Dzisiejszy, trzeci spacer po Eskwilinie poświęcimy na poznanie jego centralnej, najmniej znanej przez turystów części. Zapraszam do rzymskiego Chinatown

Zaczynamy w miejscu ukończenia poprzedniego spaceru czyli przed kawiarnią Fusion. Ruszamy ulicą biegnącą tuż obok – via Emanuele Filiberto, nazwana na cześć Emanuele Filiberto Sabaudzkiego, księcia Sabaudii i hrabiego Astalli, oficjalnie zwanego „Żelazną Głową” a popularnie „Zakutym Łbem”. Skręcamy w pierwszą ulicę w lewo czyli via Domenico Fontana (wzdłuż której biegnie fragment antycznego akweduktu o którym mówiliśmy podczas spaceru po Lateranie) i od razu w pierwszą w prawo. Jesteśmy na ulicy via Tasso. Nosi ona imię słynnego włoskiego poety Torquato Tasso. Po lewej stronie, pod nr 157, zobaczymy piękny domek, w którym mieści się szkoła podstawowa oraz wakacyjny dom turysty, prowadzone przez siostry z odłamu Karmelitanek zwane Terezjankani.

Ulica słynie również z innego powodu. Jest nim budynek z wejściami pod numerem 145 i 155. Został zbudowany pod koniec lat ’30 XX wieku początkowo dla księcia Ruspoli, stał się w roku 1941 częścią kompleksu ambasady niemieckiej. Podczas II wojny światowej od 1943 roku w lewym skrzydle (nr 155) mieściły się koszary i biura SS, prawe skrzydło przekształcono w więzienie, w którym SS torturowała ponad 2000 osób! Warunki były straszne.

Każdy z więźniów po zarejestrowaniu dostawał koc, menażkę i drewnianą łyżkę i odprowadzany był do celi. O godzinie 7.00 następowała pobudka, każdy z więźniów musiał natychmiast wstać, pościelić łóżko w sposób zgodny z regulaminem i na baczność oczekiwać na inspekcję SS. Następnie więźniowie z nagim torsem udawali się do łazienki gdzie mieli tylko 2 minuty na umycie się. Wizyta w łazience była obowiązkowa bez względu na stan fizyczny w jakim więźniowie się znajdowali. Ci, którzy nie byli w stanie chodzić (ze względu na tortury jakimi byli poddawani), byli zaciągani tam za włosy. Potem część z nich trafiała na przesłuchania i tortury, reszta zajmowała się sprzątaniem więzienia pod nadzorem oka i bata oficerów SS. Więźniowie jedli tylko raz dziennie! Był to obiad składający się z 3/4 litra bardzo wodnistej zupy lub kaszy z kawałkiem ziemniaka i odrobiną kapusty bez żadnych przypraw, a do tego dwie kromki chleba. Więźniowie, którzy akurat w porze obiadu byli nieobecni (bo byli na przesłuchaniu) nie otrzymywali w ogóle jedzenia. W 1944 roku wzrosły trudności w zaopatrzeniu więzienia, zmniejszono wtedy racje żywnościowe i więźniowie otrzymywali już tylko pół litra zupy. Pomiędzy 17.00 a 20.00 więźniowie małymi grupkami prowadzeni byli do łazienek, gdzie myli swoje menażki i uzupełniali je wodą, która musiała im wystarczyć do następnego dnia. O 20.00 następowała cisza nocna podczas której zabronione były jakiekolwiek rozmowy, nawet pomiędzy więźniami z tej samej celi. Bardzo często w nocy byli budzeni i tacy oszołomieni trafiali do sal tortur gdzie byli bici. 4 czerwca 1944 roku doszło do wyzwolenia Rzymu, hitlerowcy zostali w pośpiechu ewakuowani, uciekli zostawiając więźniów. Budynek stał się wtedy miejscem schronienia dla osób, które straciły swoje domy w wyniku wojny. 15 czerwca 1950 r. właścicielka budynku, księżniczka Josephina Ruspoli in Savorgnan di Brazzà podarowała budynek miastu z zastrzeżeniem stworzenia tu muzeum. Tak narodziło się istniejące tu do dzisiaj Museo storico della Liberazione di Roma (Historyczne Muzeum Wyzwolenia Rzymu) prezentujące eksponaty związane z czasami więzienia oraz wyzwolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej. Na parterze zobaczyć możemy oryginalny wygląd biur SS, na piętrach cele więzienne.

Przed muzeum biegnie boczna uliczka – via Francesco Berni. Na samym jej końcu zobaczymy budynek stanowiący kiedyś część wielkiego kompleksu willowego zwanego Villa Giustiniani Massimo. Zachowana część nosi nazwę Casino Massimo Lancellotti.

Kompleks zbudowano w latach 1605 – 1625 dla markiza Vincenzo Giustiniani, który był księciem Bassano oraz depozytariuszem Kamery Apostolskiej administrującej dobrami Watykanu.

W 1803 r. willa przeszła w ręce rodu Massimo a w 1848 r. właścicielami został ród Lancellotti. Wnętrze dekorowane jest freskami tzw. Nazareńczyków czyli grupy malarzy niemieckich i austriackich żyjących w Rzymie w latach 1818 – 1840, tworzących pod dużym wpływem włoskiego renesansu.

Wróćmy na ulicę via Tasso i udajmy się w lewo. Zaprowadzi nas ona do ulicy viale Manzoni, skręcając w prawo dojdziemy do skrzyżowania z ulicą na której rozpoczynał się nasz spacer czyli via Emanuele Filiberto. Ponieważ biegnie ona dalej udajmy się nią w lewo.
Za chwilkę oczom naszym ukaże się kościół S. Maria Immacolata all’Esquilino.

Powstał w latach 1896 – 1914 dla zakonu Braci Miłosierdzia założonego przez franciszkanina z Zakonu Braci Mniejszych, beatyfikowanego przez Jana Pawła II – Ludovico da Casoria. Świątynię zaprojektowali architekci Cursi i Cortese. Fasada kościoła prezentuje późny styl neogotycki. Portal główny zwieńczony jest niską wimpergą ponad którą mieści się okno w typie rozety. Ponad drzwiami widzimy też mozaikę z przedstawieniem „Matka Boska Niepokalanie Poczęta”. Po bokach widzimy bardzo wydłużone ostrołukowe okna typu biforium, ponad nimi dwie dzwonnice z charakterystycznymi neogotyckimi triforiami.
Wnętrze kościoła jest trójnawowe przedzielone kolumnami, oświetlane jedynie przez rozetę na fasadzie oraz 4 okna boczne zdobione witrażami.

Idąc wciąż prosto po lewej stronie zobaczymy uliczkę via Petrarca, która zaprowadzi nas na plac Piazza Dante. Poświęcony został średniowiecznemu florenckiemu poecie Dante Alighieri. W jego centralnej części miał stanąć pomnik poety, niestety projektu tego nie zrealizowano. W czasie II wojny światowej pod placem mieścił się ogromny schron przeciwlotniczy. Na placu stoi budynek Pocztowej Kasy Oszczędności zbudowany wg proj. Luigi Rolland w 1914 r. Niestety w momencie pisania tego posta na placu trwała wielka przebudowa dlatego brak jest zdjęć.

Wróćmy do ulicy via Filiberto, która zaprowadzi nas na olbrzymi plac Piazza Vittorio Emanuele II. Jak łatwo zauważyć cała ta część Eskwilinu jest chińska. Stąd nazwa „Rzymskie Chinatown”. Jest to największy plac Rzymu – o wymiarach 316 x 174 m, prawie o 10 000 m² większy od Placu św. Piotra! Zbudowany w latach 1882 – 1887 wg proj. Gaetano Koch na zlecenie króla Italii Umberto I, po przeniesieniu stolicy Włoch z Florencji do Rzymu (1871). Jego budowę poprzedziły wykopaliska archeologiczne, które ujawniły historię tego miejsca. Plac powstał na antycznej nekropolii zwanej dawniej „polami bezbożnych”, gdyż chowano tu przede wszystkim morderców i złodziei. Wykazały również istnienie w tym miejscu ogrodów Horti Lamiani i XVII – wiecznej Villa Palombara, o tym jednak później. Gaetano Koch projektując plac inspirował się wyglądem tzw. placów angielskich: duża powierzchnia, w centrum ogród, plac otaczają monumentalne rezydencje podparte kolumnadami, w tym przypadku złożonymi z 280 kolumn. W momencie powstania była to najbardziej reprezentacyjna część miasta, zamieszkiwana przez najbogatszych. Dziś jest to dość zaniedbany zakątek miasta. W centralnym ogrodzie po dziś dzień zobaczyć możemy ruiny antycznej budowli zwanej Trofei di Mario.

Było to nimfeum zbudowane w czasach cesarza Aleksandra Sewera około roku 226. Ta olbrzymia fontanna funkcjonowała też jako…..antyczna rozdzielnia wody!! Zdobiona była starszymi, marmurowymi panopliami z czasów Domicjana, które dziś umieszczone są na balustradzie na wzgórzu Kapitol.
Po lewej stronie nimfeum widzimy coś bardzo ciekawego. To Porta Magica – Magiczna Brama – jedno z pięciu wejść jakie prowadziły do stojącej tu dawniej Villa Palombara.

Była to rezydencja zbudowana w latach 1655 – 1680 dla tajemniczego człowieka – Massimiliano Palombara, markiza Pietraforte, rzymski odpowiednik naszego Michała Sędziwoja Był alchemikiem, interesował się okultyzmem i kabałą. Zbudował sobie willę, do której wnętrza prowadziło 5 bram okultystycznych z wygrawerowanymi ponad nimi oraz wokół nich napisami i symbolami, w których ukrył recepturę na stworzenie kamienia filozoficznego. Napisy te po dziś dzień nie zostały odszyfrowane, wiadomo jedynie, że wykazują niezwykłe podobieństwo do tzw. manuskryptu Voynicha. Cóż to takiego? Była to oprawiona w skórę księga, na którą składały się 272 pergaminowe strony (do dziś zachowało się 240), zapisane niezrozumiałym pismem. Rękopis został przebadany przez kryptologów, po dziś dzień nie udało się złamać kodu, nie rozszyfrowano ani jednego słowa! Badania metodą datowania radiowęglowego przeprowadzone w latach 2009 – 2011 wykazały, że pergaminowe karty pochodzą z lat 1404 – 1438 zapisane zostały jednak później, bo w latach 1450 – 1520. Oprócz niezrozumiałego pisma rękopis zawiera też szereg wykresów oraz ilustracji. Ze względu na te ilustracje współcześni naukowcy podzielili go na 6 sekcji: zielarską (z rysunkami roślin, z których do tej pory udało się zidentyfikować tylko pokrzywę, słonecznik zwyczajny, paprykę i podejźrzon księżycowy), astronomiczną (zawiera rysunki i diagramy z przedstawieniami słońca, księżyca i gwiazd oraz konstelacji zodiakalnych), biologiczną (z rysunkami nagich kobiet kąpiących się w pojemnikach do których przyłączone są rury kształtem przypominające ludzkie organy), kosmologiczną (z niezrozumiałymi rysunkami), farmaceutyczną (z rysunkami przedstawiającymi części roślin oraz słoiki apteczne) oraz sekcję przypisów (z krótkimi fragmentami tekstów).
Pierwszym udokumentowanym właścicielem księgi był alchemik Georg Baresch mieszkający na słynnej Złotej Uliczce w Pradze. Był zaintrygowany tym rękopisem, nie potrafił go jednak odczytać. Kiedy usłyszał o tym, że w Rzymie mieszka Jezuita – Athanasius Kircher, który napisał słownik języka koptyjskiego oraz rozszyfrował egipskie hieroglify, wysłał mu fragmenty manuskryptu do tłumaczenia. W 1666 cała księga trafiła do Rzymu do jezuickiego Collegio Romano. Wtedy tez zetknął się z nim Massimiliano Palombara i w latach 1678 – 1680 wyrył fragmenty nad bramami swej willi.
Polecam zatem odwiedzić to miejsce, być może uda Wam się odczytać te inskrypcje, i stworzyć kamień filozoficzny, zyskując umiejętność zamiany ołowiu w złoto oraz….nieśmiertelność
Ciekawostką jest fakt, iż alchemicy mieli rację. Jest możliwa zamiana metalu nieszlachetnego w złoto! Naukowcy już tego dokonali! Potrzebny jest do tego niestety akcelerator cząstek lub reaktor atomowy. Koszt produkcji wielokrotnie przekracza wartość otrzymanego złota
W okolicy mieści się jeszcze mała fontanna zdobiona grupą trytonów i delfinów, które pierwotnie umieszczone były na fontannie Najadi na placu Piazza della Repubblica.

W północnym rogu placu, gdzie łączy się on z ulicą via Napoleone III, stoi kościół Sant’Eusebio.

Według tradycji w IV wieku mieszkał tu rzymski ksiądz Euzebiusz, skazany przez cesarza Konstancjusza II na śmierć głodową, zmarł w swym domu. Po jego śmierci dom stał się miejscem kultu chrześcijańskiego tzw. titulus Eusebii. W 745 r. titulus został nieznacznie przebudowany na zlecenie papieża Zachariasza. W XIII wieku wyburzono go i rozpoczęła się budowa kościoła. Prace zainaugurował papież Honoriusz III, w 1238 r. konsekrował go papież Grzegorz IX. Upamiętnia to epigraf ponad portykiem: „in honore beatorum Eusebii et Vincentii”. W 1289 r. dobudowano klasztor, w którym zamieszkali nieistniejący już dzisiaj mnisi – Celestyni. Ciekawostką jest fakt, że po dziś dzień każdego roku 17 stycznia, przed tym kościołem święci się zwierzęta.
Fasada kościoła pochodzi z 1711 roku i jest dziełem Carlo Stefano Fontana. Zakrywa ona średniowieczną kampanilę. Rampa schodowa prowadzi nas do pięcioarkadowego portyku w porządku doryckim. Kondygnacja powyżej prezentuje styl joński. Powyżej widzimy herb papieża Klemensa XII. Szczyt dekorowany jest balustradą z figurami świętych, aniołów oraz krzyżem.
Wnętrze kościoła zachowuje generalnie swoją średniowieczną strukturę jednakże zostało całkowicie zbarokizowane w 1600 r. wg proj. Onorio Longhi oraz wzbogacone w 1759 r. wg proj. Nicolò Picconi. Jest trójnawowe, dzielone przez filary.

Nawa główna dekorowana jest białym oraz złoconym stiukiem. Przykrywa ją sklepienie zdobione prawdziwym dziełem sztuki neoklasycystycznej. Fresk ten wykonał Anton Raphael Mengs. Prezentuje „Glorię św. Euzebiusza”. Zawiera on anioła płci żeńskiej, najprawdopodobniej kobietę, w której artysta był zakochany. W ołtarzu głównym stworzonym przez Onorio Longhi widzimy „Madonnę z Dzieciątkiem” przypisywaną Pompeo Batoni. Pod ołtarzem zaś przechowuje się relikwie świętego Euzebiusza z Bolonii oraz prawdopodobnie świętych Orozjusza, Paulina i Wincentego. Za dekorację chóru odpowiada Carl Borromäus Andreas Ruthart. Po prawej stronie ołtarza widzimy dzieło „Madonna i święci” autorstwa Baldassare Croce.
Dekoracja naw bocznych została wymieniona na przełomie XIX i XX wieku.
Przez zakrystię wiedzie przejście na krużganki zakonne, które powstały prawdopodobnie wg proj. Domenico Fontana.

Udajmy się teraz do południowo – wschodniego rogu placu, gdzie bieg swój rozpoczyna ulica via Principe Amadeo. Zanim w nią wejdziemy, skręćmy jeszcze w lewo w ulicę via Alfonso Lamarmora, przy której mieści się budynek Palazzo dell’Istituto Poligrafico e Zecca. Była to mennica państwowa, powstała na zlecenie króla Vittorio Emanuele III w 1911 roku.

Wracamy na via Principe Eugenio, która bierze swe imię od księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Po prawej stronie pod numerami 63-67 miejsce lubiane przez wszystkich rzymian, szczególnie wielbione przez dzieci. To Palazzo del Freddo czyli Pałac Zimna, w którym zobaczymy najstarszą lodziarnię we Włoszech, powstałą w 1880 roku – Gelateria Fassi.

Początkowo mieściła się ona niedaleko Czterech Fontann, rzut beretem od placu Piazza Barberini. Założył ją Giacomo Fassi, który pojął za żonę Giuseppinę. Z powyższego związku narodził się syn, wkrótce przejął mały biznes i przeniósł lodziarnię najpierw na Piazza Navona a w 1928 wydając ponad milion lirów umieścił lodziarnię w 700 – metrowym budynku z 200 – metrowym laboratorium produkcyjnym. Tak narodziła się legenda lodów Fassi, lodziarnia najlepsza na świecie, która wygrała wiele konkursów i nagrodzona została mnóstwem wyróżnień, dyplomów i medali. Po dziś dzień pozostaje w rękach rodziny Fassi. Specjalizuje się w produkcji lodów zwanych „Sanpietrino”. W okresie faszystowskim lody jadał tu sam Benito Mussolini a Adolf Hitler co miesiąc wysyłał po nie specjalny samochód. Podczas II wojny światowej było to ulubione miejsce Niemców, którzy zbierali się tu posmakować lodów, wypić herbatę i posłuchać muzyki. Gdy alianci wyzwolili Rzym i skosztowali tych smakołyków, lodziarnia musiała zwiększyć produkcję, stała się bowiem głównym dostawcą lodów dla armii amerykańskiej. W 2014 r. koreańska firma Haitai Confectionery and Foods zakupiła prawa do nazwy marki i produkuje u siebie lody pod nazwą „Il Palazzo del Freddo”. Włoska lodziarnia otworzyła do tej pory 80 filii na całym świecie, między innymi w Seulu, Szanghaju, w wielu miastach USA oraz na terenie wielu krajów Europy. W 1982 r. w miejscu tym nakręcono sceny do filmu Michelangelo Antonioni – „Identyfikacja kobiety”.

Udając się naprzód dojdziemy do skrzyżowania z ulicą viale Manzoni. Skręćmy w prawo. Po chwili po lewej stronie otworzy nam się ulica via Luigi Luzzatti, gdzie pod numerem 2B mieści się ukryte pomiędzy domami mieszkalnymi wejście do Ipogeo degli Aureli.

To prywatny grobowiec z pierwszej połowy III wieku odkryty tu w roku 1919 podczas budowy garażu. Grobowiec jest dwupoziomowy, jego ściany zdobią dobrze zachowane paleochrześcijańskie freski ze scenami trudnymi do interpretacji (przedstawiają prawdopodobnie „Dobrego Pasterza”, „Powrót Ulissesa do Itaki”, „Niebiańska Jerozolima”). Datowane są na 230 rok. Pochowani zostali tutaj członkowie rodu Aurelia: Aurelius Felicissimus, Aurelius Onesimus, Aurelius Papirius i Aurelia Prima oraz Aurelius Martinus z żoną Iulia Lydia i ich córka Aurelia Myrsina.

Kawałeczek dalej, pod numerem 47 mieści się portal wejściowy do rezydencji Villa Altieri.

Została zbudowana w 1660 roku jako letni domek kardynała Paluzzo Albertoni Altieri, wg proj. Giovan Antonio De Rossi. W czasach późniejszych willa przeszła w ręce prałata Francesco Saverio De Merode, jeszcze później wykorzystywana była jako kobiecy zakład karny, potem Dom Sióstr św. Doroty, Instytut Córek Matki Boskiej z Góry Kalwaria. Dziś jest siedzibą Szkoły Zawodowej im. Teresy Confalonieri i Liceum Naukowego im. Izaaka Newtona.

Do budynku prowadzą dwie półkoliste rampy schodowe zawierające dawniej fontannę z dwoma delfinami i dwoma trytonami, która została….ukradziona w 1990 roku Tak, w Rzymie żyją „wybitni specjaliści” potrafiący ukraść nawet fontannę W oryginale budynek był niższy, ostatnie piętro dobudowano później, zaburzyło to niestety harmonię pałacu.

Musimy teraz cofnąć się o jedną przecznicę, po prawej otworzy nam się ulica via di Santa Croce in Gerusalemme. Doprowadzi nas ona do poprzecznej ulicy via Statilia, gdzie na rogu ujrzymy grupę grobowców z czasów republikańskich odnalezionych tu podczas prac przy poszerzaniu ulicy w 1916 roku.

Najstarszym jest prawdopodobnie ten leżący skrajnie po lewej stronie, zbudowany z bloków tufu z prostokątnym, centralnie umieszczonym wejściem współcześnie wzmocnionym cegłą. Wewnątrz mieści się malutka komora grobowa. Napis informuje nas, iż jest to grób wyzwoleńca Publiusza Quinzio, który był księgarzem Tytusa, jego żony Quinctia oraz konkubiny Quinctia Agatea. Obiekt datuje się na rok 100 p.n.e.

Po jego prawej stronie znajduje się drugi, podwójny grobowiec nazywany Grobem Gemino.

Składa się z dwóch wewnętrznych komór grobowych, do których prowadzą osobne wejścia. Fasada zdobiona jest dwiema grupami popiersi: kobieta i dwóch mężczyzn po lewej oraz dwie kobiety po prawej. Pochowani są tu wyzwoleńcy (niewolnicy, którym darowano wolność) rodzin Clodia, Marcia i Annia. Grobowiec datuje się na początek I wieku p.n.e.
Dalej znajduje się jeszcze kolumbarium złożone z dwóch sal dwóch braci Caesonii i jednej sali Telgennia. Datowane są one na około 50 r. p.n.e.

Po lewej stronie grobów widać fragmenty akweduktu Nerona – odnogi starszego akweduktu Klaudiusza, którą zbudował Neron w celu zasilania w wodę jego Złotego Domu.

Po prawej stronie grobów zaś, za wysokim murem znajduje się rezydencja Villa Volkonsky.

Początkowo teren ten zajmował akwedukt Nerona (w parku otaczającym rezydencję wciąż znajduje się 36 arkad akweduktu) oraz kolumbarium (grobowiec wieloosobowy) Tyberiusza Klaudiusza Vitale. Zabudowa tego terenu zaczęła się dopiero w XIV wieku, kiedy stanął tu kościółek i szpital pod wezwaniem św. Mikołaja. Od połowy XVI do XVIII wieku mieściła się tu winnica Falcone należąca do Camillo Rustici i Lorenzo Corvini. Potem ziemia przeszła w ręce Gian Giacomo Acquaroni i jego spadkobierców, którzy urządzili tu ogrody. Wreszcie całość dostała się w ręce Rosjanina, Aleksandra Michajłowicza Belosel’skij-Belozerskij. Tenże miał córkę, księżniczkę Zinaidę, która w 1811 r. w wieku 22 lat wyszła za mąż za księcia Nikitę Grigoriewicza Volkonsky, adiutanta cara Aleksandra I.

W 1820 roku przybyli do Rzymu, gdzie przebywali 3 lata. Potem wrócili do Moskwy ale ponieważ księżniczka Zinaida – zakochana w Rzymie – bardzo za tym miastem tęskniła, w 1829 r., po śmierci cara Aleksandra I, powrócili do Rzymu, gdzie rozpoczęła się – na terenie należącym do ojca księżniczki – budowa ich rezydencji – Villa Volkonsky, w której zamieszkali już w 1830 roku. Obiekt powstał wg proj. rzymskiego architekta Giovanni Azzurri, który odnowił również akwedukt, co pozwoliło na zbudowanie wielkiego parku otaczającego rezydencję, w którym hodowano róże. Siostra kompozytora Feliksa Mendelssohna – Fanny – będąc kiedyś gościem księżniczki Zinaide, opisała później to miejsce jako „ogród z milionem róż”.

Rezydencja stała się letnim domkiem wypoczynkowym rodziny Volkonsky, gdyż posiadali oni również pałac tuż przy Fontannie di Trevi, gdzie mieszkali na co dzień. Po śmierci męża w 1844 r. Zinaida opuściła posiadłość, zmarła w 1862 r., pochowana została w kościele śś. Vincentego i Anastazego, tuż przy Fontannie di Trevi.
W 1946 r., kiedy w wyniku ataku terrorystycznego zniszczona została ambasada Wielkiej Brytanii mieszcząca się w Villa Bracciano przy via XX Settembre, rząd włoski w ramach przeprosin podarował Wielkiej Brytanii Villę Volkonsky. W 1951 r. rząd brytyjski formalnie kupił posiadłość i jest jej właścicielem po dzień dzisiejszy. Częściowo obiekt można zwiedzać po wcześniejszej rezerwacji i uzyskaniu zgody Ambasady Brytyjskiej. Nie wejdziemy jednak w każdy zakątek gdyż dziś mieszka tu ambasador Anglii.

W tym miejscu kończy się nasz trzeci i ostatni zarazem spacer po wzgórzu Eskwilin. Kolejnym razem przeniesiemy się w inny zakątek miasta i zwiedzimy kolejne legendarne wzgórze Rzymu. Do usłyszenia.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Teodoro Brescia, Il Segno del Messia: l’enigma svelato – L’Olismo Originario, la Porta Alchemica e l’archeoastronomia, Padova 2012;
• Luciano Pirrotta, La Porta Ermetica, Roma 1979;
• Nicoletta Cardano, La Porta Magica, Luoghi e memorie nel giardino di piazza Vittorio, Roma 1990;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.3 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Podczas dzisiejszego spaceru kontynuować będziemy zwiedzanie wzgórza Eskwilin. Tym razem odwiedzimy jego wschodnią część podążając do „Ziemi Świętej”. Do Jerozolimy, pomyślicie zdziwieni???? Na piechotę???? Wszystko wyjaśni się pod koniec spaceru Zaczynajmy!

Ruszamy z miejsca, w którym skończyliśmy naszą ostatnią trasę czyli sprzed bazyliki S. Maria Maggiore. Stojąc do niej tyłem, za kolumną widzimy dwie ulice: po prawej via Merulana, którą już zwiedzaliśmy, wybierzmy zatem tą po lewej czyli via Carlo Alberto. Tuż na jej początku, w miejscu gdzie łączy się ona z placem Piazza di S. Maria Maggiore widzimy kamienicę, w której mieści się Pontificio Istituto Orientale czyli Papieski Instytut Wschodni.

Założony został w 1917 r. przez papieża Benedykta XV, specjalizuje się w studiach z zakresu wschodniego chrześcijaństwa. Ma dwa wydziały: Orientalnych Studiów Kościelnych oraz Wschodniego Prawa Kanonicznego. Od 1922 r. nauką studentów zajmuje się Zakon Jezuitów. W budynku tym znajduje się jedna z najważniejszych na świecie bibliotek z materiałami dotyczącymi Orientu!

Do budynku przylega kościół Sant’Antonio Abate all’Esquilino, wezwania egipskiego pustelnika żyjącego ponad 100 lat (urodzony 251, zmarł 356), twórcy ascetycznego ruchu pustelniczego zwanego anachoretyzmem – świętego Antoniego Opata.

Powstał w 1308 roku w miejscu starszej świątyni z V wieku nazywanej Sant’Andrea Catabarbara. Przebudowany został dość znacznie w czasach papieża Sykstusa IV w 1481 roku, restaurowany potem w wieku XVIII. Ostatnie prace miały tu miejsce w 1932 roku, wtedy też powstała obecna fasada wg proj. Antonio Muñoz. Charakteryzuje się pięknym, oryginalnym, romańskim portalem, pobranym z dawnego, średniowiecznego szpitala, który przylegał do kościoła. Portal jest najprawdopodobniej jednym z ostatnich dzieł rodziny Vassalletto (około 1265 r.). Inskrypcja ponad nim upamiętnia fundację szpitala przez kardynała Pietro Capocci. Schody prowadzące do kościoła pochodzą z 1870 roku. Wcześniej, kiedy nie istniała tu ulica, przed kościołem rozpościerał się plac, na którym w dzień św. Antoniego – 17 stycznia – dokonywano święcenia zwierząt. Eleganckie wnętrze świątyni oparte na planie krzyża łacińskiego dzieli się na trzy nawy nakryte sklepieniem krzyżowym, posiada prezbiterium zamknięte absydą. Widzimy bizantyjski wystrój wnętrza ponieważ jest to narodowy kościół rosyjski rytu bizantyjsko – słowiańskiego. Na początku prawej nawy mieści się kaplica posiadająca dawniej wezwanie św. Teresy (dziś świętych Cyryla i Metodego), która powstała wg proj. Domenico Fontana około 1583 roku. Zdobiona jest XVII – wiecznymi freskami. Posiada ikonostas. Freski widoczne w tamburze, na którym opiera się kopuła kościoła stworzył Nicolò Circignani (około 1585 r.). Absyda ozdobiona została freskiem Giovanni Odazzi – „Ukrzyżowanie”.
Na ścianie nawy lewej umieszczono fragmenty reliefów pochodzących z IX i X wieku ze starego kościoła Sant’Andrea Catabarbara, odnalezione tu podczas prac restauracyjnych w 1930 roku.

Do prawego boku przylega budynek Collegium Russicum – katolicki instytut zajmujący się kulturoznawstwem i duchowością Rosji.

Stanął w miejscu dawnego szpitala św. Andrzeja Apostoła, zbudowanego w 1259 r. i przeznaczonego dla pielgrzymów cierpiących na choroby skóry, w tym bardzo popularnej wtedy choroby zwanej półpaścem.
Obecny budynek powstał w 1929 roku na zlecenie papieża Piusa XI, który chciał stworzyć szkołę dla seminarzystów przybywających do Rzymu z bolszewickiej Rosji. Pieniądze na ten cel zostały uzyskane z darów jakie składali pielgrzymi z całego świata przybywający na uroczystość kanonizacji św. Teresy z Lisieux znanej bardziej jako św. Teresa od Dzieciątka Jezus i Najświętszego Oblicza, która odbyła się 4 lata wcześniej. Dziś edukacją studentów katolickich i prawosławnych z Rosji zajmują się tu Jezuici.

Gdybyśmy poszli dalej prosto tą ulicą, po prawej stronie pod numerem 45 zobaczylibyśmy mały fragmencik Murów Serwiańskich. Widzieliśmy jednak tych fragmentów już sporo podczas naszych wojaży i będziemy ich jeszcze trochę widzieć zatem skręćmy w lewo, w uliczkę biegnącą tuż przy budynku Collegium Russicum – via Carlo Cattaneo. Dojdziemy nią do większej, poprzecznej ulicy via Napoleone III.

Na rogu po lewej stronie zobaczymy tylną elewację Collegium Russicum, za nią budynek, w którym mieści się Papieski Instytut Archeologii Chrześcijańskiej.

My jednak udamy się dalej prosto dochodząc do placu Piazza Manfredo Fanti. Na środku placu wznosi się obiekt zwany Acquario Romano.

Nie, nie jest antyczny Powstał z inicjatywy ichtiologa Petra Gargano. Zbudowano go w latach 1885 – 1887 wg proj. Ettore Bernich, wewnątrz mieściły się akwaria – 10 zbiorników wodnych z wodą słodką i słoną, w których pływały ryby przeróżnych gatunków. Mieścił się tu też ichtiologiczny instytut badawczy oraz duża biblioteka. Na zewnątrz zaś znajdował się wielki park z jeziorem służący mieszkańcom do wypoczynku nad wodą w centrum miasta. Przez najbliższe 10 lat budynek funkcjonował jako wielkie akwarium, odbywały się tu również wystawy, festiwale, spektakle teatralne, pokazy filmowe. W 1930 r. zamieniono go w magazyn rekwizytów pobliskiej opery, potem groziła mu rozbiórka. Na szczęście do tego nie doszło. W 1985 roku rozpoczęła się długa renowacja obiektu zakończona dopiero w 2002 roku. Wtedy też stał się siedzią Domu Architektury – organizacji zrzeszającej współczesnych rzymskich architektów.
Budynek stoi na planie centralnym, jest cylindryczną bryłą naznaczoną kolumnami i pilastrami. Poprzedza go portyk przypominający łuki triumfalne z dwiema niszami, w których stoją posągi. Dekorowany jest elementami związanymi z wodą.
Otacza go dziś niewielki park, w którym dostrzec możemy antyczne ruiny. To pozostałości jakiejś budowli z czasów Cesarstwa Rzymskiego, która zbudowana została z wykorzystaniem istniejących tu wówczas Murów Serwiańskich. Ten fragment muru nazywany Aggere Tulliano stanowił najbardziej ufortyfikowaną część Murów Serwiańskich gdyż chronił odcinek miasta najbardziej narażony na atak wroga.

Miał 1300 metrów długości (oczywiście długość całych Murów Serwiańskich była znacznie większa, opowiemy sobie o nich więcej podczas innego spaceru), otoczony był fosą szerokości 36 metrów i głębokości 17 metrów. Miał 10 metrów wysokości. Od wewnątrz opierał się dodatkowo na nasypie, który z kolei wspierany był przez tzw. murowane przeciwskarpy. Do dziś zachował się w tym miejscu jedynie 23 – metrowy fragment konstrukcji.
Wychodzimy z placu i udajemy się za budynkiem Akwarium dochodząc do skrzyżowania z via Filippo Turati, idziemy dalej prosto wchodząc w uliczkę via Rattazzi, która doprowadzi nas do poprzecznej via Giovanni Giolitti – nosi ona imię włoskiego polityka, pięciokrotnego premiera Włoch, żyjącego na przełomie XIX i XX wieku. Pójdziemy nią w prawo. Po drodze miniemy po prawej stronie niewielki plac Piazza Pepe, na którym oczom naszym ukaże się 6 antycznych arkad. To pozostałość akweduktu zbudowanego około roku 226, który zasilał wodą Trofei di Mario – budowlę, o której będziemy mówić podczas następnego spaceru.

Do placu przylega również budynek Teatro Jovinelli powstały w 1909 roku.

Odrobinkę dalej po lewej stronie stoi ukryty, prawie niewidoczny kościółek S. Bibiana.

Zupełnie nieznany turystom a szkoda bo jest to bardzo interesująca świątynia. Dlatego też zatrzymajmy się tu na chwilę. Tradycja rzecze, że pierwsza mała bazylika wczesnochrześcijańska powstała w tym miejscu już w 363 roku! Miała zostać zbudowana przez rzymską matronę Olimpinę Flaviana na ruinach domu, w którym męczeńską śmierć w czasach cesarza Juliana Apostaty (361 – 363) poniosła dziewica Bibiana wraz z matką Dafrozą i siostrą Demetrią.
Jednak według dokumentu Liber Pontificalis (choć historycy z przymrużeniem oka patrzą na ten dokument, gdyż nie jest on rzetelny) kościół miał powstać dopiero w 468 roku, za czasów papieża Symplicjusza i miał stanąć na szczątkach 11 266 męczenników. Pytanie konkursowe: kto potrafi wymienić ich imiona?
Pod koniec VII wieku papież Leon II przeniósł tu z katakumb Generosa relikwie męczenników: Semplicjusza, Faustinio i Viatrice.
Kościół przeszedł w czasach papieża Honoriusza III w 1224 roku renowację. Na jego zlecenie wzniesiono obok klasztor żeński, który istniał to do XV wieku. Całość została zniszczona w XVII wieku na zlecenie papieża Urbana VIII, który nakazał gruntownie przebudować kościół z okazji Roku Jubileuszowego 1625 (jak głosi napis ponad wejściem). Pracami kierował GianLorenzo Bernini, odbywały się one w latach 1624 – 1626. Był to pierwszy projekt w życiu tego architekta! Dokonał on wtedy rekonstrukcji fasady, zbudował dwie kaplice w głębi naw bocznych oraz nowe prezbiterium.
Od 1953 roku świątynia ta jest kościołem parafialnym.
Fasada kościoła jest dwukondygnacyjna. Na dole widzimy trójłukowy portyk w porządku jońskim. Górny poziom dzielony jest wyraźnie na 3 części. Taki styl do czasów budowy S. Bibiana zarezerwowany był wyłącznie dla budowli świeckich!. Bernini wprowadził tu zatem coś niezwykłego – połączenie sacrum i profanum, fasada kościoła, zbudowana według wzorów barokowych pałaców! To unikalny przykład tego typu architektury! W portyku umieszczone są XIII – wieczne tablice (gotycka i łacińska) upamiętniająca istnienie przykościelnego cmentarza oraz klasztoru.

Do wnętrza wchodzimy przez późnomanierystyczny portal. Osiem antycznych kolumn z kapitelami korynckimi i kompozytowymi dzieli kościół na trzy nawy.

Jedna z nich (po lewej stronie od wejścia) z czerwonego marmuru ma być tą oryginalną przy której św. Bibiana cierpiała tortury będąc biczowaną linami ołowianymi.

Chroniona jest przez grill ze złoconego brązu wykonany według proj. Berniniego. Krata ta musiała zostać zamontowana, gdyż ludzie, wierząc że na kolumnie pozostały resztki krwi świętej, zeskrobywali jej fragmenty, wrzucali je do wody pobranej ze studni stojącej niegdyś przed kościołem, pili taką mieszankę i zdrowi biegli w ekstazie do domów głosząc cudowne właściwości takiego napoju. Do dziś widoczne są na kolumnie ślady po tym procederze. Z tyłu, na kontrfasadzie widzimy „Grajków Anielskich” autorstwa Agostino Ciampelli. Ściany nawy głównej, początkowo przetkane oknami zaślepionymi później przez Berniniego, zdobione są „Historiami z życia św. Bibiany” autorstwa Agostino Ciampelli (te po prawej) oraz Pietro da Cortona (po lewej). Ołtarz główny, również projektu GianLorenzo Bernini, zawiera starożytną rzymską alabastrową urnę z czasów Konstantyna Wielkiego odnalezioną tu podczas prac w 1624 roku. Wewnątrz mieszczą się szczątki świętej Bibiany, Demetrii oraz Dafrozy. Ponad ołtarzem widzimy kolejne dzieło Berniniego – rzeźbę przedstawiającą „św. Bibianę” stojącą przy kolumnie męczeństwa (tej, która znajduje się przy wejściu) trzymającą gałązkę palmową. To pierwsze w pełni ubrane dzieło w życiu Berniniego! Wzdłuż ścian naw bocznych umieszczone są grobowce ksień czyli przełożonych dawnego klasztoru.
W nawie prawej mieści się jedna boczna kaplica zbudowana w 1702 roku dla rodu Petroni.

Wejście do niej zdobi herb tegoż rodu. W ołtarzu widzimy dzieło „Święci składający pokłon przed obrazem Matki Boskiej”. Dwa obrazy na ścianach bocznych kaplicy prezentują wizerunki dwóch królów: „Leopold I Habsburg” i „Karol II Habsburg”. Wszystkie dzieła w tej kaplicy przypisuje się Girolamo Stroppa, który był uczniem Pietro da Cortona.
Nawa w głębi zamknięta jest kapliczką św. Dafrozy, stworzoną przez GianLorenzo Bernini.

Wewnątrz widzimy dzieło „św. Dafroza” stworzone przez Pietro da Cortona.
Adekwatnie nawa lewa posiada jedną boczną kaplicę zrealizowaną pod koniec XVII wieku przez Vincenzo Pacetti.

W ołtarzu widzimy dzieło Giacomo Verona „Św. Gertruda w ekstazie”. Na ścianie po prawej stronie kaplicy znajduje się grobowiec Pacetti. Również ta nawa zamknięta jest kapliczką Berniniego. To kapliczka św. Demetrii mieszcząca wewnątrz dzieło „św. Demetria” autorstwa Agostino Ciampelli.

Idąc ulicą via Giolitti, odrobinę dalej również po lewej stronie zauważamy pozostałości jakiejś antycznej budowli. Nosi ona nazwę Tempio Minerva Medica choć dziś wiemy, że nie była żadną świątynią.

Było to nimfeum znajdujące się w dawnych Horti Liciniani czyli ogrodach cesarza Licyniusza Gallienusa. Mylna nazwa wywodzi się z faktu, iż podczas prac archeologicznych odnaleziono tu posąg bogini Minerwy z wężem (dziś w Muzeach Watykańskich).
W swych ogrodach cesarz wybudował wielką willę – Palatium Licinianum. Była tak olbrzymia, że pozwalała na organizowanie przyjęć, na które zapraszany był cały dwór cesarski. Wewnątrz znajdowały się wielkie sale balowe oraz baseny. W centrum ogrodów cesarz zamierzał postawić olbrzymi posąg z własnym wizerunkiem w roli boga Sol Invictus, realizacja nie doszła jednak do skutku.
Na początku IV wieku posiadłość wciąż była własnością Cesarstwa. Wtedy też zbudowano to olbrzymie nimfeum, przed ruinami którego stoimy.
Podczas prac przy budowie nowego rejonu – rione Esquilino – odnaleziono tu mnóstwo dzieł sztuki, które dziś podziwiać możemy w Muzeach Kapitolińskich.
Oglądając ruiny nimfeum możemy wyobrazić sobie jak ono wyglądało. Był to budynek typu dekagonalnego (dziesięciobocznego), przykryty kopułą – trzecią co do wielkości kopułą antycznego Rzymu (25 metrów średnicy, większe były tylko kopuły Panteonu i Term Karakalli).

Niestety zawaliła się ona w 1828 roku po uderzeniu pioruna. Na 9 jego bokach (poza ścianą, w której znajdowało się wejście) istnieją otwarte nisze być może wypełnione kiedyś posągami. Całość pokrywały płyty marmurowe, kopuła zdobiona była mozaiką, której niewielki fragment jeszcze się zachował!
Niezwykle jest to, że to na tej kopule wzorował się Brunelleschi (przebywając w Rzymie dużo czasu spędzał tutaj studiując te ruiny) budując kopułę katedry Santa Maria del Fiore we Florencji!
Stała się ona również wzorem dla kopuł bizantyjskich między innymi Hagia Sophia w Konstantynopolu!

Podążając dalej ulicą via Giolitti dojdziemy do dużego placu – Piazza di Porta Maggiore.

Widzimy tu fragmenty murów oraz wielką kamienną konstrukcję nazywaną Porta Maggiore – Brama Główna.

Początkowo konstrukcja ta nie pełniła faktycznej funkcji bramnej. Czym była? Prześledźmy pokrótce jej historię. Zbudowana została w roku 52 na zlecenie ówczesnego cesarza Klaudiusza. Jej zadaniem było umożliwienie akweduktom ominięcie ulic via Praenestina i via Labicana. Była zatem…..bezkolizyjnym skrzyżowaniem akweduktów!! W jej górnej części po dziś dzień widać kanały do których wprowadzana była akweduktami woda z jednej strony aby wypłynąć do rynny akweduktu z drugiej strony (na samej górze akwedukt Anio Novus, poniżej akwedukt Acqua Claudia).

Porta Maggiore zbudowana jest w całości z bloków trawertynu. Jest unikalną tego typu konstrukcją opartą na dwóch łukach z oknami w filarach je podtrzymujących. Całość prezentuje porządek koryncki.
W drugiej połowie III wieku konstrukcja została włączona w powstające mury obronne zwane od imienia fundatora Murami Aureliana. Na początku V wieku doszło do jej przebudowy. Dopiero wtedy zaczęła być wykorzystywana jako brama miejska. W 1838 roku papież Grzegorz XVI nakazał restaurację Porta Maggiore oraz rozbiórkę pobliskich wież obronnych. Podczas tych prac odkryto budowlę widoczną dziś przed bramą. Okazało się, iż jest to nietypowy grobowiec z około 30 r. p.n.e.! Pochowano tu rzymskiego piekarza Marco Virgilio Eurisace wraz z żoną Atinia.

Wykonany został z trawertynu i zdobiony kamiennymi rurami w taki sposób aby przypominać antyczny piec do wypiekania chleba Najprawdopodobniej Eurisace był głównym piekarzem pracującym dla miasta, stąd taka forma pochówku. Urna z prochami jego żony znajduje się dziś w Museo Nazionale Romano w dawnych Termach Dioklecjana.
W roku 1956 dokonano raz jeszcze renowacji obiektu dzięki czemu Porta Maggiore wygląda dziś tak jak w czasach antycznych. Jej nazwa pochodzi zapewne od tego, iż przechodząc przez nią i podążając drogą, dojść było można do bazyliki S. Maria Maggiore.
Pod jednym z przejść bramnych widzimy fragment zachowanej drogi antycznej z widocznymi wciąż koleinami spowodowanymi przez przejeżdżające tędy ciężkie wozy.
Po lewej stronie bramy, patrząc od strony placu Piazzale Labicano, w murach widzimy płytę z inskrypcją upamiętniającą przebudowę murów.

A teraz czas na dwie ciekawostki. Pierwsza jest taka, iż w miejscu, w którym stoimy spotykało się aż 8 spośród 11 antycznych akweduktów! (tak, Porta Maggiore nie była jedyną taką konstrukcją). Drugą ciekawostkę odkryto 23 kwietnia 1917 r. kiedy do pod budowanym w pobliżu wiaduktem zapadła się ziemia. Pod spodem oczom zdumionych robotników ukazała się antyczna budowla! Badania wykazały, że była to bazylika zbudowana początkiem I wieku, najprawdopodobniej za czasów Tyberiusza. Jest to obiekt trójnawowy, centralna zamknięta jest absydą. Ma 12 metrów długości, 9 szerokości i 7 wysokości. Jej ściany oraz sklepienie są gęsto zdobione przeróżnymi scenami mitologicznymi, wśród których udało się zidentyfikować: „Zeus porywający Ganimedesa” – według mitologii greckiej Ganimedes był najpiękniejszym młodzieńcem greckim, w którym zakochał się sam bóg Zeus, przybrał tedy postać orła i porwał go na górę Olimp aby tam mu „usługiwał”; „Medea podaje magiczny napój smokowi strzegącemu Złotego Runa” – według mitologii greckiej Jazon, prawowity następca tronu Jolkos aby odzyskać władzę z rąk swego stryja Peliasa musiał wykonać powierzone mu zadanie a mianowicie przywieźć Złote Runo (skórę mitycznego skrzydlatego barana powieszoną na dębie w gaju Aresa) z Kolchidy. Jazon udał się tam i po szeregu perypetii związanych z kolejnymi zadaniami jakie dał mu król tamtej krainy udał się w końcu do gaju Aresa. W wypełnianiu zadań pomagała mu córka króla Kolchidy zakochana w Jazonie – Medea. To ona uśpiła smoka magicznym napojem, dzięki temu udało się Jazonowi zdobyć i Złote Runo i piękną kochankę, porwał on bowiem Medeę na swój okręt, choć porwał to za dużo powiedziane gdyż Medea oporu nie stawiała. Co więcej doprowadziła do zatrzymania pościgu wyrzucając do morza poćwiartowanego wcześniej brata, wiedziała bowiem, że ojciec nakaże zatrzymać okręty, wyłowić części ciała i pochować syna. Dalsze dzieje Jazona i Medei obfitują w jeszcze bardziej krwawe i makabryczne momenty aczkolwiek nie jest to tematem naszego spaceru
Obiekt ten powstał najprawdopodobniej dla jakiejś tajemniczej sekty. Jego przeznaczenie po dziś dzień jest nieznane. Podejrzewa się, że mogły się tu odbywać jakieś mistyczne, magiczne obrządki pogrzebowe.
Podziemna bazylika została odpowiednio zabezpieczona i nie widać jej na powierzchni. Dziś mieści się na niej skrzyżowanie i torowisko tramwajowe. Od 2015 roku po dokonaniu wcześniejszej rezerwacji istnieje możliwość zwiedzenia tego obiektu. Wejście do bazyliki znajduje się w murze kolejowym za Porta Maggiore, tam gdzie zaczyna się via Prenestina. Nie każdemu się to jednak uda. Obiekt otwiera się tylko w niektóre niedziele. Rezerwacji należy dokonywać pod nr tel. +39 06 39967700. Nie wiadomo też jak długo przetrwa ten obiekt. Mimo położenia ponad sklepieniem bazyliki i pod torowiskiem płyty żelbetonowej, drgania spowodowane przejeżdżającymi tramwajami doprowadzają wciąż do uszkodzeń dekoracji sklepienia podziemnego budynku.
Stojąc przodem do Porta Maggiore i grobu Eurisace udajmy się w lewo i przejdźmy pod murami. Po prawej stronie zobaczymy inskrypcję z 1923 roku upamiętniającą odbudowę antycznego akweduktu Acqua Marcia przez papieża Piusa IX.

Naprzeciw zaś zobaczymy taki widok:

Za tymi kratami znajduje się coś czego nie zauważa 99,99% turystów. To ruiny Term Heleny!

Zostały one zbudowane na terenie Ad Spem Veterem – ogrodów Sewera i Heliogabala, o nich opowiemy sobie jednak później. Nazwa Termy Heleny jest troszkę myląca, najstarsze bowiem ślady każą nam datować budowlę na czasy cesarza Septymiusza Sewera. Zostały zbudowane dla jego żony, którą była Syryjka – Julia Domna. Ponieważ w czasach Konstantyna Wielkiego termy spaliły się i zostały odbudowane na prośbę matki cesarza Konstantyna – Heleny, dziś noszą jej imię. Po dziś dzień w Muzeach Watykańskich pokazywana jest tablica z inskrypcją upamiętniającą tą odbudowę. W XVI wieku termy zostały rozebrane przez Domenico Fontana na rozkaz papieża Sykstusa V aby umożliwić budowę ulicy prowadzącej do stojącej w pobliżu bazyliki. Widoczne dziś resztki to zaledwie niewielki fragment, pozostałości po zbiorniku na wodę, podzielone na 12 komór.

W średniowieczu we wnętrzu mieściła się chrześcijańska kaplica S. Angeli Prope S. Cruci in Hierusalem.
Po drugiej stronie ulicy widzimy budynek z 1934 roku należący do wodociągów miejskich.

Podążając dalej po lewej stronie natkniemy się na 3 muzea. Pierwsze, które zobaczymy to Museo Storico dei Granatieri di Sardegna , w którym w 15 salach prezentowane są eksponaty (pamiątki, dokumenty, obrazy, rzeźby i uzbrojenie) armii Grenadierów Sardyńskich z lat 1659 – 1945.

W głębi za tym muzeum znajdują się dwa kolejne: pod nr 9 Museo Storico della Fanteria, w którym zobaczyć możemy uzbrojenie, mundury oraz chorągwie włoskich oddziałów piechoty z czasów od XVIII wieku po dzień dzisiejszy; pod numerem 9A widzimy wejście do Museo Nazionale degli Strumenti Musicali, które prezentuje ponad 1000 eksponatów związanych z muzyką od starożytności po XX wiek, głównie z kolekcji tenora Evana Gorga.

Odrobinę dalej mieści się kolejna bardzo ważna bazylika Rzymu. To Santa Croce in Gerusalemme (Bazylika Św. Krzyża w Jerozolimie).

Zanim opowiemy sobie o historii kościoła warto cofnąć się jeszcze bardziej wstecz i dowiedzieć się co tu było wcześniej. Cofamy się zatem do początków III wieku. Na terenach tych znajdowały się wtedy ogrody zwane początkowo Horti Spei Veteris a potem Horti Variani. Zostały włączone w obszar rezydencji jaką wybudował w tym miejscu cesarz Septymiusz Sewer. Nazywała się Palazzo Sessoriano lub popularnie Sessorium. Rezydencję rozbudował późniejszy cesarz Heliogabal. Kompleks składał się z trzech części: rezydencji (Sessorium), Amfiteatru Castrense oraz Cyrku Variano.
Circo Variano był najdłuższym cyrkiem antycznego Rzymu. Miał 630 metrów długości i 125 metrów szerokości (dla porównania Circo Massimo miał tylko 600 metrów długości). Jego relikty odkryto w roku 1959. Nie został jeszcze dokładnie przebadany. Wiemy jednak, że to tutaj właśnie, na spinie tego cyrku, znajdował się obelisk Antinoosa – młodego, pięknego kochanka cesarza Hadriana, który utonął w wodach Nilu (ponoć ratując od śmierci Hadriana) w 130 r. Siedem lat później Hadrian zbudował tam miasto Antinoopolis. Dziś nazywa się Asz-Szajch Ibada. Możemy tam zobaczyć Mauzoleum Antinoosa.
Obelisk Antinoosa pierwotnie stał przy antycznej via Labicana, do cyrku przeniósł go biseksualny Heliogabal. Dziś stoi niedaleko tarasu widokowego na wzgórzu Pincio.
Anfiteatro Castrense widoczny jest po dziś dzień. Wystarczy udać się za mury obronne (na prawo od bazyliki).

Miał kształt elipsy, 88 metrów na dłuższej osi oraz 75,80 m. na osi krótszej. Końcem III wieku amfiteatr włączony został w nowo wybudowane mury obronne. Obecnie widzimy tylko jego dolny poziom, w XVI wieku górne części zostały wyburzone na zlecenie papieża Pawła IV. Dziś jego wnętrze zajmuje ogród klasztoru Cystersów zwany Rajem, do którego prowadzi ażurowa brama zdobiona kolorowymi bryłami ze szkła z Murano. Bramę ufundowali mecenasi sztuki ze słynnego rzymskiego rodu Sacchetti a wykonał ją grecki artysta Ioannis Kunelis.
Na początku IV wieku cały opisany powyżej kompleks stał się własnością Heleny, matki Konstantyna Wielkiego. W pałacu tym na rozkaz Heleny powstała malutka kapliczka, której mury istnieją po dziś dzień. O niej też będzie później W latach 337 – 344, znów na rozkaz cesarzowej, przebudowano pałac i dodano do niego tzw. kościół pałacowy, który wchłonął ową kaplicę. Był to kościół halowy o wymiarach 36,5 x 22 m. Nazywano go wtedy Basilica Eleniana. W latach 1144 – 1145 na zlecenie papieża Lucjusza II kościół przebudowano. Zyskał wtedy nawy boczne, narteks, kampanilę (dziś zawiera trzy dzwony: Simon i Prospero De Prosperis z 1631 roku oraz nowy dzwon z 1957 roku) oraz krużganki. Opiekę nad nim powierzono kanonikom regularnym z San Frediano. W średniowieczu bazylika była zawsze pełna pielgrzymów, którzy przybywali by modlić się przed zgromadzonymi tu relikwiami. W każdy Wielki Piątek do bazyliki tej pieszo i na boso podążał papież (z Bazyliki na Lateranie nie miał daleko). W 1309 roku, w wyniku ucieczki papieża do Awinionu bazylika została opuszczona i zaniedbana. Dopiero w drugiej połowie XIV wieku odrestaurowano ją na zlecenie papieża Urbana V a w 1370 roku przeszła w ręce zakonu Kartuzów. Warto wspomnieć słów kilka o tym zgromadzeniu gdyż jest bardzo ciekawe. Ciekawe dlatego, że to jedyny zakon, który żyje wciąż według oryginalnej reguły – nie zmieniła się ona od 1000 lat! W zakonie tym obowiązuje nakaz milczenia, modlitwy, postu, pracy i przebywania w samotności. Nie wolno im jeść mięsa a w każdy piątek oraz w wigilie świąt poszczą o chlebie i wodzie. Ich językiem jest łacina, nabożeństwa odprawiają według starożytnego rytu kartuskiego, bardzo podobnie do liturgii bizantyjskiej. Nie wolno im posiadać telefonu komórkowego, radia, telewizji, o dostępie do internetu już nie wspominając. Nie wolno im też opuszczać klasztoru. Zbierają się tylko na modlitwy, resztę dnia spędzają samotnie w swych domkach. Raz w tygodniu wolno in wyjść na wspólny spacer, oczywiście tylko wewnątrz kartuzji czyli nie opuszczając murów zakonnych. Bardzo ciekawie wygląda plan dnia Kartuzów. Jest niezwykle surowy:
23:50 – Pobudka
00:00 – Jutrznia z małego officium w celi
00:30 – Jutrznia w kościele + Godzina czytań
03:30 – Sen
06:50 – Pobudka
07:00 – Pryma z małego officium + Pryma
07:30 – Anioł Pański
08:00 – Tercja z małego officium + Tercja
08:30 – Msza Św. Konwentualna + dziękczynienie + czytania w ciszy + modlitwa
10:30 – Praca lub studiowanie pism
11:15 – Seksta z małego officium + Seksta + pierwszy posiłek + rekreacja
13:15 – Anioł Pański + Nona z małego officium + Nona
13:30 – Praca lub studiowanie pism
15:30 – Nieszpory z małego officium w celi
15:45 – Nieszpory + drugi posiłek + czytanie w ciszy + modlitwa
18:15 – Modlitwa
18:45 – Anioł Pański + Kompleta z małego officium + Kompleta
19:15 – Sen
Kto z Was poczuł właśnie powołanie do tego zakonu? Dodam tylko, że obecnie istnieje 19 kartuzji męskich i 5 żeńskich, w których przebywa 370 mnichów i 66 mniszek. Tylko czterech z nich to Polacy W Polsce obecnie nie ma zakonu kartuzów. Ciekawostką jest fakt, że obecny klasztor Kamedułów w Krakowie był pierwotnie fundacją Kartuzów!
Dość o tym zakonie, w końcu dziś już go w murach bazyliki nie ma. Od 1561 roku mieszkają tu Cystersi. W 1743 roku kościół i klasztor zostały ponownie odrestaurowane na polecenie papieża Benedykta XIV, który wcześniej był kardynałem tytularnym tej bazyliki. Powstała wtedy obecna wypukła fasada z trawertynu, podzielona pilastrami z dwoma łukowatymi oknami ponad portalami bocznymi i jednym owalnym ponad portalem głównym. To prawdziwa perełka tzw. barocchetto romano czyli „baroczku rzymskiego” (nie mylić z barokiem). Na szczycie widzimy posągi Ewangelistów oraz św. Heleny i Konstantyna. To projekt Pietro Passalacqua i Domenico Gregorini. Oni też przebudowali nawę główną oraz poprzedzili narteks eliptycznym atrium.
W 1798 roku bazylika została okradziona przez żołnierzy Napoleona Bonaparte, skradziono złote relikwiarze. Została wtedy skonfiskowana przez Francuzów.
Dopiero w 1910 roku papież Pius X otworzył ją ponownie i ponownie powierzył nad nią pieczę cysterskim mnichom.
Bazylikę zwiedzimy według poniższego planu:

Jak już wspomnieliśmy bazylikę poprzedza eliptyczne atrium (nr 1 na planie) z malutką kopułką wspieraną filarami i granitowymi kolumnami pobranymi z pierwszej wczesnochrześcijańskiej budowli. Z atrium wchodzimy do połączonego z nim narteksu a następnie do kościoła.

Jest on trójnawowy, dzielony przez 8 antycznych kolosalnych kolumn granitowych i 6 filarów, z których 4 zawierają w sobie również antyczne kolumny. Wnętrze bogato zdobione dekoracją stiukową zawiera drewniany sufit sklepiony kolebkowo, otwiera się w nim 6 lunet w miejscach dawnych oryginalnych okien.

W centralnej części sklepienia widzimy dzieło Corrado Giaquinto z 1744 roku – „Matka Boska przedstawia św. Helenę i Konstantyna Trójcy Świętej”.
Posadzka typu cosmatesca została odrestaurowana w 1933 r. Po bokach głównego wejścia znajdują się dwie chrzcielnice marmurowe z końca XV wieku.
W prezbiterium mieści się cyborium z XVIII wieku (nr 2) z marmurowym frontonem i aniołami ze złoconego brązu, całość podtrzymują kolumny z 1148 roku. Pod blatem ołtarza głównego widzimy urnę bazaltową z głowami lwów, w której przechowuje się szczątki świętych Cezarego z Terraciny i Anastazego. Powyżej, na sklepieniu dzieło Corrado Giaquinto również z 1744 roku – „Objawienie się Krzyża”.

W absydzie widzimy grobowiec kardynała Francesco Quiñones (był kamerlingiem Świętego Kolegium Kardynałów) z 1536 roku (nr 3). Wykonał go Jacopo Sansovino. Powyżej mieści się tabernakulum z marmuru i złoconego brązu wg proj. Carlo Maderno (po prawej stronie statua „Dawida”, po lewej „Salomona”). Boki absydy zdobione są freskami Corrado Giaquinto z lat 1749 – 1750: „Mojżesz powodujący wytryśnięcie wody ze skały” oraz „Wąż z brązu”.
W absydzie widoczny jest też grób kardynała Bernardino Carvajal z 1523 r. Koncha czyli inaczej czapa absydalna zdobiona jest freskami „Odnalezienie Krzyża Świętego przez św. Helenę i jego odzyskanie przez Herakliusza” oraz „Chrystus Błogosławiący między cherubinami” – przypisywane są one Antoniazzo Romano (1492 r.).
Po prawej stronie prezbiterium znajdują się schodki z końca XV wieku biegnące w dół.

Zaprowadzą nas one do bardzo interesującego miejsca – do kaplicy św. Heleny (nr 6).

Moi drodzy, znajdujemy się w tym momencie w oryginalnej kaplicy pałacowej Heleny i cesarza Konstantyna!

Nazywana była ona „Hierusalem” czyli Jerozolimą. Teraz wyjaśni nam się tytuł spaceru Czy byliście kiedyś w Jerozolimie? Nie? Od teraz możecie śmiało mówić, że stąpaliście po Ziemi Świętej!!! Jesteśmy w Jerozolimie! Dlaczego? Aby odpowiedzieć na to pytanie musimy cofnąć się do czasów św. Heleny i jej podróży do Ziemi Świętej. Jest rok 326. Starutka już, bo 80 – letnia Helena, tuż po widzeniu, w którym objawiono jej, że to ona odnajdzie Grób Jezusa oraz Krzyż Prawdziwy, wyrusza na pielgrzymkę do Jerozolimy. Miejsce ukrycia Krzyża (który po zdjęciu Jezusa zabrali Żydzi i ukryli w szczelinie skalnej zasypując go ziemią) wskazał jej Judasz Kyriakos. Helena nakazała zburzyć stojące wówczas w tym miejscu świątynie pogańskie z czasów cesarza Hadriana. Kopiąc i kopiąc w końcu odnaleziono nie jeden a trzy krzyże. Pech chciał, że podczas prac nieuważny robotnik zahaczył o tabliczkę z napisem „INRI”, która odpadła od jednego z krzyży. On sam potem nie umiał powiedzieć, do którego była przyczepiona. Wtedy też miał zstąpić z nieba Bóg i natchnąć obecnego na miejscu biskupa Jerozolimy – św. Makarego. Ten nakazał przyniesienie trzech krzyży do łóżka umierającej na trąd kobiety i dotknięcie każdym z nich jej ciała. Dotyk trzeciego z kolei krzyża spowodował natychmiastowy powrót do zdrowia owej kobiety. Tak oto odnaleziono Krzyż Prawdziwy. To jedna z legend. Jest jeszcze inna. W odnalezionym liście św. Paulina z Noli wyczytać możemy, że św. Helena nakazała kłaść po kolei na każdym krzyżu ciało zmarłego niedawno mężczyzny. Kiedy położono go na tym właściwym ów mężczyzna zmartwychwstał. W miejscu odnalezienia Krzyża powstała Bazylika Grobu Świętego zwana też Nową Jerozolimą. O samym Krzyżu Pańskim jeszcze będziemy mówić. Teraz warto wiedzieć, że Helena wróciła do Rzymu nie tylko z relikwią. Przywiozła ze sobą również ziemię sprzed Grobu Pańskiego. Wysypała ją w tej właśnie kaplicy i przykryła posadzką! Przypomina nam o tym umieszczona w podłodze tablica. Ta ziemia wciąż się tu znajduje! To dlatego mamy prawo mówić: „Jesteśmy w Jerozolimie”!
Kaplica przykryta jest sklepieniem zdobionym piękną mozaiką.

W centrum widzimy „Jezus Błogosławiący otoczony Ewangelistami”. Poza tym „Historie Krzyża”, a pod łukami „Święci” i „Symbole Pasyjne”. Nie wiemy kto stworzył tak piękne dzieło. Podejrzewa się, że albo był to Melozzo da Forlì około roku 1484 albo Baldassare Peruzzi w roku 1510. Powtarza jednak dokładnie wzór tej, jaka była tu w czasach cesarza Walentyniana III (pierwsza połowa V wieku). W ołtarzyku widzimy posąg „Św. Helena”.

Tak naprawdę to posąg bogini Junony odnaleziony w Ostii Jej głowa oraz ramiona zostały zmienione tak aby posąg przypominał św. Helenę i podtrzymywał krzyż.
W kaplicy widzimy też antyczną bazę z epigrafem upamiętniającym przebudowę rezydencji cesarskiej i budowę kaplicy.
Przez pewien czas w kaplicy tej znajdowały się trzy ołtarze wykonane w latach 1601 – 1602 przez młodego Petera Paula Rubensa. Jeden z nich uległ zniszczeniu pod koniec XVIII wieku, dwa pozostałe przeniesiono do Grasse we Francji (miejscowość znana z książki oraz filmu „Pachnidło”).
Do kaplicy św. Heleny przylega jeszcze inna – kaplica Gregoriańska (nr 7) stworzona w 1520 r. na zlecenie kardynała Bernardino Carvajal.

W ołtarzu widzimy płaskorzeźbę z przedstawieniem „Pietà” z XVII wieku. Po prawej stronie grobowiec Joachimo Besutio z Mediolanu.

Wróćmy do kościoła i podążmy na wprost boczną nawą. Po lewej stronie widzimy ołtarz z obrazem „Wizja matki św. Roberta” autorstwa Raffaello Vanni (nr 5).

Kolejny ołtarz boczny zawiera dzieło Carlo Marata powstałe w latach 1660 – 1665 „Św. Bernardyn upokarza antypapieża Wiktora IV przed papieżem Innocentym II” (nr 4).

Ostatni ołtarz mieści obraz Giovanni Bonatti „Cud św. Bernardyna”.

Przejdźmy do nawy lewej. Na jej początku rzuci nam się w oczy wielka tablica. Na niej wymienieni są kardynałowie tytularni bazyliki aż do ostatniego, obecnego, kard. Miroslava Vlka.

W pierwszym ołtarzu widzimy „Niedowierzanie św. Tomasza” – Giuseppe Passeri z 1675 roku (nr 9).

Dalej, w drugim ołtarzu umieszczono drewniany krucyfiks z połowy XV wieku

a w ostatnim obraz „Św. Sylwester i Konstantyn” – Luigi Garzi z 1675 roku (nr 8).

W głębi po lewej stronie widzimy wejście, która zaprowadzi nas do kilku ważnych miejsc (niestety miejsc tych nie ma zaznaczonych na planie). Po przekroczeniu progu skręćmy do małej kapliczki po lewej stronie. To kaplica Antonietty Meo, niespełna 7 – letniej dziewczynki zwanej popularnie Nennoliną, która zmarła na raka kości 3 lipca 1937 r.

Była parafianką tego kościoła. W związku z toczącym się procesem beatyfikacyjnym, w 1999 r. jej ciało zostało przeniesione z cmentarza Verano do tej kaplicy. Antonietta Meo urodziła się w chrześcijańskiej rodzinie 15 grudnia 1930 roku. Mając lat 4, podczas zabawy przewróciła się i rozbiła kolano. Lekarze zbagatelizowali to stłuczenie, niedługo potem podczas badań wykryto u niej kostniomięsaka. Amputowano jej lewą nogę, niestety to nie pomogło i dwa lata później, nie ukończywszy 7 lat dziewczynka zmarła. Co sprawiło, że stała się tak wyjątkowa? Otóż napisała ponad 160 listów, między innymi do Boga Ojca, Matki Boskiej, Ducha Świętego, Aniołów, Jezusa.

W jednym z ostatnich listów Nennolina prosiła Jezusa aby zwrócił jej nóżkę słowami: „Chciałabym nigdy nie chorować i Ty spraw bym nie chorowała. Jeśli chcesz spraw bym zaczęła chodzić ale jeśli nie chcesz fiat voluntas Tua” Tak! Siedmiolatka użyła łacińskiego zwrotu: „Bądź wola Twoja”!! W liście do Matki Boskiej, kilka dni przed swoją Pierwszą Komunią pisała: „Droga Mamusiu, któż zrozumie, jak piękny będzie ten dzień, kiedy Twój Boski Syn przyjdzie do mego serca, ale ja chciałabym Go przyjąć z Twoich świętych rąk. Uczynisz mi to Mamusiu?” Wyobrażacie to sobie?? Mała dziewczynka i taka dojrzałość wiary!!! Listy są oczywiście pełne błędów gramatycznych ale nie o poprawność językową tu chodzi. Po jej śmierci zostały przebadane przez teologów, którzy zgodnie orzekli, iż dziewczynka jest jednym z największych mistyków świata! W 1942 roku rozpoczął się jej proces beatyfikacyjny, zakończył się w 1972 r. Nie została beatyfikowana ponieważ ówczesne prawo kościelne zabraniało beatyfikacji nieletnich, którzy nie zmarli śmiercią męczeńską. Zapis ten z polecenia papieża Jana Pawła II został zniesiony i proces beatyfikacyjny, w którym badany jest cud uzdrowienia, jaki dokonał się podczas modlitw u jej grobu, rozpoczął się na nowo. 18 grudnia 2007 roku papież Benedykt XVI podpisał dekret o heroiczności cnót Antonietty Meo. Dziewczynka już na pewno zostanie najmłodszą w historii Kościoła beatyfikowaną niemęczennicą! Ponadto w 2008 r. biskup José Luis Redrado Marchite powiedział, że dziewczynka ma szansę zostać nawet Doktorem Kościoła!!
Marzeniem Antonietty było pojechać do Afryki jako misjonarka. Po śmierci jej się to udało. Obecnie bowiem w Burundi działa Centrum Pomocy właśnie jej imienia. Jej kult jest tak powszechny, że pewna zakonnica w Chinach przyjęła imię Nennolina aby jak powiedziała: „lepiej służyć Chrystusowi i potrzebującym”.
Opowieść o dziewczynce zakończmy słowami listu, który napisała niecały rok przed śmiercią: „Jezu, pierwszą i najważniejszą rzeczą, o którą Cię proszę jest prośba o to, bym była świętą. Chcę bardzo cierpieć, by wynagrodzić Ci za grzechy ludzi, szczególnie tych najbardziej złych. Chciałabym być Twoją palącą się dzień i noc przed tabernakulum lampką”.

Wychodząc z kapliczki udajmy się schodkami do góry.

Po lewej stronie na zdjęciach umieszczono to co za chwilę zobaczymy na własne oczy. Wchodzimy do Kaplicy Relikwii. Pamiętajmy, że nie wolno tu fotografować ani filmować! Oczom naszym ukazują się wielkie relikwie, które przywiozła ze sobą św. Helena.

W gablocie widzimy więc:

—–u góry po lewej relikwiarz z kośćmi palca św. Tomasza, palca, który wkładał w rany Chrystusa;

—–u góry pośrodku relikwiarz z fragmentami z groty, w której narodził się Jezus. Jak to z groty, powiecie?! Przecież Jezus urodził się w stajence. Heh, dziś stajenka kojarzy nam się z drewnianym budynkiem, w którym mieszczą się boksy dla koni bądź krów. Pamiętajmy jednak, że 2000 lat temu tak nie było. Wtedy groty skalne i jaskinie wykorzystywane były jako stajnie. I właśnie w takiej grocie przyszedł na świat Jezus. Dziś nad Grotą Narodzenia stoi Bazylika Narodzenia Pańskiego.

—–u góry po prawej stronie relikwiarz z dwiema szpilami z korony cierniowej. Cała korona cierniowa znajduje się dziś w Katedrze Notre – Damme w Paryżu. Jest to obręcz o średnicy 21 cm ze splecionych uschniętych gałązek Juncus balticus z dodatkiem rośliny Ziziphus spina-christi, po polsku Głożyna Cierń Chrystusa, pozbawiona cierni gdyż w średniowieczu wyrywano je i umieszczano w różnych kościołach świata. Dwa z nich znajdują się właśnie w tej bazylice. Inne są między innymi w Pizie, Pradze a także w Zamościu, Miechowie i Boćkach! Jak widać nie trzeba jechać do Rzymu by obcować z Relikwiami Męki! Cudze chwalicie, swego nie znacie Jako ciekawostkę warto dodać, że korona posiadała około 50 cierni, natomiast obecnie w kościołach na całym świecie jest ich już 139
Chirurdzy badając Całun Turyński naliczyli na odbiciu głowy Chrystusa 13 ran na czole oraz 20 z tyłu głowy. Korona powodowała rozdzierający ból i obfite krwawienia ponieważ pod skórą głowy znajduje się bardzo rozległa sieć nerwów i naczyń krwionośnych. Na 1 cm³ znajduje się tam 140 punktów nerwowych.

—–pośrodku wielki relikwiarz w kształcie krzyża, wewnątrz którego przechowuje się trzy fragmenty Krzyża Prawdziwego. I tu dokończymy naszą opowieść o Helenie. Pamiętamy, że odnalazła ona Krzyż w Jerozolimie. Wracając z relikwiami (wiozła fragment Krzyża podzielonego na 3 części + inne relikwie) do Rzymu podekscytowana fundowała kościoły na prawo i lewo i ogłaszała amnestie dla więźniów. Uroczyście wjechała do Wiecznego Miasta witana przez lud oraz samego cesarza Konstantyna. Podarowała mu wtedy malutki fragment Krzyża. W 330 r. cesarzowa umarła prosząc Konstantyna o to by był dobrym człowiekiem, i dbał o Kościół. Mając te słowa w pamięci, Konstantyn ochrzcił się na łożu śmierci. W 614 r. Ziemię Świętą najechali Persowie, którzy ponoć skradli pozostawione tam części Krzyża. Kiedy zostali pokonani przez cesarza Herakliusza mieli jakoby zwrócić tę relikwię. Legenda głosi, że sam cesarz zdejmując królewskie szaty wziął na swe barki Krzyż i osobiście wnosił go na Golgotę. Na pamiątkę tego wydarzenia mamy dziś Święto Podwyższenia Krzyża Świętego obchodzone 14 września. Dziś fragmenty Krzyża porozrzucane są po świecie. Największy fragment przechowuje się w katedrze św. Michała i św. Guduli w Brukseli. Również w bazylice św. Piotra jest mały fragmencik używany przez cesarzy bizantyjskich podczas koronacji, nosili go wtedy na piersi. I znów wspomnieć musimy o Polsce. Tak! Też mamy fragmenty. W sanktuarium Świętego Krzyża na Łysej Górze, w Bazylice Katedralnej Podwyższenia Krzyża Świętego w Opolu oraz kościele Podwyższenia Krzyża Świętego Matki Bożej Uzdrowienia Chorych w Katowicach, kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Warszawie – Jelonkach a także w Elblągu, Częstochowie, Kcyni, Krakowie, Łomży, Pabianicach, Owińskach, Pacanowie, Włocławku, Przeworsku, Pińczowie i Pakości. Posiadali je kiedyś również Dominikanie w Lublinie, niestety ktoś je ukradł w 1991 roku.

—–na dole po lewej stronie relikwiarz z gwoździem, którym przybity był jeden z nadgarstków Chrystusa. Jak wiemy Chrystus został przybity do krzyża trzema lub czterema gwoździami (wciąż nie wiadomo czy nogi miał przybite razem jednym gwoździem czy osobno dwoma). Ponieważ zgodnie z żydowską tradycją razem z ciałem należało grzebać wszystko co miało związek z krwią i śmiercią danej osoby, razem z Chrystusem pochowano krzyż, podnóżek, gwoździe itd. Gdy Helena odnalazła te rzeczy, przywiozła gwoździe ze sobą. Jeden umieściła w swej kaplicy, dziś bazylice Św. Krzyża w Jerozolimie, drugi znajduje się w ołtarzu głównym katedry w Mediolanie, trzeci w Monzie wmontowany w Żelazną Koroną służącą do uroczystej koronacji królów włoskich, czwarty przechowuje się w Sienie. Początkowo jednak te gwoździe zostały wmontowane w zbroję Konstantyna aby go ochraniać w walce. W średniowieczu gwoździe cudownie rozmnożyły się i było ich……284! Na początku XIX wieku zweryfikowano ich liczbę uznając 200 z nich za fałszywe. Później, w 1870 r. dokonano raz jeszcze weryfikacji i dziś mamy ich „tylko 33”. Jednak pamiętajmy, że gwoździ związanych ze śmiercią Chrystusa było więcej niż 4! Tak, dobrze czytacie. Policzmy: 2 w nadgarstkach, załóżmy, że 2 w stopach, to daje nam 4. Do tego dwa w podnóżku pod stopami, dwa łączące poziomą belkę krzyża z pionową częścią, jeden podtrzymujący tabliczkę z wypisaną winą, tzw. Titulus. To daje nam 9! Skąd więc liczba 33? Otóż tworzono kopie gwoździ, wewnątrz których umieszczano niewielki fragmencik zeskrobany z prawdziwego gwoździa!
Niewiele osób wie, że w mieście Siena znajduje się Kaplica Świętego Gwoździa (w dawnym domu pielgrzyma naprzeciw katedry), w której kiedyś znajdował się jeden z oryginalnych gwoździ. Ponoć Konstantyn Wielki zaciągając pożyczkę od Wenecji oddał z zastaw gwóźdź, który podarowała mu Helena. Nigdy tej pożyczki nie spłacił i Wenecjanie sprzedali ten gwóźdź miastu Siena. Dziś możemy go oglądać w podziemiach muzeum S. Maria della Scala.
Również w paryskie katedrze Notre Dame przechowuje się fragment Gwoździa Pańskiego. Tak, tak, będzie też o Polsce. W 1425 roku papież Marcin V nakazał wykuć kopię Gwoździa Pańskiego umieszczając wewnątrz fragment oryginalnego i podarował go polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Do dziś przechowuje się go w katedrze na Wawelu i pokazuje tylko raz w roku – w Wielki Piątek o godz.15.00.
Takie kopie z fragmentami znajdują się także w Norymberdze, Tuluzie, Florencji, Kolonii, Trewirze, Aachen, Wiedniu, Ankonie, Wenecji czy w Bambergu.
My jednak widzimy ten autentyczny! Świadczy o tym jego datowanie (I w.), rozmiar – dokładnie 16 cm, oraz brak główki, która urwała się prawdopodobnie przy wyciąganiu go z krzyża. Gdyby to była kopia, kowal wykonałby przecież cały gwóźdź a nie wybrakowany.

—–na dole po prawej stronie relikwiarz z umieszczonym wewnątrz „Titulus Crucis” czyli połową tabliczki z napisem INRI wiszącej ponad Chrystusem. Jej autentyczność nie została jednoznacznie potwierdzona. Niemiecki historyk Carsten Peter Thiede potwierdził jej autentyczność uznając wyryty na niej napis za charakterystyczny dla sposobu pisania przez Żydów z I wieku. Pamiętać musimy jednak, że jest on postacią bardzo kontrowersyjną.
Dwóch innych naukowców również uważa tabliczkę za autentyk. Są to prof. Thiede i prof. Roll. Przede wszystkim dlatego, że tabliczka ta znacznie różni się od opisu zawartego w Ewangelii św. Jana! Żaden fałszerz nie zrobiłby kopii różniącej się od opisu! Ponadto opierają się na słowie NAZARINVS (powinno być NAZARENVS) ale w języku hebrajskim tamtych czasów bardzo często pisano właśnie w ten sposób! Z drugiej strony najnowsze badania przeprowadzone w 2002 r. przez naukowców z Università Roma Tre w Rzymie przy użyciu metody datowania za pomocą węgla wskazują, iż tabliczka pochodzi z lat 980 – 1145, co oznaczałoby, że mamy tu do czynienia z kopią. Jaka jest prawda? Badania wciąż trwają.
Na tabliczce wyryty był napis INRI co oznaczało „IESVS NAZARENVS REX IUDÆORUM” – „Jezus Nazarejczyk Król Żydowski”. Wyryto go w trzech językach: hebrajskim, greckim i łacińskim. „Titulus Crucis” ma wymiary 25 x 14 cm i grubość 2,6 cm. Waży 687 g. Posiada inskrypcję napisaną w trzech liniach (trzy języki). Niestety tabliczka jest bardzo zniszczona co utrudnia badania. Prawa krawędź jest mocno zbutwiała, górna odłamana. Tylko jej lewa część jest dobrze zachowana. Te zniszczenia znów zdają się potwierdzać jej autentyczność gdyż wskazują na jej niewłaściwe przechowywanie. A według tradycji Titulus był przez 295 lat ukryty w starej cysternie. Zgadza się też gatunek drzewa. Według przekazu Antoniusza z Piacenzy, który w 570 r. trzymał w rękach drugą połówkę Titulus (zaginioną podczas najazdu Persów w VII w.), stworzony on został z drzewa orzechowego. Dokładnie z tego samego drzewa pochodzi tabliczka z bazyliki Św. Krzyża w Jerozolimie!

—–skrajnie po lewej stronie, za pancerną szybą (proszę jej nie dotykać, jest pod alarmem!) widzimy coś jeszcze. Poprzeczną deskę krzyża. To fragment krzyża Dobrego Łotra. Naprawdę miał na imię Dyzma, ukrzyżowany po prawicy Chrystusa, żałował za swe grzechy. To do niego Jezus miał powiedzieć: „Zaprawdę powiadam Ci, dziś ze mną będziesz w Raju”. Jest pierwszym w historii świętym chrześcijańskim.

Wychodząc z Kaplicy Relikwii nie przeoczmy małego pomieszczenia, do którego prowadzi przejście, które pojawi się po naszej lewej stronie. Tam zobaczymy kopię Całunu Turyńskiego – płótna, w które miało być owinięte ciało Jezusa po śmierci, na którym odbił się jego wizerunek.

W malutkiej wnęce umieszczono ponadto „Chrystusa na krzyżu” ukazanego w sposób makabryczny, tak jak naprawdę musiał wyglądać czyli cały we krwi, ze zwichniętą i wykręconą w stawie barkowym lewą ręką!

Na koniec warto wiedzieć, że istnieje możliwość zwiedzenia podziemi bazyliki Św. Krzyża w Jerozolimie i zobaczenia na własne oczy pozostałości pałacu cesarskiego.

Należy wcześniej dokonać rezerwacji pod nr tel. +39 06 39967700 lub na stronie www.coopculture.it
Zwiedzać można w każdą pierwszą, trzecią i ewentualnie piątą sobotę miesiąca. Indywidualnie tylko o godz. 11.00, grupowo o 10.00 i 12.00.

Wychodzimy z kościoła i udajemy się w lewo, gdzie w rogu pomiędzy ścianą Anfiteatro Castrense i Murami Aureliana mieści się malutkie Oratorio di S. Maria del Buon Aiuto.

Kapliczka wybudowana w 1476 r. na zlecenie papieża Sykstusa IV ponoć w miejscu, w którym papież ten znalazł wcześniej schronienie przed piorunem podczas wielkiej burzy. Uchronić go miała modlitwa o pomoc do Matki Boskiej. Dlatego oratorium to nosi wezwanie Matki Boskiej Dobrej Pomocy. Wewnątrz znajduje się fresk „Matka Boska Dobrej Pomocy” przypisywany Antoniazzo Romano. Niestety obiekt jest niedostępny dla turystów.

Wejdźmy jeszcze do malutkiego parku biegnącego wzdłuż murów miejskich. Na samym końcu, w murach zobaczymy miejsce, gdzie dawniej mieściło się średniowieczne Oratorium Św. Małgorzaty Antiocheńskiej – żyjącej na przełomie III i IV wieku męczennicy, ściętej około 303 lub 305 roku.

Kaplica zdobiona była freskami nieznanego malarza ze szkoły Pietro Cavallini.

Wychodząc z parku zauważamy pomnik, o którym wspominaliśmy podczas zwiedzania Lateranu. To pomnik św. Franciszka z Asyżu.

A na skrzyżowaniu, na dole rogowej kamienicy mieści się bardzo dobra kawiarnia Fusion, gdzie przy małej espresso możemy raz jeszcze przemyśleć to, czego dziś się dowiedzieliśmy

Do usłyszenia niedługo, podczas trzeciego i ostatniego spaceru po wzgórzu Eskwilin.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Chiesa di Santa Bibiana, Roma 2000;
• Alfredo Cattabiani, Santi d’Italia, Milano 2004;
• Maddalena Cima, Emilia Talamo, Gli horti di Roma antica, Milano 2008;
• Elisabetta Borgia, Donato Colli, Sergio Palladino, Claudia Paterna, Horti Spei Veteris e Palatium Sessorianum: nuove acquisizioni da interventi urbani 1996-2008, Roma 2008;
• Laura G. Cozzi, Le porte di Roma, Roma 1968;
• Mariarosaria Barbera, Un anfiteatro di corte: il Castrense, Milano 2001;
• Almalinda Giacummo, Santa Croce in Gerusalemme: un pezzo di Terra Santa nella Città Eterna;
• Stefania Falasca, Le letterine di „Nennolina”, 1998;
• Luigi Boriello, Con occhi semplici, Città del Vaticano, 2001;
• Maria Meo, Ricordi della mamma di Nennolina, Roma 2002;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.2 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Nasze następne spacery odbędziemy po legendarnym antycznym wzgórzu zwanym Eskwilinem. Ponieważ jest to dość znaczny obszar, jego poznanie podzielimy sobie na trzy części. Dziś pierwsza z nich – spacer ulicą via Merulana. Zaczynajmy!

Na początek warto poznać kilka faktów historycznych na temat tego wzniesienia. Było to najwyższe i najbardziej rozbudowane wzgórze Rzymu. Składa się z czterech wierzchołków: Opius (zwiedzaliśmy go podczas spaceru po regionie Monti), Fagutal, Velia oraz Cispius. W czasach początków Rzymu Eskwilin stanowił nekropolię gdzie chowano niewolników, prostytutki oraz ludzi skazanych na śmierć stąd nie cieszył się dobrą sławą, uważano go za miejsce przeklęte. Mimo to mieściły się tu także malutkie osady latyńskie, od VI wieku p.n.e. stał się Eskwilin czymś w rodzaju przedmieścia głównej osady na Palatynie, w którym zamieszkiwała uboga ludność (gdyby rzecz działa się w Polsce Palatyn byłby grodem a Eskwilin podgrodziem). Nazwa wzgórza wywodzi się najprawdopodobniej od słowa „exquilini”, które oznaczało mieszkańców podmiejskich. Kiedy wzgórze zostało włączone w obszar miejski zaczęła się jego intensywna zabudowa, o której opowiemy sobie podczas naszych spacerów. Warto też pamiętać, że w średniowieczu na wzgórzu tym odbywały się sabaty czarownic, zbierali się tu również nekromanci aby celebrować swe obrzędy. Czas ruszać w drogę!

Zaczynamy na placu św. Jana Pawła II. Stojąc tyłem to bocznej elewacji arcybazyliki św. Jana na Lateranie i mając przed sobą Obelisk Laterański, po przeciwnej stronie skrzyżowania widzimy ulicę biegnącą w dół. To via Merulana. Dziś nią podążymy. Ulica ta powstała dokładnie na XVI – wiecznej Drodze Gregoriańskiej wytyczonej w czasach papieża Grzegorza XIII i przedłużonej za czasów papieża Sykstusa V, która służyła do uroczystych procesji podążających od arcybazyliki do drugiej bazyliki papieskiej – S. Maria Maggiore. Ulica biegnie pomiędzy kościołami oraz patrycjuszowskimi willami z wieków XVII – XIX.
Podążając via Merulana dochodzimy do pierwszego kościoła po prawej stronie. To bazylika S. Antonio da Padova all’Esquilino.

Kościół wraz z klasztorem Franciszkanów (którzy zostali wyrzuceni ze swej pierwotnej siedziby na Aracoeli w związku z budową pomnika dla króla Vittorio Emanuele II zwanego dziś popularnie Ołtarzem Ojczyzny) powstał w latach 1884 – 1887 wg proj. rzymskiego architekta Luca Carimini. Jest największym dziełem tegoż pana oraz pierwszym tak monumentalnym budynkiem sakralnym po roku 1870 (po odzyskaniu niepodległości). Do pięciołukowego portyku prowadzi podwójna rampa schodowa, na szczycie której stoi posąg św. Antoniego z Padwy z Dzieciątkiem na ręku. Ponad arkadami widzimy fryz zdobiony symbolami Franciszkanów. Fasada kościoła zbudowana jest z cegły, zawiera jednak elementy trawertynowe. Całość prezentuje styl, który można by nazwać eklektyczno – neorenesansowym. Charakterystycznym punktem kościoła jest niezwykła, oktagonalna kampanila (dzwonnica) ze szpicem z majoliki pokrytym polichromią i złotem.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe podzielone przez kolumny z czerwonego granitu, powtórzone na drugim poziomie tworzą empory otaczające nawę główną, biegną nawet na kontrfasadzie.

W kościele jest 10 ołtarzy bocznych.

Za ołtarzem głównym mieści się chór zakonny, w którym mieszczą się stelle (siedziska zakonników). Zamknięty jest on półkolistą absydą ozdobioną malowidłem Bonaventura Loffredo da Alghero – „Apoteoza Franciszkanów”.

W ołtarzach bocznych stworzonych według projektu Luca Carimini znajdują się obrazy stanowiące przykład rzymskiej sztuki sakralnej końca XIX wieku, późnego puryzmu oraz weryzmu, między innymi: „św. Klara” – autorstwa Giuseppe Bravi, „Święty Franciszek” – Franz De Rhoden, „Męczennicy japońscy” – Cesare Mariani, „Niepokalanie Poczęta” – Francesco Szoldaticz czy „Św. Ludwik z Tuluzy” – Eugenia Pignet. W zakrystii skrywany jest obraz z XVII wieku „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych” stanowiący kopię dzieła Parmigianino.
Pod rampą schodową prowadzącą do kościoła znajduje się wejście do dolnego kościoła, również trójnawowego, w którym znajduje się aż 45 ołtarzy służących młodym księżom studiującym na mieszczącym się obok Papieskim Uniwersytecie Antonianum (założony w 1887 roku) do odprawiania mszy. Papieski Uniwersytet Antonianum posiada 4 wydziały: teologiczny, nauk biblijnych i archeologii chrześcijańskiej, prawa kanonicznego oraz filozofii oraz 4 instytuty: duchowości, studiów ekumenicznych, studiów mediewistycznych oraz franciszkanizmu i religioznawstwa.

Wewnątrz mieści się też ogromna biblioteka gromadząca ponad 450 000 woluminów z takich dziedzin jak: franciszkanizm, historia Kościoła, teologia moralna, teologia dogmatyczna, filozofia, prawo kanoniczne, misjologia (działalność misyjna), patrologia (nauka Ojców Kościoła) czy patrystyka (nauka o życiu i twórczości Ojców Kościoła oraz pisarzy starochrześcijańskich).
Na koniec warto pamiętać, iż cały ten kompleks powstał na terenie, na którym dawniej stała willa Giustiniani Massimo, opowiemy sobie jednak o niej podczas kolejnego spaceru.

Po lewej stronie, na skrzyżowaniu z ulicą via Labicana wznosi się kolejna świątynia. To jedno z najstarszych miejsc kultu chrześcijańskiego w Rzymie – kościół SS. Marcellino e Pietro.

Oczywiście obecna konstrukcja nie jest specjalnie stara. Jednakże w latach pontyfikatu Sylwestra I (314 – 335) zbudowano tu pierwszy budynek, tzw Titulus Constantinae, w którym kwitł kult chrześcijański. Potem powstał tu malutki kościółek, który na przełomie dziejów przechodził wiele zmian między innymi wchłonął stojący nieopodal dawny szpital pielgrzymów. Dzisiejszy wygląd świątynia zyskała podczas wielkiej przebudowy w latach 1750 – 1751 ufundowanej przez papieża Benedykta XIV i prowadzonej według proj. Girolamo Theodoli. Architektura kościoła jest bardzo ciekawa. To konstrukcja z zewnątrz przypominająca sześcian bogato zdobiony jońskimi pilastrami, zbudowana na planie krzyża greckiego, z kopułą, której wygląd inspirowany jest dziełami Borrominiego. Eleganckie wnętrze przetykane jońskimi pilastrami zawiera prezbiterium zamknięte absydą i cztery rogowe kaplice.

W ołtarzu głównym widzimy malowidło Gaetano Lapis „Męczeństwo świętych Marcelina i Piotra” a po prawej stronie ołtarza „Msza św. Grzegorza” autorstwa Filippo Evangelisti. Pod ołtarzem znajdują się relikwie dwóch świętych przeniesione tu z katakumb przy via Casilina przez papieża Aleksandra IV w 1256 roku. Marcelin (ksiądz) i Piotr (egzorcysta) to męczennicy, którzy ponieśli śmierć w czasach prześladowań za cesarza Dioklecjana. Ponoć ich ciała wrzucono do grobu, który sami musieli sobie wykopać. Stamtąd ich ciała wydobyła św. Łucja i pochowała je przy via Casilina. Dziś w miejscu ich grobu stoi bazylika ich imienia a pod nią mieszczą się katakumby. Przeniesienie relikwii upamiętnia po dziś dzień inskrypcja wyryta na jednym z filarów (na prawo od wejścia).

Ruszamy dalej ulicą via Merulana.
Po lewej stronie zauważymy ulicę via Pasquale Villari. Jeśli skręcimy w nią i pójdziemy do jej końca odnajdziemy mały plac pod nazwą Piazza Iside na na nim fragment ruin. To pozostałość po stojącej tu w czasach antycznych świątyni Izydy i Serapisa.

Izyda była egipska boginią płodności i opiekunką rodziny, którą Rzymianie przyjęli do swego panteonu. Uroczystości związane z jej świętem odbywały się tutaj pomiędzy 28 października a 4 listopada każdego roku. Prowadzili je „duchowni” pełniący swą funkcję dożywotnio, ubierali się w jaskrawobiałe szaty.
Serapis był również bogiem egipskim jednak z czasów późniejszych, hellenistycznych, jego kult rozpowszechnił się w czasach Ptolemeuszy. Do Rzymu przybył w I wieku p.n.e.
Świątynia stanęła tu na polecenie Kwintusa Cecyliusza Metellusa Piusa mianowanego przez dyktatora Sullę Pontifexem Maximusem czyli Najwyższym Kapłanem, właśnie w I w. p.n.e. Ponoć była jedną z największych świątyń w Rzymie. Według dość niepewnych źródeł zajmowała teren o długości 250 metrów.

Wróćmy na via Merulana i podążmy dalej. Po chwili po lewej stronie ukaże nam się neorenesansowy kościół Sant’Anna.

Zbudowany został w XIX wieku (1885 – 1887), przebudowano go jednak w roku 1927. Wnętrze eklektyczne, jednonawowe, oświetlone jest wielkim oknem sufitowym dekorowanym aniołami oraz freskiem „Koronacja Przenajświętszej Marii”. W kościele zobaczyć możemy grobowiec założycielki Zgromadzenia Córek św. Anny – siostry przełożonej Anny Rosa Gattarno, która zmarła w maju 1900 roku.

Kawałek dalej po prawej stronie zobaczymy plac noszący nazwę Largo Leopardi na na nim stary budynek z cegły. To Audytorium Mecenasa.

Zacznijmy od tego kim był ten człowiek. Nazywał się Gajusz Cilniusz Mecenas, żył w latach 70 – 8 p.n.e. Był politykiem oraz doradcą cesarza Oktawiana Augusta. Jego nazwisko stało się jednak sławne z innego powodu. Był bowiem poetą oraz ze względu na olbrzymi majątek, opiekunem poetów np. Wergiliusza czy Horacego. Po dziś dzień jego nazwiskiem określa się protektorów sztuki (mecenas sztuki).
Budynek Audytorium (odkryty podczas przebudowy via Merulana w 1874 r.) stał dawniej wewnątrz olbrzymich ogrodów Mecenasa zwanych Horti Maecenatis. To duża prostokątna budowla o wymiarach 24,50 x 10,50 m. z absydą zamykającą jeden z jego krótszych boków. Powstał w 30 roku p.n.e. i był częścią wielkiej willi Mecenasa. W przedniej części wewnątrz budynku znajduje się audytorium pokryte niegdyś w całości płytami marmurowymi.

Na ścianach widoczne są wciąż piękne freski datowane na czas drugiej przebudowy obiektu za czasów cesarza Tyberiusza, Mecenas bowiem po śmierci zapisał wszystko co miał swemu przyjacielowi cesarzowi Oktawianowi Augustowi a ten oddał budynek Tyberiuszowi.
Na zewnątrz budynku warto zwrócić uwagę na bloki kamienne wystające ze ściany. To pozostałości najstarszego, kamiennego muru obronnego Rzymu, tzw. Murów Serwiańskich.

Audytorium Mecenasa zbudowane zostało bowiem z wykorzystaniem starych murów.
Ogrody zwane Horti Maecenatis, w których stała willa Mecenasa zbudowane zostały w latach 42 – 35 p.n.e. na dawnej nekropolii, która istniała na Eskwilinie. Zajmowały wielki obszar, na którym dziś stoi Teatr Brancaccio oraz Narodowe Muzeum Sztuki Orientalnej. Po śmierci Mecenasa ogrody wraz z willą stały się własnością Oktawiana Augusta oraz Tyberiusza o czym już wspominaliśmy.
W czasach Nerona zostały one włączone do prywatnych ogrodów okalających jego rezydencję (Domus Aurea). To ponoć ze szczytu znajdującej się tu wówczas wieży obserwował on (po przybyciu do Rzymu z Anzio) wielki pożar Rzymu w 64 r. W II wieku ogrody stały się własnością Marka Korneliusza Frontona, nauczyciela retoryki i opiekuna przyszłych cesarzy – Marka Aureliusza i Lucjusza Verusa. Podczas prac prowadzonych tu w XIX wieku odnaleziono mnóstwo cennych dzieł sztuki, które dziś możemy oglądać w Muzeach Kapitolińskich. Na koniec warto pamiętać, że w willi Mecenasa mieszkali między innymi Horacy oraz Wergiliusz.
Po drugiej stronie ulicy widzimy wspomniany już wcześniej budynek – Palazzo Brancaccio, w którym dziś mieści się teatr oraz muzeum. Jest to ostatnie i zarazem jedno z najsłynniejszych dzieł architektonicznych Luca Carimini. Budynek ufundowała Amerykanka, księżna Brancaccio – Mary Elizabeth Field, jego budowa rozpoczęła się w roku 1886 i zakończyła w 1912. Dużą rolę w dekoracji budynku odegrał Francesco Gai. Zaokrąglona fasada budynku na rogu (Teatr Brancaccio) jest dziełem Luca Carimini zrealizowanym w roku 1916 oraz odnowionym w latach 1937 i 1978.

Wewnątrz budynku znajduje się otwarta przestrzeń, w której mieści się niewielki park zawierający staw, altankę, mały domek przeznaczony do spożywania kawy (dekorowany przez malarza Francesco Gai), wiele różnych gatunków roślin oraz parking dla gości. Część pokoi pałacu wykorzystywana jest do urządzania przyjęć oraz wesel, m. in.: Sala Taneczna (225 m²), Pokój Arrasów, Pokój Aniołów, Lustrzana Sala czy Atrium.

Pozostała część pałacu, około 1700 m² znajduje się wciąż w rękach księcia Brancaccio – to tu mieści się Narodowe Muzeum Sztuki Orientalnej (wejście do muzeum pod numerem 248-250).

Muzeum powstało w roku 1957 i jest jednym z najważniejszych we Włoszech (jeśli chodzi o sztukę Orientu). Co tam możemy zobaczyć? Dzieła z Bliskiego Wschodu (Syria, Liban, Irak, Iran, Pakistan) z lat 6000-1000 p.n.e., dzieła z epoki żelaza z tamtych terenów, dzieła z Imperium Achemenidów (Iran) z czasów VI-IV w. p.n.e., dzieła Partów z czasów III w. p.n.e. – III w. n.e., dzieła z czasów dynastii Sasanidów (III-VII w. n.e.), dzieła z terenów Afganistanu, Tybetu, Nepalu, Indii, Chin, Japonii oraz Korei. Zaprawdę warto!

Troszkę dalej, po przeciwnej stronie, na skrzyżowaniu z ulicą via di S. Vito stoi kościół Sant’Alfonso Maria de’ Liguori all’Esquilino.

Ta pierwsza w Rzymie neogotycka świątynia zbudowana została w latach 1855 – 1859 wg proj. szkockiego architekta George Wigley dla ojców Redemptorystów. Powstał w miejscu, gdzie dawniej znajdowała się willa znanego rzymskiego rodu Caetani. Kościół został przebudowany w latach 1898 – 1900 wg proj. Maximiliana Schmalzl. Fasada zbudowana z cegły i trawertynu charakteryzuje się wielkim ostrołukiem, poniżej którego znajduje się okno typu rozeta oraz trzy portale wejściowe.

Ponad centralnym portalem widzimy mozaikę „Matka Boska Nieustającej Pomocy wśród aniołów”. Powyżej, na szczycie portalu widzimy figurę Chrystusa Odkupiciela wykonaną z marmuru kararyjskiego. Ponad portalami bocznymi zobaczyć możemy: „Św. Alfons Maria Liguori” – założyciel zakonu Redemptorystów (po lewej) oraz „Św. Klemens Maria Hofbauer” – austriacko-polski duchowny, ojciec Redemptorysta, założyciel tegoż zakonu w Polsce, dokładnie w Warszawie, w kościele św. Benona. W kościele św. Alfonsa odbywają się często msze w języku polskim.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, mimo że w niektórych przewodnikach można wyczytać, iż jest trójnawowe. Błąd ten wynika z faktu, iż 6 bocznych kaplic po każdej stronie nawy głównej połączonych jest ze sobą przejściami, co może sprawiać złudzenie, że świątynia ma 3 nawy. Tak naprawdę pamiętajmy, że ma tylko jedną!

Malarska dekoracja wnętrza pochodzi z końca XIX wieku i jest dziełem bawarskiego malarza – ojca Redemptorysty Maximiliana Schmalzl oraz Eugenio Cisterna. W ołtarzu głównym widzimy XIV – wieczną ikonę „Matka Boska Nieustającej Pomocy” – dzieło przywiezione do Rzymu przez chrześcijan z Krety, którzy schronili się tu przed Turkami. Absyda zdobiona jest mozaiką z 1964 roku przedstawiającą „Tronującego Odkupiciela pomiędzy Maryją Dziewicą i świętym Józefem”.

W zakrystii przechowuje się płaskorzeźbę z przedstawieniem „Chrystus w Grobie”.

Wychodząc z kościoła wejdźmy w uliczkę via di S. Vito biegnącą wzdłuż jego lewego boku. Na końcu widzimy Łuk Gallienusa – cesarza rzymskiego z lat 253-268.

Obiekt ten czasem błędnie nazywany jest Porta Esquilina. Tak naprawdę został zbudowany w miejscu gdzie kiedyś ta brama miejska się znajdowała. Ale zacznijmy od początku. Pierwsza budowla czyli właśnie owa Porta Esquilina stanęła w tym miejscu w VI w. p.n.e. i była częścią pierwszych kamiennych murów obronnych Rzymu – Murów Serwiańskich. Przebiegała tędy antyczna droga zwana Clivius Suburanus. Brama ta została całkowicie przebudowana w czasach cesarza Oktawiana Augusta. Ponowna przebudowa miała miejsce w czasach panowania cesarza Gallienusa w 262 roku, stąd obecna nazwa. Na łuku widzimy inskrypcję poświęconą cesarzowi oraz jego żonie Saloninie.
Przechodząc pod łukiem oczom naszym ukaże się sympatyczna Fontanella del rione Monti z 1926 r. autorstwa Pietro Lombardi.

Po lewej stronie widzimy jeszcze jeden interesujący obiekt. To kościół SS. Vito, Modesto e Crescentia. Pierwsza pisemna wzmianka o tej świątyni pochodzi z VIII wieku jednak prawdopodobnie powstał dużo wcześniej – już w IV wieku. Zbudowany został w miejscu dawnego Macellum Liviae czyli antycznego, wielkiego centrum handlowego zbudowanego przez Tyberiusza w 7 r. p.n.e. i nazwanego imieniem jego matki Livii Druzylli (była ona jednocześnie trzecią żoną cesarza Oktawiana Augusta). Fragmenty tej budowli wciąż znajdują się pod ziemią, podczas prac archeologicznych odkryto tu wielki, otwarty dziedziniec o wymiarach 80 x 25 metrów otoczony portykiem prowadzącym do sklepów.
Kościół w X wieku popadł w ruinę i został odbudowany w roku 1477 na zlecenie papieża Sykstusa IV. Kolejne renowacje przechodził w wiekach XVII i XIX. Wreszcie w roku 1900 zmieniono jego orientację zasłaniając absydę nowo wybudowaną fasadą wg proj. Alfredo Ricci. Zmiany te zostały cofnięte podczas ostatniej restauracji w latach 1973 – 1977, pozostawiono jednak tą fasadę z roku 1900, co powoduje, że kościół wygląda dość nietypowo bo z obu stron ma fasady główne

Obiekt poświęcony jest świętemu Witowi – męczennikowi zaliczanemu do Czternastu Świętych Wspomożycieli. Według legendy Wit został wychowany w wierze chrześcijańskiej przez swoją opiekunkę Krescencję i jej małżonka Modesto. Kiedy skończył 7 lat jego ojciec Gelas dowiedział się o tym, a nie umiejąc zmusić syna do wyrzeczenia się wiary oddał go w ręce cesarza Dioklecjana, który rzucił go lwom na pożarcie. Podobno Wit uczynił przed nimi znak krzyża i wtedy zwierzęta położyły się posłusznie u jego stóp. Wtedy też Dioklecjan nakazał wrzucić chłopca do kotła z wrzącym ołowiem, potem jeszcze miano go rozciągać specjalnym urządzeniem do tortur. Ciekawostką związaną z tym świętym jest fakt nazwania jego imieniem choroby – Pląsawicy Sydenhama – schorzenia dziecięcego charakteryzującego się nagłymi ruchami pląsawiczymi oraz przymusem aktywności ruchowej. Nazwano ją popularnie „Tańcem świętego Wita”.
Wnętrze jest jednonawowe zakończone półkolistą absydą i nakryte kasetonowym stropem. Na prawej ścianie zauważyć możemy kamień pamiątkowy z inskrypcją upamiętniającą miejsce męczeństwa chrześcijan w tym świętego Wita, mimo iż nie ma dowodów na to, że właśnie w tym miejscu zginął. Odnaleźć możemy tu również edikolę renesansową z freskiem, którego autorstwo przypisuje się Melozzo da Forli lub Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych”.
Podobna edikola znajduje się na ścianie lewej, tym razem widzimy tam fresk z XIX wieku przedstawiający „Madonnę ofiarującą różaniec świętym Dominikowi i Katarzynie Sieneńskiej”.
Interesująca jest również krypta kościelna. Wykopaliska archeologiczne, które zostały w niej przeprowadzone w latach siedemdziesiątych, umożliwiły nam lepsze poznanie starożytnej topografii tej części miasta a także odtworzenie historii początków życia diakonatu św. Wita.

W pobliżu kościoła mieści się również małe Oratorium Santa Maria Immacolata della Concezione zbudowane w roku 1656.

Na samym końcu ulicy via Merulana znajduje się plac Piazza di S. Maria Maggiore, a na nim najważniejszy punkt naszego dzisiejszego spaceru – papieska bazylika większa S. Maria Maggiore.

Bazylika ta znana jest pod kilkoma wezwaniami: Matki Boskiej Większej, Matki Boskiej z Nazaretu, Matki Boskiej przy Żłóbku lub, jak ją nazywamy w Polsce, Matki Boskiej Śnieżnej. Ta ostatnia nazwa wiąże się z legendą o powstaniu kościoła. Ponoć w 352 roku (w niektórych źródłach podawany jest rok 356) papieżowi Liberiuszowi oraz Rzymianinowi Janowi ukazała się we śnie Matka Boska. Janowi obiecała, że obdarzy go potomstwem (Jan wraz z żoną nie mogli mieć dzieci) jeśli wybuduje dla niej kościół w miejscu, w którym w lecie spadnie śnieg. Papieżowi Liberiuszowi zaś, że wkrótce przybędzie do niego pewien człowiek i poprosi aby wybudował kościół i że papież ma to uczynić. Tego samego roku, 5 sierpnia o godzinie 5 rano właśnie w tym miejscu spadł śnieg przykrywając całe wzgórze. Jan nie mogąc samemu wybudować świątyni pobiegł do papieża prosić aby ten zgodził się ufundować kościół. Papież widząc, że jego sen się spełnia nie wahał się ani chwili. Natychmiast wyznaczono miejsce budowy i wstępny plan bazyliki. Budowa jednak odwlekła się w czasie gdyż dokładnie w tym miejscu stała wtedy pogańska świątynia bogini Junony Lucindy, patronki kobiet w ciąży. Dopiero kiedy chrześcijaństwo stało się religią panującą można było wyburzyć świątynię i w jej miejscu postawić kościół. Na pamiątkę tego wydarzenia, każdego roku, 5 sierpnia cud się powtarza – przed bazyliką pada śnieg Dodatkowo wewnątrz kościoła z góry sypie się płatki białych róż

Prace budowlane rozpoczęły się w 432 roku, po soborze efeskim, zlecił je papież Sykstus III. Bazylika stanęła w roku 440. Była wtedy trójnawowa, dzielona przez antyczne kolumny pobrane właśnie z tej pogańskiej świątyni wcześniej tu stojącej. Posiadała też absydę. W średniowieczu, w latach 1288 – 1292, w czasach pontyfikatu papieża Mikołaja IV przebudowano absydę oraz dodano transept. Absyda została ponownie przebudowana przez architekta Carlo Rainaldi w 1673 roku. Kolejna przebudowa miała miejsce w latach 1741 – 1743 roku, kiedy to Ferdinando Fuga na zlecenie papieża Benedykta XIV zaprojektował obecną fasadę zewnętrzną.
Najważniejsze punkty bazyliki zwiedzimy według następującego planu:

S. Maria Maggiore posiada tak naprawdę dwie fasady. Pierwsza widoczna z zewnątrz (ta Ferdinanda Fuga, na planie oznaczona literką „A”) zbudowana została z trawertynu z wykorzystaniem cegły w taki sposób aby nie zasłaniać wcześniejszej, wewnętrznej fasady (na planie oznaczona literką „B”) bogato zdobionej mozaiką z XIII wieku autorstwa Filippo Rusuti z przedstawieniami: „Chrystus błogosławiący, aniołowie i symbole Ewangelistów”, „Madonna i święci Paweł, Jakub, Hieronim, Jan Chrzciciel, Piotr, Andrzej i Mateusz” oraz „Legenda o papieżu Liberiuszu i powstaniu bazyliki”. Na szczycie widzimy posągi świętych i proroków. Patrząc od lewej stworzyli je: Carlo Monaldi, Agostino Corsini, Giuseppe Lironi („Madonna z Dzieciątkiem” w centralnej części), Bernardino Ludovisi i Carlo Marchionni. Loża Błogosławieństw również flankowana jest dwiema statuami autorstwa Francesco Queirolo (po lewej) i Filippo Della Valle (po prawej). Posągi zdobiące tympanony ponad portalami wejściowymi stworzyli odpowiednio: Michelangelo Slodtz, G. B. Maini, Pietro Bracci i Pieter Antoon van Verschaffelt. Ponad fasadę wznosi się 75 – metrowej wysokości romańska kampanila zbudowana w latach 1375 – 1376 i odrobinę przebudowana na początku XV wieku.
Z lewej strony bazyliki, w niszach mieszczących się na ścianie zewnętrznej kaplicy Pawła V widzimy posągi: „św. Hieronim” i „św. Łukasz” autorstwa Valsoldo, „św. Mateusz” – dzieło Francesco Mochi oraz „święty Mateusz” i ”św. Epafras” – dłuta Stefano Maderno.

Posągi z drugiej strony bazyliki, umieszczone na balustradzie ponad absydą stworzył Francesco Fancelli.
Po lewej i prawej stronie fasady głównej mieszczą się bliźniacze pałace kapituły.
Wejdźmy do narteksu czyli przedsionka bazyliki.

Po prawej stronie rzuca się w oczy brązowy posąg z 1692 roku przedstawiający Filipa IV autorstwa Girolamo Lucenti.

Wejście główne stworzone zostało przez Ludovico Pogliaghi, po lewej stronie widzimy zaś Świętą Bramę.

Płaskorzeźby ponad drzwiami wejściowymi stworzyli Giuseppe Lironi, G. B. Maini, Pietro Bracci i Bernardino Ludovisi. W lewej części przedsionka znajdują się również schody prowadzące na górę do Loży Błogosławieństw.
Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 36 antycznych kolumn, ma długość 85 metrów, jest niezwykłe gdyż od czasu powstania (V wiek) struktura kościoła nie zmieniła się. Zatem mury bazyliki są dokładnie tymi samymi murami mającymi prawie 1600 lat!! Oczywiście wystrój wnętrza ulegał zmianom

Posadzka pochodzi z połowy XII wieku, wykonana została przez kamieniarzy ze szkoły braci Cosmati. Kasetonowy sufit przypisywany Giuliano da Sangallo zawiera złoty herb papieża Aleksandra VI Borgia. Złoto wykorzystane do zdobienia sufitu przywiózł z Ameryki Krzysztof Kolumb!!

Nawa główna (oznaczona na planie literą „C”) zawiera dwa grobowce umieszczone po obu stronach tuż przy wejściu. Po prawej stronie widzimy grób papieża Klemensa IX (nr 1) wykonany przez Carlo Rainaldi w 1671 roku i ozdobiony posągiem papieża wykonanym przez Domenico Guidi oraz posągami personifikującymi „Wiarę” (po prawej) – dzieło Cosimo Fancelli oraz „Dobroczynność” – Ercole Ferrata.

Opowiedzmy sobie kilka słów o tym papieżu. Giulio Rospigliosi urodził się w styczniu 1600 roku. Studiował w seminarium rzymskim. Potem zajmował stanowisko referendarza Trybunału Sygnatury Apostolskiej, sekretarza Kongregacji Rytów. Był też kanonikiem Bazyliki św. Jana na Lateranie. Publikował dość dobre sztuki teatralne i poezje. Od 1655 roku pełnił funkcję gubernatora Rzymu. Po śmierci papieża Aleksandra VII został w 1667 roku wybrany na papieża. Zasłynął jedynie z tego że ograniczył nepotyzm w Kurii Rzymskiej oraz negatywnie z tego, że chcąc wyzwolić Kretę spod panowania tureckiego wysłał flotę wojenną, która doznała klęski. Państwo Kościelne poniosło wtedy olbrzymie straty finansowe co ponoć „przyspieszyło” śmierć papieża. Zmarł po rzekomym ataku apopleksji (udar mózgu) w 1669 roku. Pochowano go początkowo w bazylice św. Piotra a potem przeniesiono właśnie tutaj.
Po stronie przeciwnej mieści się grobowiec papieża Mikołaja IV wykonany przez Domenico Fontana w 1574 roku (nr 2). Widoczne na nim posągi są dziełem Leonardo Sormani.

Słów kilka i o tym papieżu. Girolamo Masci urodził się w 1227 roku. Był pierwszym papieżem z zakonu Franciszkanów. Podczas konklawe rozpoczętego w 1287 roku i trwającego aż 11 miesięcy kilku kardynałów zmarło, przyspieszając zatem wybór papieża, kardynałowie wskazali jego. Odmówił on jednak przyjęcia zaszczytu. Kardynałowie zaś nie chcąc kolejnego konklawe odmówili jego odmowie i ponownie wybrali go papieżem. Zaraz po wstąpieniu na tron ogłosił się dożywotnim senatorem. Zasłynął z organizacji krucjat i to niekoniecznie do Ziemi Świętej (np. krucjata przeciw królowi Węgier Władysławowi Kumanowi) oraz konstytucji kościelnej, która gwarantowała kolegium kardynalskiemu połowę przychodów Kurii Rzymskiej. Pod względem kulturalnym przyczynił się do ozdobienia mozaikami bazyliki S. Maria Maggiore i arcybazyliki św. Jana Na Lateranie. Zmarł w 1292 roku w pałacu apostolskim przy bazylice, którą właśnie zwiedzamy.
Udajmy się teraz wzdłuż nawy głównej. Wysoko na ścianach bocznych widzimy 36 mozaik z V wieku przedstawiających sceny ze Starego Testamentu a dokładniej „Historie Mojżesza i Jozuego” po prawej stronie oraz „Historie Abrahama, Izaaka i Jakuba” po stronie lewej. Zostały odrestaurowane w 1593 roku, są świetnym przykładem sztuki późnego Cesarstwa Rzymskiego. Ponad mozaikami, pomiędzy oknami zauważyć możemy „Sceny z życia Maryi Dziewicy” – późnomanierystyczne freski z 1593 roku. Dochodząc do łuku tęczowego zwróćmy uwagę na mozaiki, którymi jest pokryty. Pochodzą z lat 432 – 440 i przedstawiają sceny z Nowego Testamentu a dokładniej: „Tron Boga Ojca” (pośrodku łuku), „Zwiastowanie”, „Objawienie Pańskie”, „Rzeź Niewiniątek”, „Jerozolima” (po lewej), „Prezentacja w świątyni”, „Ucieczka do Egiptu”, „Trzej Królowie przed Herodem”, „Betlejem” (po prawej).
Pod ołtarzem widzimy konfesję (nr 3) przebudowaną w latach 1862 – 1864 przez Virginio Vespignani. Warto tam zejść gdyż w ołtarzyku znajduje się srebrny relikwiarz wykonany przez Luigi Valadier, w którym przechowywana jest relikwia – drewno żłóbka, w którym narodził się Chrystus.

I tu warto wspomnieć o pewnej ciekawostce związanej z narodzinami Jezusa i pierwszym ołtarzem. Otóż czy wiecie, że pierwszy ołtarz dla Chrystusa powstał zanim on się narodził?!! Otóż ponoć cesarzowi Oktawianowi Augustowi przebywającemu w świątyni Junony na Kapitolu ukazała się Kobieta z Dzieciątkiem i powiedziała: „Jam jest Dziewica, która pocznie ze swego łona Salwatora Świata, jam jest Ołtarzem Syna Bożego”. Na pamiątkę tego wydarzenia ufundował on Ołtarz Niebiański – Ara Coeli. Dziś w miejscu tym stoi bazylika, opowiemy sobie jednak o niej innym razem.
Klęcząc przed ołtarzem warto jednak pamiętać, że kult „Kołyski Pańskiej”, bo tak czasem żłobek jest nazywany, istnieje dopiero od VII wieku. Relikwia, którą widzimy to 5 deseczek z drewna klonowego lub drewna figi morwowej (jak to możliwe, że jeszcze tego nie wyjaśniono???). Drewienka są różnej wielkości, największe ma około 90 cm długości i 10 cm szerokości. Są ze sobą połączone. Relikwia ta otoczona jest mrokiem tajemnic.
Olbrzymi posąg przedstawiający papieża Piusa IX wykonał w 1883 roku Ignazio Jacometti.

Przykrywający ołtarz główny baldachim (nr 4) zaprojektowany przez Ferdinando Fuga składa się z czterech porfirowych kolumn, dekorowany jest złoconym brązem wykonanym przez Giuseppe Valadier w 1823 roku. W ołtarzu przechowuje się relikwie św. Mateusza Ewangelisty.

W widocznej za ołtarzem głównym absydzie (nr 5) mieszczą się ostrołukowe okna – to jeden z pierwszych przykładów dekoracji gotyckiej w Rzymie. Pokryta jest ona mozaiką autorstwa Jacopo Torriti z 1295 roku z przedstawieniami „Koronacja Maryi w obecności kardynała Colonna”, „Papież Mikołaj IV pośród aniołów i święci Jan Chrzciciel, Jakub i Antoni” oraz „Święci Piotr, Paweł i Franciszek”. W głębi widzimy motywy gołębic i pawi. Poniżej aniołów i świętych płynie rzeka Jordan, jeszcze niżej pomiędzy oknami „Epizody z życia Marii” również autorstwa Jacopo Torriti.

Na zewnątrz łuku absydialnego widzimy „24 Starców Apokaliptycznych” z 1930 roku. W dolną część absydy wmurowano 4 płaskorzeźby Mino del Reame z 1474 roku pobrane ze starego cyborium ołtarza papieskiego. Dostrzec możemy tam też przedstawienie „Narodzenia Pańskiego” – Francesco Mancini. W 1931 roku wyburzone zostało XVI – wieczne sklepienie transeptu co doprowadziło do częściowego odsłonięcia starszej części nawy poprzecznej pochodzącej z czasów Mikołaja IV zdobionej freskami proroków autorstwa Pietro Cavallini, Cimabue i Giotto!

Przejdźmy teraz do nawy prawej (stojąc tyłem do prezbiterium będzie to nawa po naszej lewej stronie). Tam, tuż przy prezbiterium mieści się płyta nagrobna z inskrypcją oraz napis na schodkach. To rodzinny grobowiec rodu Bernini. Pochowany jest tu też GianLorenzo.

W głębi nawy zobaczymy gotycką tombę kardynała Consalvo Rodriguez zmarłego w 1299 roku – to dzieło Giovanni di Cosma (nr 16). Ponad nią mozaika „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych”.

Po przeciwnej stronie grobowiec kardynała Marcello Crescentio.
Wejdźmy teraz do pięknej Kaplicy Sykstyńskiej (nie mylić z tą w Watykanie), której nazwa pochodzi od jej fundatora – papieża Sykstusa V. Zaprojektował to cudo w latach 1584 – 1587 Domenico Fontana (nr 14). Stoi na planie krzyża greckiego, z dwiema bocznymi malutkimi kapliczkami, przykryta jest kopułą. Budując ją Fontana wykorzystał kamień z Septyzodium na wzgórzu Palatyn. Kaplica pokryta jest freskami Cesare Nebbia i Giovanni Guerra.

W części centralnej widzimy monumentalne cyborium z brązu wykonane przez Ludovico Del Duca w 1590 roku. Wspiera się na 4 aniołach Sebastiano Torrigiani. Schody prowadzą nas w dół do Oratorium Szopki – starej kapliczki projektu Arnolfo di Cambio z 1290 roku. Również jego dziełem są „Dawid” i „Izajasz” w łuku wejściowym. W niszy za ołtarzem mieszczą się „Trzej Mędrcy ze Wschodu”, „Św. Józef”, „Wół” i „Osioł” oraz „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Valsoldo.
Na prawej ścianie kaplicy głównej widzimy grobowiec papieża Sykstusa V wg proj. Domenico Fontana (1586 – 1588). Posąg papieża stworzył Valsoldo.

Czas na kilka słów o Sykstusie V. Wielokrotnie ta postać przewijała się już podczas naszych spacerów, spróbujmy jednak zebrać teraz te wszystkie wiadomości „do kupy”. Felice Peretti di Montalti urodził się 13 grudnia 1521 r. (trzynastego więc już na wstępie miał pod górkę). Pochodził z biednej rodziny rolniczej. Wstąpił do Franciszkanów, studiował na uniwersytetach w Bolonii i Ferrarze gdzie zdobywał najwyższe oceny, uzyskał tytuł doktora teologii. W drodze po tron papieski pełnił kilka ciekawych urzędów między innymi Inkwizytora Generalnego Wenecji. 24 kwietnia 1585 roku wybrano go na papieża. Panował krótko (tylko 5 lat) lecz zdziałał wiele. Był jednym z najefektywniejszych papieży w historii. Uporał się z problemami finansowymi Watykanu, dokonał reformy Kurii Rzymskiej, utworzył aż 15 dodatkowych Kongregacji Kardynalskich! Drastycznie zredukował ilość kardynałów zasiadających w tzw. Kolegium Kardynałów. Od tej pory było ich tylko 70!. Zmieniło się to dopiero po roku 1958. Ponieważ brutalnie rozprawił się z przestępcami skazując na śmierć tysiące morderców (ich głowy wieszał na Moście św. Anioła), również mnichów i księży odbywających stosunki seksualne, przylgnął do niego przydomek „Żelazny Papież”. Zasłynął też jako fundator i budowniczy wielu budowli w Rzymie. To na jego rozkaz powstały dwa akwedukty: Aqua Marcia i Aqua Felice. Odbudował spalony Pałac Laterański, przebudował i powiększył papieski pałac na Kwirynale (dziś Pałac Prezydencki), nakazał przebudować ulice w taki sposób aby połączyć siecią dróg wszystkie bazyliki papieskie, za jego czasów położono fundamenty pod Schody Hiszpańskie (mimo, że same schody powstały dużo później), znacznie powiększył Pałac Papieski na Watykanie, przebudował gmach Biblioteki Watykańskiej, za jego czasów zakończyła się również budowa kopuły w bazylice św. Piotra. Jego zasługą jest również przeniesienie wielu obelisków u ustawienie ich w miejscach gdzie stoją po dziś dzień. Odnowił też kolumny Trajana i Aureliusza umieszczając na ich szczytach posągi św. Piotra i św. Pawła, stojące tam po dziś dzień.
Nie obyło się jednak bez skandali Tak, teraz ta najciekawsza historia Otóż Sykstus V doszedł do wniosku, że przetłumaczona w IV w. przez św. Hieronima Biblia jest napisana błędnie i rozpoczął prace nad nowym tłumaczeniem. Pracował w pocie czoła po 12 – 14 godzin dziennie przez 18 miesięcy. Fragmenty, które mu się nie podobały wykreślał, dodał mnóstwo swoich przemyśleń, zmienił całkiem historię posługując się swą bujną fantazją Pozamieniał układ rozdziałów i numerację wersów. Kiedy pracę zakończył natychmiast wydał bullę uznającą jego dzieło za jedyną, prawdziwą i oficjalną wersję Biblii. Kiedy umarł 4 miesiące później kolejni papieże musieli odkręcać to co zrobił Sykstus. Wbrew pozorom nie było to łatwe gdyż egzemplarze Biblii zostały już wydrukowane. Nie można też było ogłosić światu, że papież napisał co mu ślina na język przyniosła. Aby wyeliminować „Sykstusową Biblię” trzeba było uciec się do podstępu. Papież Grzegorz XIV ogłosił zatem, iż papież Sykstus V już po wydrukowaniu Biblii odnalazł wiele błędów, które popełnili ponoć drukarze i już leżąc na łożu śmierci prosił aby natychmiast wstrzymać wydawanie księgi i poprawić błędy. Watykan przeznaczył olbrzymie sumy pieniędzy aby wykupić cały nakład. Dopiero za czasów kolejnego papieża – Klemensa VIII udało się Watykanowi uporać z tym problemem
Ponad posągiem widzimy płaskorzeźby z przedstawieniami „Sceny z czasów pontyfikatu Sykstusa V” wykonane przez Nicolò Pippi i Gillis de la Rivière. Dostrzec tu możemy scenę związaną z Polską a dokładniej pojednanie Zygmunta III Wazy z arcyksięciem Maksymilianem (tzw. traktat będzińsko-bytomski). Jedyną postacią wiernie odwzorowaną jest jednak tylko legat papieski Ippolito Aldobrandini, który przyczynił się do zawarcia pokoju. Pozostałe postaci odbiegają wyglądem od rzeczywistości. Również krajobraz, w którym artysta umiejscowił scenę nie jest realny. Rzecz bowiem działa się na granicy polsko-czeskiej (w polskim Będzinie i czeskim wówczas Bytomiu) natomiast tu widzimy miasto Rzym oraz bazylikę św. Jana na Lateranie
Kto z Was potrafi tam odnaleźć kanonizację naszego polskiego świętego – Jacka Odrowąża, którą dodał Valsoldo? (w prawym górnym rogu).
Po bokach znajdują się: „św. Franciszek” – Flaminio Vacca i „św. Antoni” – Pietro Paolo Olivieri.
Na ścianie w głębi, na wprost wejścia, mieszczą się posągi „św. Piotr” i „św. Paweł” autorstwa Valsoldo umieszczone tu wg proj. Prospero Bresciano.
Na lewej ścianie kolejny grobowiec papieski – tym razem Piusa V – również dzieło Domenico Fontana, posąg papieża wykonał Sormani a płaskorzeźby z przedstawieniami „Historii z czasów pontyfikatu Piusa V” – Nicolò Pippi i Gillis de la Rivière.

Również i o tym papieżu warto wspomnieć w kilku słowach. Michele Ghislieri urodził się w 1504 roku. Pochodził z biednej rodziny zatem musiał wcześnie zacząć pracę. Początkowo był pasterzem. Mając lat 14 wstąpił do zakonu Dominikanów. W niektórych jego biografiach można przeczytać, że studiował na Uniwersytecie Bolońskim co nie jest prawdą. Uczył się jedynie w studium zakonnym. Uzyskał oczywiście tytuł magistra ale nie dlatego, że studiował. Został mu on nadany przez papieża Juliusza III w 1553 roku „na mocy autorytetu apostolskiego”. Od 1542 roku był wikariuszem trybunału inkwizycyjnego w Pawii, od 1550 roku inkwizytorem Como. Doprowadził do skazania wielu osób. Od 1551 roku pełnił urząd komisarza generalnego Inkwizycji Rzymskiej a od 1558 był najwyższym inkwizytorem. W 1566 roku wstąpił na Tron Piotrowy. Poświęcił się wtedy reformie Kościoła, wprowadzeniu w Watykanie rygorów klasztornych i wzmocnieniu Inkwizycji. Rozprawił się też z prostytutkami nakazując aby każda, która chce pozostać w Rzymie wyszła za mąż. Wydał bullę zakazującą dzieciom duchownych dziedziczenia majątku kościelnego. Próbował również zniszczyć wszystkie pozostałe pogańskie pomniki i świątynie. Doszło nawet do tego, że zabronił mieszkańcom miasta chodzić do karczm. Jednym słowem próbował zmienić cały Rzym w zamknięty klasztor.
Był jednak uważany za sprawiedliwego, mimo że zatwierdzał wszystkie wyroki Świętej Inkwizycji. Osobiście wysłuchiwał skarg mieszkańców, rozstrzygał spory, zbudował szkoły, przytułki i szpitale. To za jego pontyfikatu doszło do wielkiej bitwy morskiej Świętej Ligi z Turkami pod Lepanto (1571 r.). Ten dzień – 7 października – ustanowił świętem Matki Boskiej Różańcowej. Nakazał odnowić główne księgi liturgiczne: mszał i brewiarz. Według tegoż mszału odprawiano później msze święte aż do roku 1962! Zmarł po ciężkiej chorobie nerek w 1572 roku. W 1712 roku został świętym Kościoła. Jest patronem dzisiejszej Świętej Inkwizycji czyli Kongregacji Nauki Wiary. Jest też twórcą modlitwy różańcowej w specjalnej formie, która nakazywała rozważać w 150 „zdrowaśkach” całe życie Jezusa od Zwiastowania aż do Powtórnego Przyjścia w Chwale. W taki sposób odmawiano Różaniec aż do roku 2002.

W niszach po bokach widzimy „św. Piotr” – Valsoldo i „św. Dominik” – G. B. Della Porta.
W prawej ścianie znajdują się drzwi prowadzące do malutkiej dawnej zakrystii (nr 15). Przechowuje się tam tzw. lavabo czyli Lawaterz – coś w formie umywalni kapłańskiej, która służy do mycia rąk przed mszą. Zwyczaj mycia rąk przed mszą oraz symbolicznego obmywania ich podczas mszy wywodzi się od słów Psalmu 26: „Lavabo inter innocentes manus meas” czyli „Umywam ręce na znak niewinności”. Jest to symboliczne uwolnienie się od grzechów.
Lavabo to powstało prawdopodobnie wg proj. Isaia da Pisa. W lunetach dostrzec można malowidła z przedstawieniami „Pejzaży” – Paul Brill.

Podążając dalej nawą boczną zauważymy boczny ołtarz mieszczący się przy kaplicy Sykstusa V (nr 13) a w nim obraz z 1750 roku przedstawiający „Zwiastowanie” autorstwa Pompeo Batoni.

Odrobinkę dalej mieści się Kaplica Relikwii (nr 12) odrestaurowana przez Ferdinando Fuga. Zawiera 10 kolumn z czerwonego porfiru z około 1750 roku.

Dalej dostrzeżemy wejście prowadzące do baptysterium (nr 6). Kaplica ta jest dziełem Flaminio Ponzio, nadwornego architekta papieża Pawła V Borghese. Powstała w 1605 roku, została jednak troszkę zmieniona w trakcie restauracji w wieku XIX. W głębi widzimy basen chrzcielny i chrzcielnicę wg proj. Giuseppe Valadier z 1825 roku. Statuę „św. Jana Chrzciciela” oraz „Cherubinów” stworzył Adamo Tadolini. W ołtarzu widzimy „Wniebowzięcie Maryi” – płaskorzeźbę dłuta Pietro Bernini (1608 – 1610).

Kaplicę przykrywa sklepienie z freskami Passignano. Na ścianie prawej, po prawej stronie wejścia prowadzącego do obecnej zakrystii widzimy grobowiec Odoardo Santarelli z popiersiem autorstwa Alessandro Algardi.

Na ścianie lewej kaplicy mieszczą się popiersia Antonio Emanuele Ne Vunda (Francesco Caporale) oraz papieża Benedykta XIII (Pietro Bracci).

Niestety turyści nie mogą wejść do zakrystii (nr 7), również zaprojektowanej przez Flaminio Ponzio, gdzie na sklepieniu oraz w lunetach mieszczą się freski Passignano. Na jednym z nich rozpoznalibyśmy…..zamek w Malborku
W ściany dwóch sąsiednich pomieszczeń (nr 8 i 9) wmurowano pozostałe płaskorzeźby autorstwa Mino del Reame (między innymi „Madonna z Dzieciątkiem”) pochodzące z dawnego cyborium ołtarza głównego bazyliki. Na sklepieniu zaś zobaczymy malowidło we Włoszech nazywane „Tranzytem Marii”, w Polsce zaś „Zaśnięciem Marii” autorstwa Passignano.
Wróćmy do baptysterium, tam po lewej stronie znajduje się jeszcze jedno przejście prowadzące do Kaplicy Świętych Michała i Piotra w Okowach (nr 10). Na sklepieniu znajdują się malowidła z przedstawieniami „Ewangelistów” przypisywane dawniej Lorenzo di Viterbo a dzisiaj Piero della Francesca. Stamtąd korytarzem (nr 11) można przejść do podziemnych części bazyliki, ta część jest jednak płatna. W korytarzu zwróćmy uwagę na kolumnę pamiątkową Henryka IV Burbona – króla Francji.

Przejdźmy teraz do lewej nawy bocznej. Zaraz na samym początku widzimy dwa grobowce. Pierwszy (nr 26) – ponad Świętą Bramą – należy do kardynałów Filippo i Eustachio De Levis (1489 rok),

drugi zaś do Agostino Favoriti (nr 25).

Kawałek dalej widzimy kaplicę Cesi (nr 24).

Powstała w 1550 roku wg proj. Guidetto Guidetti. Wewnątrz podziwiać możemy „Ścięcie św. Katarzyny Aleksandryjskiej” autorstwa Sermoneta (inne freski również są jego dziełem) oraz dwa grobowce rodu Cesi autorstwa Guglielmo Della Porta.
Dalej wzdłuż nawy zobaczymy ołtarz boczny św. Leona Wielkiego z malowidłem Sebastiano Ceccarini (nr 23), posąg „Królowej Pokoju” (nr 22) Guido Galli z 1918 roku oraz ołtarz św. Franciszka (nr 21) z malowidłem Placido Costanzi.

Za nimi mieści się wejście do kaplicy Sforza (nr 20) stworzonej w latach 1562 – 1573 przez Tiberio Calcagni i Giacomo Della Porta według niezrealizowanego wcześniej projektu samego Michała Anioła! Kaplica ta została niedawno odnowiona (w 2004 roku). Wewnątrz zobaczymy „Wniebowziętą” autorstwa Sermoneta, freski ponad ołtarzem oraz w lunetach są dziełem Cesare Nebbia.

Kolejną kaplicą jest wielka kaplica Pawła V stworzona na zlecenie papieża Pawła V Borghese przez Flaminio Ponzio w latach 1605 – 1611. Kaplica ta powtarza mniej więcej schemat architektoniczny kaplicy Sykstusa V.

Freski w tzw. pióropuszach kopuły przedstawiające „Proroków i Sybille” oraz te w lunetach ponad ołtarzem („Objawienie się Matki Boskiej i świętego Jana Ewangelisty świętemu Grzegorzowi Cudotwórcy”, podczas którego otrzymał on od nich tekst wyznania wiary) są dziełem Cavalier d’Arpino. Kopuła ozdobiona została freskiem „Dziewica wśród apostołów” – Lodovico Cardi zwanego od miejsca urodzenia Cigoli. Ołtarz bogato zdobiony szlachetnymi kamieniami jest dziełem Pompeo Targone wykonanym według projektu Girolamo Rainaldi i G. B. Crescenzi. Widzimy na nim „Anioły” z brązu autorstwa Guillaume Berthélot i płaskorzeźbę z marmuru i złoconego brązu „Papież Liberiusz wyznacza plan bazyliki” – Stefano Maderno. W centrum korona aniołów Camillo Mariani otaczająca ikonę datowaną na czas pomiędzy V a XIII wiekiem. To słynna „Salus Populi Romani” (Ocalenie Ludu Rzymskiego) znana też jako „Matka Boska Śnieżna”, która miała ukazać się patrycjuszowi Janowi oraz papieżowi Liberiuszowi.

Według tradycji namalował ją na drewnianym blacie stołu z warsztatu św. Józefa sam św. Łukasz, tuż po zmartwychwstaniu Chrystusa. Przeczy temu jednak dzisiejsze datowanie dzieła. Ikona namalowana jest na drewnie cedrowym o wymiarach 117 x 79 cm. Dzień i noc pali się przed nią lampka oliwna. Ikona ta stała się bardzo popularna, dziś mamy mnóstwo kopii tego dzieła, jednak według legendy na podstawie oryginału powstało tylko 6 kopii (potem dokonywano kopiowania kopii). Jedną z nich ma być rzekomo obraz znajdujący się dziś w Krakowie w Kościele Matki Boskiej Śnieżnej na Gródku, który został tam sprowadzony po pewnym wydarzeniu. Otóż w czasie pożaru miasta w 1638 roku Matka Boska Śnieżna ponoć była widziana jak swym płaszczem okrywa kościół i budynki zakonne chroniąc je przed spaleniem. Potem miano ją widzieć raz jeszcze, chroniącą Gródek przed zniszczeniem podczas „potopu szwedzkiego”.
Wróćmy do naszej kaplicy Po bokach ołtarza widzimy posągi „Św. Jan Ewangelista” i „św. Józef” autorstwa Cesare Mariani i Ambrogio Buonvicino.
Na prawej ścianie mieści się grób papieża Klemensa VIII autorstwa Flaminio Ponzio zdobiony posągiem papieża wykonanym przez Giacomo Silla Longhi.

Standardowo słów parę na temat tego papieża szczególnie, że jest on bardzo związany z Polską. Ippolito Aldobrandini urodził się w Fano w 1536 roku, studiował prawo w Padwie, Perugii i Bolonii uzyskując tytuł doktora. Za jego czasów ród Aldobrandini stał się potężny. W 1580 roku pod wpływem swego przyjaciela Filipa Neri przyjął święcenia kapłańskie. W czasach papieża Sykstusa V zawitał do Polski jako legat papieski. Przebywał tu w latach 1588 – 1589 nadzorując pakty bytomsko – będzińskie czyli to o czym wspominaliśmy wcześniej przy zwiedzaniu kaplicy Sykstusa V. Z pobytem w Polsce wiąże się pewna historyjka Początkowo legat mieszkał w Krakowie ale kiedy wybuchła tam zaraza przeniósł się na dwa tygodnie do Olkusza. „Srebrne Miasto”, bo tak był wtedy nazywany Olkusz ze względu na pokłady srebra pod nim leżące, bardzo spodobało się Hipolitowi. W swej relacji z pobytu w naszej ojczyźnie pisał o nim używając takich określeń: „Miasteczko jest bardzo ładne i wesołe”, „Ma bardzo wygodne mieszkania”, „piękne domy”, „jest dość czyste jak na polskie warunki”. Mieszkając tam odprawił nawet mszę świętą w kościele św. Andrzeja (po dziś dzień mieści się tam tablica upamiętniająca Ippolito Aldobrandini, późniejszego papieża Klemensa VIII). Poznał jeszcze jedną dobrą polską rzecz – piwo!! Mieszkając w Olkuszu każdego dnia zachodził do jednej z karczm na pyszną Warkę. Kiedy będąc już papieżem zachorował, leżąc na łożu ogarnięty wysoką gorączką miał ponoć zawołać: „O santa piva di Polonia” („O święte piwo Polskie”). Zebrani wokół łoża kardynałowie myśląc, że papież wzywa na pomoc jakąś nieznaną dotąd świętą natychmiast padli na kolana i zaczęli modlić się do świętej Piwy A Klemens VIII po prostu marzył o kolejnym kuflu Warki
Ippolito Aldobrandini został wybrany papieżem 30 stycznia 1592 roku. Historycy różnie oceniają jego pracę. Dokonał wiele dobrego, nie obyło się jednak bez pomyłek. Przede wszystkim, to co też już wspominaliśmy, uporał się wreszcie w „fantastycznym” przekładem Biblii papieża Sykstusa V. Wznowił wiele ksiąg liturgicznych. Wprowadził tradycję zapraszania na obiad każdego dnia 12 biedaków, którzy jedli wraz z nim. Każdego wieczoru osobiście zasiadał w konfesjonale w bazylice św. Piotra i spowiadał ludzi, celebrował również osobiście msze święte. Kochał Polskę i był jej zawsze przychylny. 17 kwietnia 1594 roku kanonizował polskiego świętego – Jacka Odrowąża.
I jeszcze jedna ciekawostka. W 1596 roku papież Klemens VIII przysłał do Polski swego legata – kardynała Enrico Gaetano aby ten nakłonił polskiego króla Zygmunta III Wazę do przyłączenia się do Świętej Ligi walczącej z Turkami. Razem z nim do naszego kraju przybył mistrz ceremonii oraz kronikarz Giovanni Paolo Mucante (nazywany czasami Giampaolo). Kiedy wjechali do Krakowa, Mucante rozdziawił usta ze zdziwienia. Każdego dnia zwiedzał później Kraków i jego kościoły. W swej książce opisującej pobyt w tym mieście „Opis budowli Krakowa” tak oto napisał: „Gdyby nie było Rzymu, tedy Kraków byłby Rzymem”
Wróćmy do papieża. Niestety za jego pontyfikatu dominował nepotyzm (lansował kardynałów ze swego rodu: Cinzio Passeri Aldobrandini oraz Pietro Aldobrandini), ogołocił skarb Watykanu i to co najstraszniejsze – nakazał spalić na stosie 23 osoby w tym dominikanina Giordano Bruno. Przez kolejne stulecia Bruno wciąż uważany był za heretyka, dopiero papież święty Jan Paweł II oczyścił jego imię z zarzucanych mu czynów uznając spalenie Bruno za wielki błąd Kościoła.
Za czasów Klemensa VIII stracono też 22 – letnią „Piękną Ojcobójczynię” czyli Beatrice Cenci, o której już dawno temu wspominaliśmy i o której jeszcze sporo powiemy przy innej okazji.
Zmarł 3 marca 1605 roku. Pamiętajmy też, iż to za jego czasów mieszkał w Rzymie i tu tworzył słynny Michelangelo Merisi bardziej znany jako Caravaggio.
Na ścianie z grobem Klemensa VIII widzimy również płaskorzeźby ze „Scenami z czasów pontyfikatu Klemensa VIII”. Te wysoko wykonał Valsoldo, te poniżej Ambrogio Buonvicino i Camillo Mariani, kariatydy natomiast są dziełem Ippolito Buzio i Pietro Bernini. Po bokach widzimy również posągi „Aron” i „św. Bernard” autorstwa Nicolas Cordier. W lunetach i pod łukiem mieszczą się freski wykonane przez Guido Reni w 1613 roku („Duch Święty”, „św. Cyryl”, „św. Pulcheria”, „św. Gertruda”, „św. Kinga” – przedstawienie polskiej świętej, „św. Jan z Damaszku”, „św. Ildefons”).
Na przeciwnej ścianie jest kolejny grobowiec papieski zaprojektowany przez Flaminio Ponzio – spoczywa tu ciało Pawła V. Jego posąg wyrzeźbił Giacomo Silla Longhi.

Camillo Borghese urodził się w Rzymie w roku 1552. Studiował prawo w Perugii i Padwie. Z czasem został prawnikiem Kurii Rzymskiej, potem inkwizytorem generalnym Kongregacji Świętego Oficjum. 16 maja 1605 roku wybrano go na papieża. Nie był specjalnie wybitną personą. Starał się przez cały pontyfikat narzucić autorytet papiestwa wobec władzy świeckiej. Ponieważ nie podporządkował mu się doża wenecki obłożył jego i całą Republikę Wenecką ekskomuniką. My, Polacy, możemy go jednak lubić, gdyż stał wiernie u naszego boku podczas II wojny polsko – moskiewskiej w latach 1609 – 1618. W czasie swych rządów kanonizował kard. Karola Boromeusza i Franciszkę Rzymiankę oraz beatyfikował Ignacego Loyolę, Franciszka Ksawerego, Teresę z Avila i Filipa Neri.
Udało mu się również ukończyć budowę nawy głównej oraz fasady bazyliki św. Piotra, odbudował też dwa akwedukty i postawił monumentalną Fontannę Acqua Paola. To on założył Tajne Archiwum Watykańskie!
Nie obyło się jednak bez negatywnych działań z jego strony. Przede wszystkim potępił Galileusza oraz Kopernika, dzieło tego ostatniego umieścił w Indeksie Ksiąg Zakazanych. Popierał również nepotyzm, mianował kardynałem swego siostrzeńca – Scipione Borghese (który też tutaj jest pochowany), pomagał mu też kolekcjonować wielkie dzieła sztuki, które gromadził on w zbudowanej za pieniądze papieskie Villi Borghese. Paweł V zmarł w wyniku wylewu w 1621 roku.
Ponieważ istnieje po dziś dzień pewna teoria spiskowa głosząca, że kardynał Scipione Borghese oraz papież Paweł V Borghese zamieszani byli w zabójstwo pewnego malarza, w tym miejscu musimy opowiedzieć jeszcze o tej postaci. Mowa o Caravaggio! Jego życie aż po dziś dzień ma przed nami wiele tajemnic, jego śmierć rodzi wiele podejrzeń. Wciąż odkrywane są nowe fakty z jego życia. Dopiero w 1997 roku poznaliśmy jego datę i miejsce urodzenia, to dzięki cudownie odnalezionemu aktowi chrztu. 21 września 1571 r. – Mediolan. Nazywał się Michelangelo Merisi. Przydomek Caravaggio przyjmuje później, już będąc w Rzymie, pochodzi on od miejscowości, do której przeniósł się z rodzicami uciekając przed panującą w 1576 roku dżumą. Początkowo uczy się u malarza Simone Peterzano, którego mistrzem był sam Tycjan. W 1591 r. po zamordowaniu kolegi musi uciekać. Morderstwa będą odtąd towarzyszyć Caravaggio, przyczyną wszelkich jego problemów z prawem staną się kobiety.
Caravaggio przybywa do Rzymu, jest nikomu nieznany, biedny, traktowany jak włóczęga. „Zaczepia” się u mieszczanina, malarza portrecisty – Lorenzo Siciliano. Tam też poznaje swego późniejszego przyjaciela, według niektórych kochanka, Mario Minniti. Podejrzewano tak, gdyż jego postać przewijała się na wielu obrazach malowanych przez Caravaggio, np. „Chłopiec z koszem owoców”, „Chłopiec ukąszony przez jaszczurkę”, „Powołanie św. Mateusza” czy „Męczeństwo św. Mateusza”. Dziś jednak odchodzi się od teorii biseksualności Caravaggio, wkładając ją między plotki.
Z czasem Caravaggio dostaje się pod skrzydła znanego wówczas artysty Cavalier d’Arpino, gdzie popada w artystyczną depresję, gdyż jego mistrz każe mu dla siebie malować głównie martwą naturę. Tam jednak powstaje wówczas odmienny, pierwszy w pełni samodzielny obraz Caravaggio – „Chory Bachusek”, stanowiący autoportret artysty ukazujący głęboki smutek i depresję malarza, który musiał tworzyć w cieniu o wiele mnie zdolnego d’Arpino. Zaczynają się jego włóczęgi po Rzymie ze szpadą u boku, zaczepki, bójki, przebywanie w towarzystwie prostytutek, problemy z prawem.
Wreszcie znajduje swego mecenasa – kardynała Francesco Del Monte – od 1595 r. maluje dla niego. Powstają wtedy jego wielkie dzieła, zaczyna się jego wzlot i upadek jednocześnie. Wzlot, gdyż protekcja kardynała sprawia, że staje się sławny; upadek, gdyż do jego dzieł pozują rzymskie prostytutki, które staną się wkrótce przyczyną jego kłopotów.
Powstaje „Madonna od Pielgrzymów”, do której pozuje Caravaggio prostytutka Maddalena Antognetti, zwana popularnie Leną. Ulubienica pretora Rzymu (ponoć również kardynała Del Monte, obrotną była dziewczyną) a jednocześnie kochanka Caravaggio staje się przyczyną jego kłótni oraz bójki z tym urzędnikiem. To pierwszy raz gdy artysta musi uciekać z Rzymu. Na krótko jednak, jego protektorowi – kardynałowi – udaje się załagodzić konflikt i malarz wraca do Wiecznego Miasta.
Powstaje dzieło „Judyta obcinająca głowę Holofernesowi”, do którego artyście pozuje kolejna prostytutka – Fillide Melandroni.
Powstaje „Madonna dei Palafrenieri” – znów prostytutka Lena, obraz, który miał zawisnąć w bazylice św. Piotra na co jednak nie zgodził się papież Paweł V. Oficjalnie dlatego, że Matka Boska ma twarz kurtyzany a Jezus „świeci” gołym siusiakiem, nieoficjalnie dlatego, że obraz ten spodobał się jego siostrzeńcowi – kard. Scipione Borghese, który bardzo chciał mieć go w swej kolekcji. I gdzie się ten obraz dziś znajduje? O tak! W Villi Borghese Wtedy to właśnie kardynał Scipione zaczął baczniej zwracać uwagę na Caravaggio i wtedy w jego głowie zrodziła się myśl zdobycia większej ilości jego płócien.
Powstaje „Śmierć Marii Panny” gdzie umierająca Matka Boska jest o dziwo młodą dziewczyną, na dodatek w ciąży! Tak, Tak, Caravaggio przedstawia na tym obrazie wspomnianą już prostytutkę Lenę, która wówczas wyłowiona została z Tybru.
Wreszcie nadchodzi pechowy dzień 28 maja 1606 roku. Wtedy też w wyniku pojedynku o kobietę, albo o wspomnianą już kurtyzanę Fillide, która spotykała się z obydwoma „amantami” albo o Lavinia Giugoli, żonę zamordowanego i jednocześnie kochankę Caravaggio (notabene ten to miał zdrowie), Caravaggio zabija Gianfrancesco Tomassoni zwanego popularnie Ranucci (działo się to na placu Piazza Firenze, gdzie dawniej mieściło się boisko do gry w pallacorda, w miejscu gdzie dziś stoi hotel Adriano, niedaleko miejsca zamieszkania Caravaggio – mieszkał bowiem przez krótki czas na dzisiejszej vicolo del Divino Amore 19). Niestety tym razem kardynał nie może już mu pomóc. Przerasta to jego możliwości, gdyż zamordowany pochodził z bardzo znanego i bogatego rodu. Ścigany, ucieka Caravaggio na Maltę, gdzie malując kilka obrazów wkupia się w łaski generała Zakonu Kawalerów Maltańskich i staje się jednym z zakonników. Niestety znów wdaje się w bójkę i ucieka z Malty na Sycylię a potem do Neapolu. W 1609 r. podczas kolejnej bójki jego twarz zostaje zmasakrowana do tego stopnia, że nie można go poznać. I tu, dzieje końca jego życia stają się bardzo niejasne. W 1610 r. maluje 3 obrazy, które chce podarować kardynałowi Scipione Borghese prosząc go o wstawiennictwo u papieża Pawła V. Dostaje wtedy wiadomość, iż papież Paweł V ułaskawił go i zaprasza go do Rzymu. Wsiada na łódź płynącą do miasta zabierając ze sobą owe obrazy. Do Wiecznego Miasta nigdy nie dopływa. Zostaje aresztowany jako morderca w miejscowości Palo, niedaleko Rzymu (czyli jak widzimy wiadomość o ułaskawieniu była fałszywa, prawdopodobnie stanowiła sprytną pułapkę, którą na mistrza zastawił wraz z papieżem kard. Scipione chcący zdobyć obrazy).
Caravaggio wykupuje się z niewoli i podąża pieszo śladem obrazów, które zostały skradzione gdy siedział w więzieniu. Dociera aż do Porto Ercole. Tam zostaje znaleziony na plaży – już martwy. W 2001 roku w miejscu tym odnaleziono niespodziewanie XVII – wieczny dokument mówiący, że malarz zmarł na skutek choroby. Dziś wiemy, że to falsyfikat. Na dokumencie tym widnieje bowiem data jego wystawienia: 18 lipiec 1610 r. Problem, że w tym roku cała diecezja sieneńska w tym miasteczko Porto Ercole nie używało kalendarza gregoriańskiego, więc tak zapisana data nie miała prawa istnieć na dokumencie z tego regionu!! Czyżby falsyfikat stworzony w Rzymie? Ręką Scipione Borghese? A może samego papieża Pawła V? Śmierć Caravaggio po dziś dzień pozostaje tajemnicą, jednak bardzo prawdopodobnym jest, że papież i kardynał maczali w tym palce.
Ciała Caravaggio po dziś dzień nie udało się odnaleźć. Nie wiemy gdzie jest pochowany.
Po chwilowej zadumie wróćmy jednak do kaplicy Pawła V. Oprócz jego grobowca widzimy tu znów płaskorzeźby – ukazują one „Sceny z czasów pontyfikatu Pawła V”. Ich autorami są Valsoldo, Ippolito Buzio, Cristoforo Stati (u góry) oraz Stefano Maderno i Ambrogio Buonvicino (poniżej). Po bokach widzimy ponadto posągi „Dawid” i „św. Atanazy” – Nicolas Cordier. W lunetach i poniżej łuku Guido Reni namalował „Ojciec Przedwieczny”, „Historie Narsesa”, „Historie Herakliusza”, „święci Franciszek i Dominik”. Pod łukiem wejściowym do kaplicy widzimy freski autorstwa Giovanni Baglione.
W kaplicy znajduje się przejście do zakrystii kaplicowej (nr 18) dekorowanej przez Passignano. Przylega do niej jeszcze jedno pomieszczenie – Sala del Capitolo (nr 19) z obrazami „Madonna z Dzieciątkiem” – Domenico Beccafumi oraz „Droga na Kalwarię” – Giovanni Antonio Bazzi zwanego Sodoma.
Wychodząc z kaplicy Pawła V skręćmy jeszcze w lewo i udajmy się w głąb nawy. Zobaczymy tam kolejne dwa grobowce. Po stronie prawej pochowany jest kardynał Prospero Santacroce, jeden z nominowanych przez papieża Pawła V, po stronie przeciwnej we wnęce mieszczą się aż 4 groby. Na wprost widzimy grobowiec neapolitańskiego rodu Pasqualino, po lewej spoczywa Hieronymo Manillo, po prawej zaś Clemente Merlini. W podłodze widzimy też płytę grobową jeszcze jednej persony – arcybiskupa Domenico Caloyera.

Wyjdźmy przed bazylikę. Warto tu jeszcze zwrócić uwagę na stojącą przed nią kolumnę wysokości 14 metrów i 30 centymetrów.

Została ona pobrana z antycznej bazyliki Konstantyna i Maksencjusza i umieszczona tu przez papieża Pawła V Borghese, wg proj. Carlo Maderno w roku 1614. Na szczycie stoi wykonana z brązu figura „Dziewicy Maryi” autorstwa Guillaume Berthélot i Orazio Censore. Dolną część zajmuje niewielka fontanna projektu Stefano Maderno.
Warto podejść jeszcze na tyły bazyliki, gdzie obok wspomnianych już figur na balustradzie absydy zobaczymy stojący na środku obelisk ustawiony tu na zlecenie papieża Sykstusa V w 1587 roku.

Ma 14 metrów i 75 centymetrów wysokości, został wykonany na zlecenie cesarza Aureliana jako ozdoba Mauzoleum Augusta. Nie jest to zatem oryginalny obelisk egipski tylko rzymski, wykonany jednak w czasach antycznych.

Tutaj kończy się nasz pierwszy spacer po wzgórzu Eskwilin. Serdecznie zapraszam do czytania kolejnych części, które ukażą się niebawem

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• F. Cappelletti, Caravaggio – Un ritratto somigliante, Milano 2009;
• G. Baglione, Le vite de pittori, scultori et architetti dal pontificato di Gregorio XIII fino a tutto quello d’Urbano VIII, Roma 1642;
• L. Desiato, La notte dell’angelo – Vita scellerata di Caravaggio, Santi Quaranta 2011;
• M. Cima, E. La Rocca, Gli horti di Roma antica, Milano 2008;
• L. Cianfriglia, Horti di Mecenate, Roma 1977;
• S. Guido, Il presepio di Arnolfo di Cambio, Città del Vaticano 2005;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.1 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.