„Extra omnes!” – tym donośnym wezwaniem rozpoczyna się jedno z najbardziej tajemniczych i uroczystych wydarzeń w Kościele katolickim – konklawe. Ten moment, w którym kardynałowie zamykają się za zamkniętymi drzwiami, by wybrać nowego następcę św. Piotra, łączy w sobie elementy głębokiej duchowości, skomplikowanej procedury, starożytnej tradycji i… nieco dramatyzmu godnego najlepszych powieści historycznych. Ale zanim współczesne kamery skierują obiektywy na Kaplicę Sykstyńską, a wierni na całym świecie zaczną wypatrywać białego dymu, warto cofnąć się do źródeł tej niezwykłej tradycji.

 W pierwszych wiekach chrześcijaństwa wybór biskupa Rzymu – bo tak formalnie określa się papieża – odbywał się w sposób bardzo odmienny od współczesnego. Początkowo papieży wybierali wierni Rzymu razem z duchowieństwem lokalnym. Dopiero z czasem zaczęła się wykształcać bardziej sformalizowana procedura. Jednym z pierwszych ważnych momentów było zarządzenie papieża Mikołaja II z 1059 roku, które ograniczyło prawo wyboru papieża wyłącznie do kardynałów-biskupów, choć później rozciągnięto to prawo także na kardynałów-prezbiterów i kardynałów-diakonów. Reforma ta miała zminimalizować wpływ świeckich władców na wybór papieża, który przez wieki był przedmiotem zakulisowych rozgrywek politycznych.

Sam termin „conclave” pochodzi z łaciny i oznacza dosłownie „z kluczem” – od „cum clave”. Oznacza to, że kardynałowie są zamykani na klucz, aby nikt z zewnątrz nie mógł wywierać wpływu na ich decyzję. Tradycja ta narodziła się w XIII wieku, a konkretnie po śmierci papieża Klemensa IV w 1268 roku. Wybór jego następcy trwał… prawie trzy lata! Zniecierpliwieni mieszkańcy miasta Viterbo, gdzie odbywał się wybór, zamknęli kardynałów w pałacu, zdjęli dach (by poczuli trochę niebiańskiego gniewu) i ograniczyli racje żywnościowe. Metoda ta okazała się skuteczna, bo w końcu wybrano papieża Grzegorza X, który postanowił ukrócić tego rodzaju patologie i w 1274 roku podczas soboru w Lyonie ustanowił formalne zasady konklawe.

Jak przebiega konklawe?

Po śmierci papieża lub jego rezygnacji (rzadkie, ale zdarza się – patrz Benedykt XVI), rozpoczyna się okres „Sede vacante” (czyli wakatu Stolicy Apostolskiej). Kardynałowie gromadzą się w Rzymie, a za organizację odpowiada Kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego. Sprawy administracyjne są pilnowane, ale nie podejmuje się decyzji wiążących dla całego Kościoła.

Konklawe odbywa się w Kaplicy Sykstyńskiej – tej samej, którą zdobią freski Michała Anioła. To nie przypadek – ma to przypominać kardynałom o powadze chwili i wieczności, która na nich patrzy. Każdy dzień konklawe rozpoczyna się mszą i modlitwą. Głosowanie odbywa się dwa razy dziennie – rano i po południu. Głosują tylko kardynałowie poniżej 80. roku życia. Aby wybrać papieża, kandydat musi uzyskać 2/3 głosów. Karty do głosowania są ręcznie wypełniane, składane, zbierane do specjalnego naczynia (kiedyś był to kielich, obecnie raczej będzie to urna) przebijane igłą. Po każdym głosowaniu karty są palone – jeśli wynik był negatywny, do dymu dodaje się substancję chemiczną, która sprawia, że dym jest czarny. Biały dym oznacza: *Habemus Papam* – mamy papieża!

Kiedy tylko zapada decyzja o rozpoczęciu konklawe, zaczyna się teatr liturgiczny, który ma w sobie więcej dramatyzmu niż niejeden spektakl operowy. Już sam moment zamknięcia drzwi Kaplicy Sykstyńskiej jest jak zatrzaśnięcie się za murami innego świata – świata ciszy, modlitwy i powagi. Kardynałowie – odziani w purpurowe szaty – składają uroczystą przysięgę milczenia.

I wtedy zaczyna się rytuał. Wchodząc do Kaplicy, każdy kardynał modli się. Niektórzy zatrzymują się na dłuższą chwilę przed freskiem Sądu Ostatecznego, jakby chcieli przypomnieć sobie, że każda decyzja ma swój ostateczny wymiar. To właśnie tam – pod czujnym spojrzeniem Chrystusa – rozgrywa się jedna z najważniejszych decyzji dla ponad miliarda katolików na świecie. Choć współczesność oferuje wiele udogodnień, tradycja konklawe pozostaje niemal nietknięta. Kardynałowie nie mają dostępu do telefonów, internetu ani gazet. Trzy rozmiary sutanny przygotowane na przyjęcie nowego papieża – mała, średnia i duża – czekają w szafie jak stroje dla aktora, który jeszcze nie zna swojej roli. Wybór imienia – tak symboliczny – bywa efektem wieloletnich przemyśleń lub chwilowego natchnienia. Niektórzy nowo wybrani papieże zdradzają potem, że zdecydowali się w ostatnim momencie, niemal jakby ktoś szeptał im to imię do ucha.

Historia konklawe zna wiele epizodów, które spokojnie mogłyby posłużyć za kanwę historycznych powieści. Kiedy w 1503 roku kardynałowie zebrali się, by wybrać nowego papieża, decyzja zapadła tak błyskawicznie, że kandydat – Pius III – zdążył tylko się rozgościć… i zmarł po 26 dniach. Z kolei wybór Grzegorza X trwał prawie trzy lata – co dziś wydaje się nie do pomyślenia. Nie brak też anegdot. Teoretycznie papieżem może zostać każdy ochrzczony mężczyzna – nawet laik. Oczywiście, zanim wyjdzie na balkon jako biskup Rzymu, musiałby w ekspresowym tempie przejść święcenia – diakonat, prezbiterat i sakrę biskupią. Ale teoretycznie? Jak najbardziej możliwe. W historii zdarzały się też konklawe z humorem. Gdy wybierano Jana Pawła II, wielu kardynałów nie potrafiło poprawnie wypowiedzieć jego nazwiska – Wojtyła brzmiało dla nich jak łamaniec językowy. Ale Duch Święty nie wybiera na podstawie łatwości wymowy. Nie bez znaczenia są też względy praktyczne. Jeśli kardynał jest ciężko chory, może oddać głos z łóżka. Technika wspomaga dziś nawet najbardziej schorowanych elektorów – Kościół zna swoje dzieci i wie, że świętość nie zawsze idzie w parze z dobrym zdrowiem.

Nie ma się co oszukiwać – choć konklawe to wydarzenie duchowe, nie jest oderwane od realiów politycznych. Różne frakcje, poglądy i wizje przyszłości Kościoła ścierają się za zamkniętymi drzwiami. Współczesne konklawe to nie tylko wybór osoby, ale kierunku, w jakim podąży Kościół katolicki: bardziej konserwatywnego czy otwartego?

Czasem pojawiają się pogłoski o lobbingu, o „papabile” – czyli faworytach. Choć historia pokazała wielokrotnie, że „Duch Święty” potrafi zaskoczyć – i wybór pada na zupełnie nieoczywistego kandydata. Ostatnie konklawe miało miejsce w 2013 roku i zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio – papieża Franciszka. Był to pierwszy papież jezuita, pierwszy z Ameryki Południowej, pierwszy o imieniu Franciszek. Przebieg konklawe był szybki i sprawny, co tylko podkreśla dojrzałość współczesnych procedur.

Konklawe to znacznie więcej niż wybory. To sakralny rytuał, w którym duchowość miesza się z historią, a tradycja z rzeczywistością XXI wieku. To moment, kiedy Kościół – pomimo swoich ludzkich słabości – próbuje usłyszeć głos Ducha Świętego. Tajemnica konklawe wciąż fascynuje, inspiruje i uczy pokory wobec wielowiekowej mądrości Kościoła katolickiego. A gdy nad Kaplicą Sykstyńską unosi się biały dym, cały świat wstrzymuje oddech – bo właśnie wybrano człowieka, który przez kolejne lata będzie pasterzem dla ponad miliarda wiernych. I to nie jest mała sprawa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Artykuł Zamknięci „cum clave” – Kościół wybiera papieża pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie ponownie w Muzeach Watykańskich! Dzisiaj poznamy miejsce, o którym wielu turystów nie wie. Muzea Watykańskie odwiedza olbrzymia rzesza ludzi, ale do tego ukrytego miejsca dociera niewielu. Zapraszamy Was w podróż po Pawilonie Powozów.

Padiglione delle Carozze to podziemna hala, w której prezentowane są pojazdy, którymi na przestrzeni lat poruszali się papieże. Muzeum założone zostało na zlecenie papieża Pawła VI w roku 1973 i umieszczone w dużej sali wybudowanej 10 lat wcześniej pod Kwadratowym Ogrodem. Dzisiejszy wygląd uzyskało dzięki olbrzymiej rozbudowie, do której doszło na początku XXI wieku. Ponownie otwarto je w październiku 2012 r. Aby trafić do Powozowni należy wyjść na dziedziniec zwany Atrium Czterech Bram. Na jego końcu odnajdziemy schody, a na ścianie taki napis:

Schody prowadzą do wejścia na teren Padiglione delle Carozze.

Wchodzimy i nie wierzymy w to, co widzimy. Oczom naszym ukazują się papieskie karety, lektyki, samochody, słowem wszystko to, czym dawniej podróżowali papieże. Także uprzęże konne oraz stroje stajennych, woźniców, kierowców.

Zacznijmy od części centralnej. Widzimy zaprzężoną w 6 koni karocę zwaną Berlina di Gran Gala.

Wykonano ją w Rzymie w latach 1824 – 1826, na zlecenie papieża Leona XII. Przebudowana została w 1841 r. przez papieża Grzegorza XVI. Bardzo cenna dekoracja ze złoconego brązu jest dziełem Felice Eugeni. W tylnej części karocy widzimy herb papieża Leona XII. W centralnej mieści się część właściwa powozu, zwana „Salą Tronową”, w której zasiadał wybierający się w podróż papież. Na szczycie umieszczono 8 pióropuszy – to symbole służby papieskiej. Po stronie wewnętrznej na baldachimowym dachu dostrzec można gołębicę – symbol Ducha Św. Wykonaną srebrnymi i złotymi nićmi. Reszta karocy wykonana jest z bogato rzeźbionego złoconego drewna. Kabina zarówno na zewnątrz jak i w środku pokryta została czerwonym aksamitem szytym złotą nicią. U podstawy kolumny dostrzeżemy podpis autora wraz z datą ukończenia dzieła. Na niej zaś opiera się alegoria „Wiary”. Wokół kabiny umieszczono również inne alegorie odnoszące się do papieskich cnót: „Sprawiedliwość”, „Nadzieja”, „Miłość”. Autorem modernizacji pojazdu, dokonanej w 1841 r. jest Gaetano Peroni, który podpisał się na tylnych sprężynach. Dodał on alegorię „Eucharystii” oraz skrzydlate amory trzymające w rękach tiarę papieską. Karoca ta używana była jedynie kilka razy do roku, podczas świąt: Zwiastowania (25 marca), św. Filipa Neri (26 maja), Narodzenia Najświętszej Marii Panny (8 września), św. Karola Boromeusza (4 listopada) oraz podczas objęcia władzy papieskiej zaraz po koronacji na Lateranie – Presa di Possesso del Laterano (Objęcie w posiadanie Lateranu). Ostatni raz powóz użyty został 8 września 1870 roku. Podróżował nim papież Pius IX na uroczystości związane z Narodzeniem Niepokalanie Poczętej, które odbywały się w kościele S. Maria del Popolo.

Po lewej stronie zwróćmy uwagę na kolejny ciekawy powóz. To Berlina del Cardinale Luciano Luigi Bonaparte.

Wykonana została w 1868 r. przez Gaetano Peroni dla kardynała Luciano Luigi Bonaparte. Był to prezent od Napoleona III (jego kuzyna). Na drzwiach dostrzeżemy alegorie Kościoła Rzymskiego i wiary katolickiej otoczone cherubinami, którzy trzymają przedmioty związane z cnotami kardynała: Tablice Prawa, Księgę Objawienia, Kotwicę i Kociołek – to symbole sprawiedliwości i bojaźni Bożej, ale także nadziej i miłości. Kardynał prowadził życie przepełnione miłością do sztuki oraz opiekował się artystami, tuż przed śmiercią podarował swój powóz papieżowi Leonowi XIII.

Kolejnym ciekawym pojazdem jest Berlina di Gala con trono, wykonana w Rzymie przez braci Casalini, dla papieża Piusa IX, którego herb widzimy na drzwiach.

To swoista sala tronowa na kółkach. Wnętrze zwieńczone zostało gołębicą Ducha Świętego szytą srebrną nicią. Powozem jeździł również Pius X i jego herb na tym powozie odnajdziemy. Wykorzystywany był tylko w czasie wielkich uroczystości.

Dalej stoi Carrozza da viaggio di Ferdinando II.

Podobno powóz ten otrzymał papież Pius IX od króla Neapolu Ferdynanda II, z okazji powrotu do Rzymu w 1850 r. Powrotu skąd, spytacie? Otóż 24 listopada 1848 w związku z zamieszkami jakie wybuchły w Państwie Kościelnym (Pius IX nie zajął stanowiska w sprawie przyłączenia się do wojny z Austrią, dlatego oskarżono go o zdradę) oraz morderstwem ministra sprawiedliwości Pellegrino Rossiego, papież uciekł nocą przebrany za księdza do Gaety. 4 września na zaproszenie króla Neapolu Ferdynanda II Burbona przeniósł się do Pałacu Królewskiego w Portici (koło Neapolu), do którego dostał się statkiem parowym. Był to pierwszy raz w historii, gdy papież podróżował parowcem. Zresztą przebywając w Neapolu również pierwszy raz pojechał pociągiem. Był pod tak wielkim wrażeniem tego środka lokomocji, że po powrocie do Rzymu rozpoczął budowę pierwszej linii kolejowej na terenie Państwa Kościelnego. Linię Roma – Velletri ukończono w 1862 r. Dzięki pomocy wojsk francuskich udało mu się dość szybko do Rzymu powrócić. Miało to miejsce 12 kwietnia 1850 r.

Kontynuując podróż po pawilonie dochodzimy do innego podróżnego powozu – Carrozza da viaggio.

Jest troszkę inny niż te, które do tej pory widzieliśmy – mniejszy, skromniej zdobiony. Jako jedyny w muzeum posiada tzw. buty, czyli metalowe hamulce, które obito skórą, umieszczone na tylnych kołach. W 1857 r. powozu użył Pius IX, udając się do swych eksterytorialnych posiadłości papieskich zwanych Legazione delle Romagne, ta terenie dzisiejszej Bolonii. Była to ostatnia taka podróż Papieża-Króla. Herb papieża Benedykta XV na drzwiach wskazuje, że powóz wykorzystywany był jeszcze po śmierci Piusa IX, prawdopodobnie aż do roku 1922.

Spacerując po Pawilonie Powozów nie sposób przejść obojętnie obok jedynego egzemplarza papieskiego Landau.

To nic innego jak czteroosobowy papieski kabriolet! Powóz posiadał łatwo zdejmowalny dach, dzięki czemu podróżujący papież mógł pokazywać się mieszkańcom Rzymu. Wykonał go rzymski producent powozów Carlo Ferretti dla papieża Leona XIII. Podróżował nim także Pius XI.

Oprócz powozów, w pawilonie podziwiać możemy papieskie lektyki. Jedną z nich jest Portantina di Papa Leone XIII.

Była prezentem jaki Archidiecezja Neapolitańska podarowała papieżowi Leonowi XIII z okazji 50-tej rocznicy przyjęcia święceń kapłańskich. Kształtem miała przypominać łódż – symbol Kościoła, którego sterem był siedzący w środku papież. Dolna część lektyki przedstawia rufę łodzi, ze sterem, siecią rybacką, kotwicą i dwoma delfinami. Ma to olbrzymie znaczenie symboliczne. To papież, głowa Kościoła, chwyta przy pomocy sieci dusze, aby przywieść je przed oblicze Pana. Papież jest też Nadzieją, którą symbolizuje kotwica. Lektyka zdobiona jest również postaciami apostołów, gałązkami goździków wykonanymi ze srebra oraz koralu a także – w górnej części – kameami z aniołkami. Na drzwiach widzimy przedstawienie św. Piotra, który błogosławi św. Asprena, męczennika i pierwszego biskupa Neapolu. Przygląda się temu św. Kandyda.

Kolejną ciekawą lektyką jest Portantina di Papa Giovanni XXIII.

W całości pokryta karmazynową tkaniną lektyka wykonana została dla papieża Piusa XI. Jednak we wrześniu 1962 r., gdy u papieża Jana XXIII pojawiły się objawy śmiertelnej choroby (rak żołądka), ponownie zaczęto używać tego środka lokomocji. Wykorzystano ją między innymi 7 marca 1963 r., kiedy ciężko chory papież, który nie mógł już stać na nogach o własnych siłach, siedząc w niej udzielił audiencji córce prezydenta Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa – Radzie Chruszczow, potwierdzając w ten sposób potrzebę utrzymania pokoju na świecie (były to czasy zimnej wojny).

Trzecim rodzajem eksponatów w tym muzeum są papieskie samochody. Zaczniemy od pojazdu Graham Paige Type 837.

Samochód podarowali papieżowi Piusowi XI bracia Graham. Było to 10 listopada 1929 roku. Okazją stało się pojednanie Kościoła z państwem włoskim. Samochód używany był zarówno przez Piusa XI jak i Piusa XII. Zaglądając do wnętrza nie można zobaczyć nic innego niż tron papieski. Samochód ten ma duże znaczenie historyczne. Pius XI użył go, jadąc na Lateran, aby uczcić tam 50-tą rocznicę swoich święceń kapłańskich. Był to pierwszy przypadek opuszczenia przez papieża Watykanu od upadku Państwa Kościelnego 20 września 1870 r. W 1939 roku Papież Pius XII pojechał nim w odwiedziny do króla Włoch na Kwirynał. Pojazd ten był również świadkiem amerykańskiego bombardowania dzielnicy San Lorenzo 19 lipca 1943 roku, papież właśnie nim pojechał, aby pocieszać zrozpaczonych ludzi.

Citroën Lictoria C6 – to kolejny samochód w papieskiej kolekcji.

Był prezentem dla Piusa XI, jaki 9 czerwca 1930 r. sprawił mu włoski oddział Citroëna, aby uczcić pojednanie Kościoła z państwem. Z zewnątrz pojazd wygląda jak seryjnie produkowane wtedy Citroëny. Choć nietypowy, amarantowy kolor oraz złoty chrom sprawiają, że prezentuje się bardziej dostojnie. Wewnątrz, w tylnej części mieści się oczywiście tron papieski z karmazynowego brokatu. Wnętrze wystrojem przypomina salon wenecki z XVIII wieku. Posiada elegancko rzeźbione drewniane panele pełne skrytek na przydatne w podróży przedmioty papieskie, jak chociażby brewiarz. To prawie „nówka sztuka”, gdyż przejechał zaledwie 192 kilometry!

Warto zatrzymać się także przed Mercedesem-Benz 460 Nürnburg Limousine.

To również prezent dla papieża Piusa XI, również z okazji pojednania Kościoła z państwem włoskim, tym razem od fabryki Mercedes-Benz. Tradycyjnie już z tyłu widzimy tron papieski z karmazynowego brokatu. Limuzyna ta zaprojektowana przez Ferdinanda Porsche, została zaprezentowana na targach motoryzacyjnych w Paryżu w 1928 r. Papież otrzymał ją 2 lata później. Jazda próbna odbyła się w Ogrodach Watykańskich. Podczas jazdy papież był zachwycony, krzyczał: „Piękny samochód! Arcydzieło…Cud nowoczesnej techniki!” Model ten posiadał 80 koni mechanicznych i osiągał prędkość 110 km/h.

Kolejnym pojazdem ze stajni Mercedesa jest Mercedes-Benz 300 SEL Limousine.

Powstał specjalnie dla papieża Pawła VI w 1966 r. Używany był jednak bardzo rzadko. Dopiero Jan Paweł II wybrał go na swój główny samochód. Otrzymał widoczną na zdjęciu tablicę rejestracyjną SCV1 co oznacza Stato della Città del Vaticano. Numer 1 oznacza główny samochód papieski. Po ataku na papieża, samochód został bardzo mocno opancerzony.

Bliższy naszym czasom jest Fiat 1107 Nuova Campagnola.

Podarowany został Janowi Pawłowi II w 1980 r. podczas jego wizyty w Turynie. Pełnił funkcję Papamobile jedynie przez rok i jeden dzień. Zarejestrowany w Watykanie został 12 maja 1980, a 13 maja 1981 r. papież został w nim postrzelony. Oprócz Fiata, papież Jan Paweł II miał jeszcze inne samochody, które wykorzystywał w trakcie swoich podróży. Jednym z nich była Toyota Land Cruiser. Po zamachu zaczęto wykorzystywać samochody z ochroną od kul: Land Rover Santana

oraz Mercedes-Benz 230 GE.

Były używane aż do 2002 r.

W roku 2000 Jan Paweł II stał się niejako testerem Lancii. Otrzymał model Lancia Jubileo, która była prototypem Lancii Thesis.

Powstał tylko jeden egzemplarz prototypu! Możemy go dziś oglądać w Muzeach Watykańskich!

26 maja 2004 r. Jan Paweł II odebrał nowy samochód. Był to Volkswagen Garbus – prezent od prezesa Volkswagen Mexico, którym był Luis Manuel Abella Armella. Ostatni Garbus w wersji limitowanej, jaki zszedł z linii montażowej.

W dniu 7 września 2013 r. również papież Franciszek otrzymał w prezencie samochód. Był to Renault 4, należący do księdza Renzo Zocca, proboszcza dzielnicy Saval w Weronie.

Papież oczywiście nie używał go, było to raczej autko kolekcjonerskie, gdyż posiadało jedynie 30 koni mechanicznych i miało przejechane ponad 300 000 kilometrów.

Ostatnim ciekawym eksponatem, który omówimy nie jest samochód. Jest nim wolant Formuły 1, modelu Ferrari MT 867/B. 17 stycznia 2005 r. doszło do prywatnej audiencji, na której Jan Paweł II przyjął zespół Ferrari. Otrzymał wtedy od prezesa Luca Cordero di Montezemolo samochód Ferrari Enzo – ostatni wyprodukowany egzemplarz o numerze 400 ze specjalną dedykacją pod pokrywą bagażnika, który został wystawiony na licytację, a pieniążki (6 milionów dolarów) trafiły do ofiar tsunami w Azji Południowo-Wschodniej.

W tym samym roku, 6 grudnia podczas audiencji z udziałem przedstawicieli Ferrari, papież Benedykt XVI otrzymał czek na 950 000 euro oraz wolant Ferrari Formula 1, który był częścią bolidu Michaela Schumachera.

Na kierownicy widać dedykację: „Kierownica mistrza świata F1 Jego Świątobliwości Benedyktowi XVI, kierowcy chrześcijaństwa”. Papież dziękując odpowiedział, że kierowanie Kościołem jest tak samo skomplikowane jak obsługa tej kierownicy.

Był jeszcze jeden niezwykły samochód, który otrzymał papież Franciszek. Nie ma go jednak w Muzeach Watykańskich. To Lamborghini Huracan.

Silnik 5,2l V10, 610 koni mechanicznych, prędkość 320 km/h. Został sprzedany na licytacji. Zakupił go Hiszpan Martin Lopez – właściciel wypożyczalni samochodów w Murcji za cenę 715 000 euro. Myliłby się jednak ten, kto pomyślał: „Och! Chce zarobić na wynajmie”. Wszystkie pieniądze uzyskane z wynajmu tego samochodu przekazywane są na pomoc charytatywną dla dzieci.

Na tym kończymy spacer po Pawilonie Powozów. Do usłyszenia wkrótce.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Musei Vaticani. 100 opere da non perdere, Città del Vaticano 2020;
• Paolo Possenti, Pio IX. La crisi politico-militare del 1848-49, Ostra Vetere 2000;
• Gianfranco Ravasi Monsignore, Le meraviglie dei musei vaticani, Milano 2014;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009.

Artykuł Muzea Watykańskie – Padiglione delle Carrozze pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kolejnym punktem naszego cyklu spacerów po Muzeach Watykańskich jest Museo Pio Cristiano. Tym razem będzie poważnie i bardzo religijnie, w końcu to Muzeum Chrześcijaństwa. Zapraszamy!

Museo Pio Christiano mieści zbiór dzieł sztuki z tzw. starożytności chrześcijańskiej. Założone zostało – jak sama nazwa wskazuje – przez papieża Piusa IX (Pio) w roku 1854, czyli 2 lata po powołaniu Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej, do zadań której należało (i należy, gdyż wciąż istnieje) opieka oraz prowadzenie badań archeologicznych związanych z kulturą chrześcijańską. Początkowo muzeum to mieściło się w Pałacu Laterańskim. Dopiero w 1963 r., z woli papieża Jana XXIII, zbiory przeniesiono do Watykanu. Starano się zachować zachować porządek zgodnie z ikonograficznym motywem przewodnim.

W jego skład wchodzą dwie części zbiorów:

1. sekcja zawierająca zabytki archeologiczne, rzeźbiarskie oraz mozaikowe, w dużej mierze sepulkralne;
2. sekcja epigraficzna, dostępna tylko dla naukowców.

Omówimy zatem jedynie sekcję 1.

Ponieważ znajduje się tu bardzo duża ilość eksponatów, nie będziemy omawiać ich wszystkich, nie chcemy bowiem abyście w połowie przestali już czytać. Skupimy się na najważniejszych i najciekawszych dziełach. Będziemy również zwiedzać troszkę inaczej. Zamiast omawiać dzieła w kolejności ich ustawienia, skupimy je w grupach zgodnie z tematami ikonograficznymi. Zaczynamy!

1. Temat I – „Narodzenie Boże i Objawienie Pańskie”

   

W tym sektorze odnajdziemy głównie fragmenty sarkofagów zdobionych scenami biblijnymi.

• Sarkofag ze sceną Objawienia Pańskiego i wizją Ezechiela – to sarkofag dziecięcy, którego przód zdobią dwie sceny nawiązujące do zbawienia pochowanego w nim dziecka. Z lewej strony widzimy proroka Ezechiela i jego Wizję Wysuszonych Kości opisaną w Księdze Ezechiela. Kości te zaczynają pokrywać się mięśniami i skórą, tworząc jednolite ciała, w które wstępuje dusza, ożywają i wstają. Po prawej stronie widzimy scenę Objawienia. Oto Maryja siedzi na tronie, z małym Jezuskiem na kolanach. Przed nią Trzech Mędrców, którzy składają dary trzymając wielbłądy za uzdy. To bardzo częsty motyw dekoracyjny sarkofagów dziecięcych z racji tego, że w scenie tej Jezus też jest dziecięciem.

  

• Fragment architrawu z Chrystusem pomiędzy świętymi Piotrem i Pawłem – architraw to najniższa część belkowania podtrzymujący strop, spoczywający bezpośrednio na kapitelach kolumn. Fragment, który tu widzimy pełnił pierwotnie taką rolę, jednak w 1757 r. konserwator Bartolomeo Cavaceppi przekształcił go w pewnego rodzaju płaskorzeźbiony obraz. Widzimy tu siedzącego na tronie Jezusa trzymającego w rękach otwartą księgę (kodeks). Po jego bokach stoją pozdrawiający go (wiwatujący) święci Piotr i Paweł. Aureola na głowie Jezusa przekazuje nam informację o dacie powstania tego dzieła – koniec IV wieku naszej ery. Scena przedstawiająca Chrystusa Mistrza w otoczeniu uczniów symbolizować ma triumf wiary chrześcijańskiej w czasach cesarza Teodozjusza, który rządził w latach 379 – 395.

  

• Sarkofag typu „Bethesda” – odnaleziony został po koniec XVI wieku podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra i trafił w prywatne ręce. Po latach udało się odzyskać jedynie sam fronton. Został odrestaurowany w 1757 r. przez Bartolomeo Cavaceppi i trafił do zbiorów muzeum. Skąd nazwa „w typie Bethesda”? Wiąże się to ze sceną z Nowego Testamentu: „Chrystus uzdrawia paralityka nad Sadzawką Bethesda w Jerozolimie”. Ten epizod ukazany jest pośrodku reliefu. Pozostałe sceny troszkę się z głównym epizodem wiążą. Widzimy „Uzdrowienie dwóch niewidomych mężczyzn”, „Uzdrowienie kobiety cierpiącej na krwotok”, a także „Spotkanie Jezusa z Zacheuszem” oraz „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Płyta nagrobna z pluteo – pluteo to rodzaj balustrady, często kamiennej, oddzielającej dwie części budynku. Widzimy tu jedną z marmurowych płyt pochodzącą prawdopodobnie z kościelnego pluteo, czyli jakiejś ścianki oddzielającej obszar dla wiernych od miejsca dla duchowieństwa. Pochodzi prawdopodobnie z okresu karolińskiego (VIII – IX wiek). Rozpoznajemy dwa krzyże pod łukami otoczone dzikimi zwierzętami.

  

2. Temat II – „Kolumny”

   

W tym sektorze zgromadzono sarkofagi lub ich fragmenty, które zawierają motyw kolumnowy. Kolumny otaczają postacie lub oddzielają od siebie różne sceny. Najczęściej przewijającymi się tematami w tej sekcji są „Męka Pańska” oraz „Zmartwychwstanie”.

• Sarkofag ze sceną pasyjną – pochodzi z około 350 r., odnaleziony został w katakumbach Domitylli przy via Ardeatina. Poszczególne sceny rozdzielone są skręconymi kolumnami. Z lewej widzimy Szymona Cyrenejczyka, przypadkowego przechodnia, którego rzymski żołnierz zmusza do niesienia krzyża. Tuż obok jest scena ukazująca „Koronację”. Zwróćmy uwagę, że nie jest to korona cierniowa! To raczej diadem wysadzany drogimi kamieniami! W ten sposób próbowano przekazać ludziom, że męka Chrystusa była bardzo chwalebna. Dwie sceny z prawej strony to „Postawienie Jezusa przed Piłatem” oraz „Piłat umywający ręce”. Pośrodku zaś widnieje krzyż z monogramem Chrystusa. To symbol zmartwychwstania.

  

• Sarkofag „drzewopodobny” w typie Anàstasis (Zmartwychwstania) – powstał około 350 r., pochodzi prawdopodobnie z pierwszej bazyliki św. Pawła, zbudowanej na zlecenie cesarza Konstantyna Wielkiego na grobie tegoż Apostoła. W tym przypadko poszczególne sceny oddzielane są od siebie poprzez tzw. elewację z drzew. W centrum ponownie widzimy Chrystogram Chi Rho (X i P – znak zmartwychwstałego Chrystusa), pod którym śpią dwaj żołnierze rzymscy. Wokół tej sceny widzimy inne elementy nawiązujące do „Męki Pańskiej”: „Cierpienia Hioba”, „Kain i Abel”, „Aresztowanie św. Piotra” czy „Męczeństwo św. Pawła”.

  

• Sarkofag z „Traditio Legis” – Front to jedyna część, jaka zachowała się po tym pięknym sarkofagu. Odrestaurował ją w połowie XVIII w. Bartolomeo Cavaceppi. W 1756 r. kupił ją Francesco Vettori na potrzeby otwierającego się wówczas Muzeum Chrześcijaństwa papieża Benedykta XIV. Widzimy tutaj pięć nisz tworzonych przez kolumnadę z jońskimi bazami i kompozytowymi kapitelami. W centrum umieszczono scenę „Przekazanie Prawa Prymatu” („Traditio Legis”). Dwie nisze po prawej stronie ukazują sceny: „Ukazanie się Jezusa Apostołom” oraz „Umywanie rąk”. Po lewej zaś „Obmywanie nóg” oraz „Aresztowanie św. Piotra”.

  

• Sarkofag Agape i Crescentianus – powstał mniej więcej w połowie IV wieku, odnaleziony został w 1841 r. na wzgórzu watykańskim, w okolicy starego papieskiego dworca kolejowego. Fronton dzielony jest przez kolumnadę z naprzemiennie ustawionymi łukami i ostrołukami. Pomiędzy kolumnami umiejscowiono różne sceny biblijne: „Ofiara Izaaka”, „Mojżesz otrzymujący Tablice Prawa”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Zapowiedź zaparcia się św. Piotra”, „Uzdrowienie krwawiącej kobiety”, „Rozmnożenie chleba” oraz „Św. Piotr chrzci współwięźniów”. Na górze widzimy: po lewej stronie „Trzech młodych Żydów w piecu”, po prawej zaś: „Grzech pierworodny”. Tablica trzymana przez dwa amorki informuje nas, że sarkofag przygotował Crescentianus dla swojej zmarłej żony Agape. Ponadto wyczytamy tam, że Crescentianus został także w nim pochowany, po przeżyciu 100 lat.

  

• Sarkofag ze sceną przejścia przez Morze Czerwone – na jego frontonie widzimy ową scenę z Księgi Wyjścia. Łatwo dostrzeżemy armię faraona z nim samym pędzącym w rydwanie, która ściga uchodzących Żydów. Rozstąpione Morze Czerwone zostało spersonifikowane (postać pod koniem). Widzimy również Mojżesza trzymającego w ręce laskę, przy pomocy której zalewa falami morskimi prześladowców. Przed nim ocalali Żydzi, wśród których rozpoznamy Maryję – siostrę Aarona, śpiewającą hymn dziękczynny.

  

3. Temat III – „Przedstawienia dwupoziomowe”

   

W tym miejscu zapoznamy się z sarkofagami o podwójnym płaskorzeźbieniu

• Sarkofag dogmatyczny – to wielki sarkofag wykonany prawdopodobnie dla wybitnego przedstawiciela Kościoła, który pochowany został około roku 340 w bazylice św. Pawła za Murami. Jego nazwa pochodzi od trzech postaci zlokalizowanych po lewej stronie górnego poziomu. Scena ta przedstawia „Stworzenie Ewy”, a owe trzy postacie reprezentują Trójcę Świętą. To prawdopodobnie pierwsze w historii przedstawienie dogmatu o Trójcy Świętej! Dzięki temu możemy datować ów sarkofag. Powstał on na pewno po roku 325, czyli po soborze nicejskim, gdyż to tam sformułowano pierwsze „Credo trinitario”. Zwróćmy uwagę, że sarkofag prezentuje sceny z obu Testamentów. W centralnej części górnego poziomu, w tondzie, umieszczono portrety zmarłych, które nie zostały ukończone. Po stronie prawej dostrzegamy trzy cuda: „Wesele w Kanie Galilejskiej”, „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz „Wskrzeszenie Łazarza”, częściowo zniszczone. W dolnej części znajdują się sceny związane ze św. Piotrem: „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Aresztowanie św. Piotra” oraz „Cud Źródła”. W centrum dolnej części widzimy „Daniela pośród lwów” – to zapowiedź męki i zmartwychwstania Chrystusa oraz nadzieja na zbawienie.

  

• Sarkofag dwóch braci – kolejny przykład monumentalnej sztuki sepulkralnej. Powstał około połowy IV wieku. Również pochodzi z bazyliki św. Pawła za Murami. Niedawno przeszedł renowację, która wykazała, że biały marmur, z którego jest wykonany, mógł być pierwotnie złocony. Uważa się, że jest to grobowiec braci, gdyż portrety zmarłych przedstawione w centralnie umieszczonym tondo w kształcie muszli są do siebie bardzo podobne. Najpewniej sarkofag przygotowywany był dla małżeństwa, gdyż widać, że portret po lewej stronie był szybko zmieniany z damskiego w męski i przystosowywany do pochówku dwóch mężczyzn. Fronton zdobiony jest kilkoma standardowymi scenami: „Zmartwychwstanie Łazarza”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Przekazanie Tablic Prawa Mojżeszowi”, „Ofiara Izaaka”, „Postawienie Jezusa przed Piłatem”, „Piotr chrzci strażników”, „Daniel wśród lwów”, „Św. Piotr nawraca żołnierzy”, „Przywrócenie wzroku niewidomemu” oraz „Rozmnożenie chleba i ryb”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Sewery – to mała płyta pochodząca z przełomu III i IV wieku z katakumb Priscilli przy via Salaria. Prawdopodobnie zamykała lokulus (wnękę, do której składano ciało w katakumbach) jakiegoś dziecka o imieniu Severa Napis „SEVERA INDE OVI VAS” znaczy „Severo, żyj w Bogu!” Po lewej stronie umieszczono portret dziewczynki, która w rączkach trzyma zwój – symbol mądrości. Po prawej zaś widzimy jedno z najstarszych w historii sztuki przedstawień Trzech Króli, których Gwiazda Betlejemska prowadzi wprost przed oblicze Maryi trzymającej w dłoniach Jezuska, który wyciąga rączki po prezenty. Za tronem stoi prorok Bàlaam wskazując na gwiazdę. To znak spełniającego się proroctwa: „Gwiazda wzejdzie z Jakuba, a berło powstanie z Izraela”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Asellusa – zamykała niszę, w której pochowano dziecko o imieniu Asellus. Zmarło ono przed ukończeniem 7 lat, pochowane zostało w katakumbach św. Hipolita przy via Tiburtina. Epitafium po prawej stronie napisane jest niepoprawną łaciną z końca IV wieku. Po lewej widzimy portrety świętych Piotra i Pawła oraz chrystogram.

  

• Monogram chrystograficzny – była to część frontonu sarkofagu. W 1757 r. Bartolomeo Cavaceppi wyciął ten fragment z frontu, który był już trochę uszkodzony. O Chrystogramie mówiliśmy już wielokrotnie podczas naszych spacerów. Znak ten związany jest z legendą Konstantyna Wielkiego, który ponoć ujrzał go przed bitwą, jaką miał stoczyć z Maksencjuszem. Symbol ten rozpowszechnił się później wśród chrześcijan, którzy bardzo chcieli wierzyć, że po marnym życiu na ziemi czeka ich życie w chwale po śmierci. Na płycie widzimy dodatkowo dwie litery alfabetu greckiego: alfa i omega, symbole początku i końca. Zgodnie z Księgą Objawienia Chrystus jest bowiem „początkiem i końcem wszystkiego”, jest „Słowem na początku i Sędzią na końcu”.

  

• Fragment sarkofagu z Chrystusem i Ewangelistami na łodzi – to część wieka (płyty grobowej) sarkofagu z początku IV wieku. Aż do 1851 r. płyta wisiała na ścianie jednego z domów w miejscowości Spoleto. Do Muzeów Watykańskich trafiła w 1931 r. jako dar Natalii Ferraioli, po śmierci jej ojca – znanego archeologa – Giovanni Battista de Rossi. Na płycie widzimy bardzo popularną scenę w sztuce wczesnochrześcijańskiej. To scena morska, łódź, a na niej Jezus i Ewangeliści. Był to symbol bezpiecznej podróży między życiem a śmiercią, symbol bezpiecznego przejścia w zaświaty. Ale nie tylko. W tym przypadku scena jawi się jako alegoria Kościoła. Tym Kościołem jest łódź z Jezusem na czele, wioślarzami zaś Ewangeliści – oni nim kierują, oni głoszą zbawcze Słowo Boże.

  

4. Temat IV – „Cmentarz Ciriaca”.

   

W tej części prezentowane są eksponaty i mozaiki, które niegdyś zdobiły Cmentarz Ciriaca w katakumbach Św. Wawrzyńca w Rzymie.

• Późnośredniowieczny fresk z figurami Świętych – to dar burmistrza Rzymu Francesco Rutelli dla papieża Jana Pawła II, który otrzymał go w 1998 r. Fresk ten odnaleziono w 1890 r., gdzieś na zboczu wzgórza Colle Oppio. Widzimy na nim dwóch świętych w aureolach, ubranych w tunikę i paliusz. Ten po lewej trzyma w ręce księgę z pierwszymi słowami wersetu z Biblii („Początkiem mądrości jest bojaźń Pana”). W ręce, której nie widać trzymał on prawdopodobnie koronę cierniową.

  

• Mozaikowe clipea – Clipeo to portret wpisany w okrąg. Dwie mozaiki zostały zakupione przez papieża Benedykta XV w 1918 r. Odnaleziono je sporo wcześniej, bo w wieku XVII, podczas przenoszenia relikwii na cmentarz Ciriaca. Pierwotnie mozaiki zdobiły prawdopodobnie ścianę prywatnej cubiculum (to rodzinna sala grobowa). Towarzyszyło im epitafium, które zaginęło, ale znamy jego brzmienie: „Flavius Iulius Iulianus, swojej zmarłej żonie Simplicia Rustica”. Wykonane zostały jeszcze za życia kobiety.

  

• Inskrypcja Mandroniusa – to ołowiana tabliczka z IV w., znaleziona w 1852 r. w Rzymie, tuż przy moście Ponte Sisto. Inskrypcja głosi: „To, co ludzie z Carnuntes oferują tym świętym murom, nie oślepia złotem ani klejnotami, lecz napisem; w rzeczywistości to, co świeci dla czcigodnego imienia Mandroniusa, jest bardziej podziwiane niż dar Hydaspesa”. Rozwińmy tą myśl. Hydaspes to rzeka w Indiach, bardzo często wzmiankowana w poematach jako miejsce baśniowych skarbów. Chrześcijański charakter tej inskrypcji podkreśla umieszczony na górze chrystogram. Inskrypcja odnosi się do prezentu galijczyków z Carnuntes (okolice dzisiejszego Lyonu) złożonego ku czci bliżej nam nieznanego Mandroniusa.

  

• Dzwon z Canino – to dzwon z brązu odnaleziony w miejscowości Canino, koło Viterbo. Charakteryzuje się niewielkim rozmiarem oraz wydłużonym, jajowatym kształtem, bardzo charakterystycznym i typowym dla dzwonów z czasów wczesnego średniowiecza. Do tej pory za najstarszy na świecie zachowany dzwon uznaje się ten odnaleziony w Azji, w pobliżu Babilonu – pochodzi z IX wieku. Może to być jednak błędne założenie, bowiem dzwon, na który teraz patrzymy jest najprawdopodobniej aż 100 lat starszy!!! Przyjrzawszy się dobrze, odnajdziemy dwa trójkątne otwory, pod którymi znajdują się krzyże – służą do poprawy akustyki. Wzdłuż podstawy dzwonu wygrawerowano tekst, częściowo już dziś niewidoczny: „Vivenzio…ku czci Pana Naszego Jezusa Chrystusa i św. Michała Archanioła”. W kościołach dzwonów używano już od VI wieku, a najstarsze europejskie wzmianki o nich pochodzą z V wieku.

  

5. Temat V – „Fryz ciągły”.

   

Tutaj prezentuje się sarkofagi bądź ich fragmenty, zdobione scenami ułożonymi w sposób ciągły jedna po drugiej.

• Sarkofag Sabinusa – pochodzi z około 320 r. Jak głosi inskrypcja, grobowiec wykonano na zlecenie kobiety, dla jej męża Sabinusa, który zmarł na krótko przed ukończeniem 45-go roku życia. Prawdopodobnie użyto już istniejącego sarkofagu, gdyż stojąca pośrodku fryzu kobieta świadczy, że grobowiec pierwotnie przeznaczony był dla kobiety właśnie. U góry widzimy sceny polowania na dzika, na dole sceny z Nowego Testamentu oraz z opowieści apokryficznych: „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników więziennych”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Rozmnożenie chleba i ryb”, „Wskrzeszenie Łazarza”.

  

• Sarkofag z przedstawieniami biblijnymi – odnaleziony przed rokiem 1650 w katakumbach św. Sebastiana. To piękny sarkofag wykonany z marmuru, zdobiony scenami z Biblii. Patrząc od lewej widzimy „Adama i Ewę”, dalej „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Ofiara Izaaka”. Do tego dołączają dwa epizody apokryficzne „Aresztowanie św. Piotra” i „Święty Piotr chrzci strażników”. Wprawne oko dostrzeże również „Trzech młodych Żydów wrzuconych do pieca przez króla Nabuchodonozora”, „Noe w Arce” i „Daniel wśród lwów”. Właścicielką sarkofagu w XVII wieku była markiza Angelelli, Watykan zakupił go w 1854 r.

  

• Sarkofag Crescensa – do naszych czasów dotrwał tylko pięknie zdobiony front i fragment pokrywy. To jednak wystarczy, aby wyobrazić sobie jak wspaniale musiał wyglądać cały sarkofag. Fragment inskrypcji wskazuje, że wykonano go dla jakiegoś Crescensa. Jednak podobnie jak w kilku innych przypadkach tak i tutaj mamy do czynienia z przerobieniem sarkofagu „kobiecego” w „męski”. Świadczy o tym centralnie umiejscowiona postać rozmodlonej kobiety. Wokół niej przedstawiono cuda Jezusa oraz sceny apokryficzne św. Piotra.

  

• Front sarkofagu ze scenami biblijnymi – Sarkofag odnaleziono w bazylice S. Sebastiano przy via Appia Antica. Wykorzystano go wtedy do pochówku jednego z kardynałów w bazylice S. Maria Maggiore. Do czasów dzisiejszych ostał się jedynie ten fragment. Piękna płaskorzeźba ukazuje „Historię Zbawienia”, począwszy od „Wygnania z Raju” przez „Cuda Jezusa”, po „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Sarkofag dziecięcy – to mały grobowczyk przeznaczony dla noworodka, wykonany w IV w. Otwory w nim wykonane świadczą, że po odnalezieniu wykorzystywany był jako niecka jakiejś fontanny. Płaskorzeźba zdobiąca front symbolizuje wiarę ówczesnych chrześcijan w zbawienie po śmierci. W centrum widzimy modlącą się dziewczynkę (trochę duża jak na noworodka), otwierającą szeroko ramiona, oddającą się Bogu. Po obu jej stronach dwóch świętych wita ją już w zaświatach. Skrajnie po bokach umieszczono dwie sceny przedstawiające dwa cuda Jezusa: „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz pierwszy cud wskrzeszenia – „Wskrzeszenie syna wdowy z Nain”. W czasach starożytnych wskaźnik śmiertelności wśród noworodków oraz niemowląt był bardzo wysoki. Stąd takich sarkofagów było mnóstwo. Wiele z nich zdobiono sceną wskrzeszenia syna wdowy, albowiem w owej wdowie matki zmarłych dzieci widziały siebie wierzącą, że także ich dziecko powstanie z martwych.

  

6. Temat VI – „Strigilatura”

   

Tutaj zobaczymy sarkofagi zdobione swego rodzaju falistymi rowkami przypominającymi literę „S”

• Sarkofag ze sceną wyparcia się św. Piotra – odnaleziono go w okolicy IV mili czyli na wysokości skrzyżowania via Appia Antica z via Appia Pignatelli. Wewnątrz znajdował się wciąż szkielet kobiety! Zdobiony jest dwoma strigilowanymi panelami. W centrum jawi nam się Jezus, który przepowiada św. Piotrowi, że ten wkrótce się go wyprze: „Zaprawdę, powiadam Ci: jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz”. U stóp Piotra widzimy owego koguta. Na płaskorzeźbionej pokrywie przedstawiono zaś „Adama i Ewę”, „Kuszenie Ewy” oraz cykl scen z życia Jonasza. Pośrodku miejsce na inskrypcję, której prawdopodobnie nie wykonano.

  

• Sarkofag z przedstawieniem chrztu Chrystusa oraz bankietu – po lewej stronie rozpoznajemy scenę „Chrzest Chrystusa w wodach Jordanu”. Po prawej zaś scena bankietu. Oto widzimy półkolisty stół suto zastawiony jadłem w postaci ryb i chleba – scena stanowi odniesienie do cudownego rozmnożenia jadła przez Jezusa.

  

• Sarkofag Ludovisi – wielki sarkofag powstały w 320 r. Pole centralne pozbawione jest typowych wizerunków zmarłych. Zamiast tego widzimy…scenę weselną, gdzie para młoda (w tej roli zmarli małżonkowie) ściska sobie dłonie w obecności Erosa i Psyche. Poniżej małych rozmiarów scenka z przedstawieniem dwóch amorków, które dopingują walczące ze sobą koguty – symbole zwycięstwa i klęski. Panele boczne zdobią standardowe sceny biblijne i apokryficzne: „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag trójpostaciowy – to duży, wykonany z marmuru sarkofag zachowany w stanie nietkniętym. Dwa strigilowane panele flankowane są przez trzy postacie. W centralnej części widzimy przedstawienie zmarłej, z ramionami uniesionymi do modlitwy. U jej stóp paw – symbol życia wiecznego po śmierci (dawniej wierzono, że mięso pawia jest niezniszczalne). Twarz kobiety nie została ukończona. Po lewej stronie widzimy św. Piotra w więzieniu, w chwili gdy ze ściany wytryskuje cudowne źródełko z wodą, którą za chwilę będzie chrzcił strażników. Po prawej zaś sam Jezus Chrystus podczas przemiany wody w wino.

  

• Sarkofag z Orfeuszem – powstał około 300 roku, odnaleziono go w Ostii podczas wykopalisk w XIX wieku. Zachował się jedynie fragment oryginału. Na rancie widzimy fragment inskrypcji: „słodka święta dusza”. Po lewej stoi rybak trzymający dopiero co złowioną rybę, która jeszcze miota się na żyłce. Pośrodku zaś przedstawienie pogańskie. To Orfeusz śpiewający czarującą pieśń. Miał symbolizować Odkupienie!

  

7. Temat VII – „Dobry Pasterz”

   

Prezentowane są tu dzieła sztuki wczesnochrześcijańskiej charakteryzujące się innym niż znany dzisiaj przedstawieniem Jezusa – tu jako młodzieniec niosący na barkach baranka – Dobry Pasterz.

• Statua „Dobry Pasterz” – to najbardziej znane na świecie przedstawienie motywu Dobrego Pasterza. Motyw wiąże się z przypowieścią o zagubionej owcy. Jezus – młody chłopiec bez brody, o bujnych kręconych włosach trzyma na swych barkach małego baranka. Twarz jego bardzo przypomina przedstawienia Apollina – pogańskiego boga urody i piękna.

  

• Sarkofag z Jonaszem – sarkofag pochodzący z około 300 r., odnaleziony pod koniec XVI w. podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra. To jedno z najpiękniejszych przedstawień „Historii Jonasza”. Po lewej widzimy marynarzy wyrzucających świętego Jonasza ze statku, aby nakarmić nim morskiego potwora (tak wyobrażano sobie wieloryba). Po stronie prawej potwór wypluwa św. Jonasza. Powyżej zaś święty odpoczywa w cieniu wielkiego drzewa. Łatwo dostrzeżemy wplątane w tą opowieść inne sceny: „Arkę Noego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag z trzema Pasterzami – duży sarkofag pochodzący z końca IV wieku, odnaleziony w katakumbach Pretestato przy via Appia Antica. Skrzynia rzeźbiona jest z czterech stron co oznacza, że sarkofag musiał stać w centralnej części mauzoleum. Część frontalna przedstawia trzech pasterzy z barankami na barkach, wokół których kręcą się amorki zbierające winogrona. Ciekawym jest fakt zdobienia chrześcijańskiego grobowca scenami bukolicznymi (sielankowymi).

  

• Sarkofag z via Salaria – został wykonany około roku 260 i jest jednym z najpiękniejszych sarkofagów z tego okresu. III wiek to czas kiedy sztuka chrześcijańska wciąż mocno związana jest z tradycją nie mającą charakteru religijnego. Przykładem takiego połączenia jest właśnie ten sarkofag. Widzimy tu z jednej strony „kriofora” („nosiciela barana”), czyli pasterza z barankiem na ramionach – wtedy nie był to symbol Jezusa tylko beztroskiego sielankowego życia. Widzimy jednak także rozmodloną kobietę – typowy symbol wczesnochrześcijańskiej sztuki. W tamtych czasach chrześcijanie pomału i stopniowo nadawali nowe znaczenie starym symbolom. I tak „kriofor” stał się Jezusem Dobrym Pasterzem.

  

• Sarkofag z wielkimi postaciami– pochodzi z około 300 roku. Odnaleziony został przy via Prenestina w 1818 r. Widzimy tu wielką scenę polowania – znowu motyw bukoliczny, symbol życia grobowego jako wolnego od wszelkich trosk. Po bokach stoją wielkie postacie: z lewej Dobry Pasterz, z prawej rozmodlona kobieta. Dlatego uważa się, że pochowano w nim chrześcijanina. Nie jest to jednak wcale takie pewne.

  

8. Temat VIII – „Żydzi”

   

W tej części znajduje się lapidarium żydowskie – jedna z najważniejszych watykańskich kolekcji starożytnych inskrypcji żydowskich, przeniesiona z Pałacu Laterańskiego do Watykanu w 1963 r. Prawie wszystkie inskrypcje (200 sztuk) odnalezione zostały podczas wykopalisk na terenie katakumb żydowskich w Rzymie, w dzielnicy Monteverde przy ulicy via Portuense. To prawdziwa kopalnia wiedzy na temat rzymskiej społeczności żydowskiej w III i IV wieku.

Nie będziemy przynudzać i opowiadać o każdej tablicy. Wybierzemy jedynie kilka z nich.

• Inskrypcja Primitivy – marmurowa płyta powtórnie użyta w kościele Ss. Quaranta Martiri na Zatybrzu. Była to płyta zamykająca lokulus. Inskrypcja głosi standardową formułę: „Tu leży…”. Wymienione zostało imię Primitiva, która pochowana została wraz ze swym krewnym Euphrenonem. Kończy się ona słowami: „W pokoju niech będą odpoczywać”. Po bokach widzimy symbole żydowskie: menory, amfory na oliwę, gałązkę cedrową oraz gałązkę palmową – typowe elementy święta sukkot.

  

• Inskrypcja Salutii – również ta płyta stanowiła zamknięcie niszy w katakumbach na Monteverde. Epitafium zawiera imię zmarłej – Salutia. Pisane jest po łacinie. Widzimy również fragment menory, po jej prawej stronie zaś Tora – częściowo rozwinięta.

  

• Inskrypcja Ioustosa – płyta zamykała niszę małego lokulusa czyli grobowczyka dziecięcego. Napis to wzruszająca inwokacja, którą wygłasza przybrany ojciec dziecka, niejaki Teodotos. Płacze on, że nie może pochować dziecka w złotym grobie, bo go na to nie stać. Modli się do Boga: „Panie, osądź sprawiedliwie moje dziecko Ioustosa, niech spoczywa w pokoju”.

  

• Inskrypcja Ioudasa – płyta zamykała niszę grobową noworodka. Dziecko zmarło w wieku 7 miesięcy. Miało na imię Ioudas co znaczy Judasz. Inskrypcja jest standardowa: „Tu leży…”, flankowana symbolami żydowskimi: siedmioramiennymi kandelabrami, amforą z oliwą, gałązką palmową. Ponadto widzimy tu trzy ptaki, których znaczenia nie udało się wyjaśnić.

  

• Inskrypcja Reginy – marmurowa płyta grobowa, która była pocięta i ponownie wykorzystana. Inskrypcja zawiera napis grobowy z imieniem zmarłej – Regina. Tekst wychwalający zmarłą, pisany był przez jej męża. Widzimy tu słowa: „Regina została ponownie przeznaczona do powrotu do światła, może mieć nadzieję, że zmartwychwstanie w obiecanej wieczności…”. Tak poetycki język łaciński wzbudził wątpliwości historyków sztuki, czy aby na pewno pochowano za tą płytą Żydówkę. Myślę jednak, że nie powinniśmy mieć wątpliwości. W inskrypcji użyto bowiem słów: „przestrzeganie Prawa”, co było typową cechą żydowskiego kultu religijnego.

  

Na tym zakończmy ten jakże długi spacer po jakże niewielkim muzeum Pio Cristiano. Do usłyszenia podczas odwiedzin kolejnego zakątku Muzeów Watykańskich!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Janusz Frankowski, Prorok bezlitosnej kary, Warszawa 2001;
• Tadeusz Mieszkowski, Waldemar Chrostowski, Przewodnik po Biblii, Warszawa 1996;
• Ludwig Traube, Nomina sacra, München 1907;
• Elżbieta Jastrzębowska, Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 2008;
• Henri Stern, Sztuka bizantyjska, Warszawa 1975;
• Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – Ewangelia św. Mateusza, 2002;
• Michał Pietrzykowski, Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009;
• Gianfranco Ravasi Monsignore, Le meraviglie dei musei vaticani, Milano 2014.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Pio Cristiano pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.