Witajcie. Dziś nadszedł czas na poznanie kolejnego z legendarnych wzgórz Wiecznego Miasta. Mowa o Kapitolu. Zanim zaczniemy właściwy spacer warto poznać krótką historię tego wzniesienia.

Kapitol, Mons Capitolinus, (nazwa wywodzi się od słowa „caput” czyli „głowa”) to jedno z siedmiu wzgórz antycznego Rzymu. Jest wzgórzem o dwóch wierzchołkach. Kiedy na Palatynie założona została osada, na Kapitolu zbudowano potężną twierdzę, w której osadnicy kryli się w razie zagrożenia (powstała na wierzchołku północnym). Później, na południowym wierzchołku stanął kompleks świątynny trzech bóstw: Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy. U stóp wzgórza powstało także Tabularium, o którym już mówiliśmy. Po stronie południowo – wschodniej, z tzw. Skały Tarpejskiej zrzucano zdrajców Rzymu. Ze wzgórzem i stojącą na nim twierdzą związana jest zabawna legenda. W 390 r. p.n.e. Rzym został najechany przez Galów. Mieszkańcy, jak to zwykle w takich sytuacjach bywało, uciekli to twierdzy, która stojąc na skale była praktycznie nie do zdobycia. Jednak pod osłoną nocy Galom udało się wdrapać na mury i byliby wybili Rzymian, gdyby nie……gęsi, które obudzone zaczęły przeraźliwie gęgać. Dzięki tym świętym ptakom bogini Junony Rzymianie odparli atak wroga. Później, na pamiątkę tego wydarzenia, rokrocznie gęsi noszone były w lektykach. Psy, które miały strzec twierdzy ale nie wyczuły wroga, zostały natomiast ukarane, skazane na śmierć przez powieszenie. W roku 69 n.e., podczas bitwy o władzę pomiędzy Wespazjanem i Witeliuszem, na wzgórzu wybuchł pożar, który strawił stojące tu zabudowania. Całość odbudowano dopiero za cesarza Domicjana. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego upadł także Kapitol. Teren podniósł się i zaczął być wykorzystywany jako…..pastwisko! Dopiero gdy w 1143 r. przeniesiono tam rząd nowej Republiki Rzymskiej zaczęła się zabudowa tego terenu. Powstał Pałac Senatorski, gdzie odbywały się obrady oraz Pałac Konserwatorów służący za siedzibę sądu. W miejscu jednej ze świątyń powstał już w VI wieku kościół, przebudowany w połowie XIII wieku, znany jako bazylika Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego. Późne średniowiecze (wiek XV) to dalsza przebudowa Kapitolu. Wtedy też papież Sykstus IV przeniósł zbiory z Pałacu Laterańskiego do Pałacu Konserwatorów zapoczątkowując Muzea Kapitolińskie. Zbudowano nowe wejście na wzgórze – 123 schody ufundowane w 1348 r. przez Cola di Rienzo (dziś prowadzą do bazyliki). Kolejny wiek przyniósł wielką przebudowę urbanistyczną kierowaną przez Michała Anioła, a po jego śmierci przez Giacomo della Porta i Girolamo Rainaldi. Powstało też drugie, łagodniejsze wejście na wzgórze, zwane Cordonata, opowiemy o nim za chwilę. W wieku XVII zamknięto plac stawiając trzeci budynek – Pałac Nowy.

Spacer zaczniemy u podnóża Kapitolu, na placu Piazza d’Aracoeli. Dzisiejszy plac jest zaledwie namiastką tego oryginalnego, powstałego w czasie budowy bazyliki powyżej schodów. Duża jego część została wyburzona w czasie Mussoliniego i zarządzonej przez niego przebudowy związanej z otwarciem ulicy via del Teatro Marcello. Plac początkowo nazywał się Piazza del Mercato, jako że mieścił się tu wielki targ, przeniesiony w XV wieku na Piazza Navona.

Na samym początku wznosi się pałac Palazzo Massimo di Rignano Colonna.

Przebudowany końcem XVII wieku przez Carlo Fontana, został raz jeszcze zmieniony podczas przebudowy terenu w czasach Mussoliniego. Na dziedzińcu tego budynku znajduje się piękna Fontanna Trytona, przypominająca dzieło Berniniego. Wykonał ją również Carlo Fontana. Ciekawostką jest, że budynek ten ma aż 5 fasad głównych!

Niedaleko stoi bezimienna fontanna zaprojektowana przez Giacomo della Porta i wykonana przez Andrea Brasca, Pietro Gucci oraz Pace Naldini w 1589 r., w czasie pontyfikatu papieża Sykstusa V.

Pod nr 3 wznosi się Palazzo Fani Ruspoli Pecci Blunt zbudowany również przez Giacomo della Porta końcem XVI wieku. Powstał dla arystokraty z Toskanii – Mario Fani.

Zanim wdrapiemy się po stromych schodach do bazyliki Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego skręćmy na chwilkę w prawo w ulicę via del Teatro Marcello. Wzdłuż jej prawej strony ciągnie się średniowieczny kompleks dawnego żeńskiego klasztoru Tor de’ Specchi ufundowanego przez św. Franciszkę Rzymiankę w 1433 r.

Pod nr 34 widzimy zachowany oryginalny portal wejściowy do klasztoru z umieszczonym powyżej tondem z płaskorzeźbą „Św. Franciszka Rzymianka i anioł” stworzoną przez jednego z uczniów GianLorenzo Berniniego. Ponad portalem pod nr 40 widzimy fresk z XVIII wieku. Wnętrze dawnego zakonu można zwiedzać tylko raz w roku, 9 marca (święto założycielki św. Franciszki Rzymianki). Na początku klatki schodowej zwanej Świętymi Schodami zobaczyć można fresk Antoniazzo Romano „Madonna z Dzieciątkiem, św. Benedykt i św. Franciszka Rzymianka”. Ściany zdobią inne freski z XVII wieku. Wewnątrz kaplicy zwanej La Cappella Vecchia (Stara Kaplica) podziwiać można freski przedstawiające „Historie z życia św. Franciszki Rzymianki” z 1468 r. oraz piękny, XIV – wieczny sufit. Częścią kompleksu jest również stary kościółek zakonny SS. Annunziata. Jego atrium zdobią XVIII – wieczne freski. Wnętrze, przykryte drewnianym sufitem, zawiera ołtarz główny z dziełem „Zwiastowanie” autorstwa Alessandro Allori. Po bokach widzimy XVII – wieczne freski „Pokłon Trzech Króli” i „Pasterze adorujący Dzieciątko”.

Wracamy na plac Piazza d’Aracoeli i wdrapujemy się po 124 schodach prowadzących do bazyliki S. Maria in Aracoeli.

U podnóża schodów, po lewej stronie zwróćmy uwagę na zachowane ruiny rzymskiej insuli (kamienicy wielomieszkaniowej) z I wieku!

Ostały się jedynie parter i trzy piętra ale podejrzewa się, że miała ich aż 5! W insuli tej zamieszkiwali chrześcijanie, urządzili też tutaj „domus ecclesiae” czyli „dom wybranych” albo „dom zgromadzeń” – pomieszczenie, w którym zbierali się na modlitwy. W XI wieku mury tej kamienicy wykorzystano budując tu kościół S. Biagio de Mercato.

Na szczycie stoi bazylika S. Maria in Aracoeli czyli Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego.

Kościół stanął na początku XIII wieku na ruinach antycznej świątyni bogini Junony Monety, w której bito rzymskie pieniądze (stąd dziś nazywamy je monetami) oraz ruinach zbudowanego w VII wieku klasztoru greckich mnichów. Według legendy, pewnego dnia Oktawian August dowiedziawszy się, że zostanie obrany cesarzem wezwał do siebie wieszczkę – Sybillę Tyburtyńską, która zdradziła mu, że już niedługo narodzi się prawdziwy władca świata – Jezus. Dotknęła jego czoła i August doznał wizji. Zobaczył jak rozstępuje się niebo i ukazuje się Matka Boska z Dzieciątkiem na ręku i mówi: „Oto jest ołtarz Syna Bożego”. W miejscu, w którym stał August, nakazał wznieść Ołtarz Niebiański – nie dotrwał on jednak do naszych czasów. Kościół został przebudowany w latach 1285 – 1287, prawdopodobnie wg proj. Arnolfo di Cambio i przekazany w ręce Franciszkanów, którzy konsekrowali go 4 lata później. W 1348 r. dobudowano obecne schody. Ufundował je Cola di Rienzo – przywódca rewolucji ludu w Rzymie, dziś uważany za bohatera narodowego i prekursora zjednoczenia Italii. Powstały wg proj. Lorenzo di Simone Andreozzi. U ich podnóża wykonywano w średniowieczu wyroki śmierci. Tu też zginął ów samozwańczy trybun ludowy, fundator schodów – Cola di Rienzo. Również w tym miejscu Rzym świętował zwycięstwo w bitwie pod Lepanto czy wybawienie miasta od Czarnej Śmierci. W latach 1467 – 1472, na zlecenie kard. Oliviero Carafa dokonano przebudowy świątyni. Kolejną przebudowę zarządził w 1564 r. papież Pius IV, wtedy też niestety wyburzono absydę zdobioną malowidłami Pietro Cavallini. Usunięto również przegrodę chórową (schola cantorum) i przebito nowe wejście boczne. Podczas renowacji w 1689 r. zaślepiono niektóre okna oraz zmieniono dekorację nawy głównej. Po dzień dzisiejszy kościół ten jest świątynią rządową. Tu odbywają się pogrzeby i śluby polityków włoskich.

Fasada bazyliki prezentuje się bardzo skromnie. Jest surowa, typowo średniowieczna. W lunecie portalu głównego widzimy fragmenty XIV – wiecznego fresku, w lunetach wejść bocznych zaś przedstawienia „Św. Mateusz” (po prawej) i „Św. Jan” (po lewej). Wchodzimy do środka. Kościół zwiedzimy według następującego planu:

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez 22 kolumny (spolia) pobrane z różnych budowli antycznych. Nakryto je drewnianym stropem kasetonowym (XVI wiek), który w centralnej części zdobiony jest płaskorzeźbą: „Madonna z Dzieciątkiem” oraz herbem papieża Grzegorza XIII na zlecenie którego sufit został wykonany, herbem Piusa V oraz stemmą Senatu Rzymskiego. Widzimy na nim również fresk „Bitwa pod Lepanto” autorstwa Sermoneta i Cesare Trapassi z lat 1572 – 1575. Posadzka, po której stąpamy wykonana została w warsztacie Cosmati. Zawiera wiele płyt grobowych.

Zwiedzanie zaczynamy od nawy głównej.

Na kontrfasadzie ponad portalem głównym dostrzeżemy inskrypcję upamiętniającą papieża Urbana VIII. Powstała w 1636 r. wg proj. GianLorenzo Berniniego. Po prawej stronie portalu stoi pomnik grobowy kardynała Ludovico d’Albret (nr 1 na planie) wykonany przez Andrea Bregno. Ponadto na ścianie dostrzeżemy również płytę grobową Giovanni Crivelli – XV – wiecznego kleryka i arcydiakona włoskiego. Autorem płyty jest słynny Donatello. Po lewej stronie portalu głównego umieszczono tombę Lodovico Grato Margani (nr 2) – matematyka i astronoma włoskiego żyjącego w XV wieku. Autorem grobowca jest Andrea Sansovino.

Na ścianach nawy głównej, powyżej gzymsu mieszczą się freski z XVII wieku autorstwa Giovanni Odazzi („Pokłon Trzech Króli”, „Ucieczka do Egiptu”, „Prorok Dawid”), Giuseppe Passeri („Zaśnięcie Marii”, „Wniebowzięcie”) i brata zakonnego Umile da Foligno („Niepokalane poczęcie”, „Narodziny Marii”, „Prezentacja w świątyni”, „Zwiastowanie”, „Adoracja pasterzy”, „Prorok Izajasz”).

Przy czwartej kolumnie po prawej stronie nawy głównej widzimy Ołtarz św. Jakuba z Marchii (nr 3) z malowidłem z 1687 r. – „Św. Jakub adorujący kielich i krucyfiks”.

Na trzeciej kolumnie po lewej stronie nawy (nr 4) mieści się inskrypcja „a cubiculo Augustorum”. Przy kolumnie czwartej po tej samej stronie widzimy Ołtarz Matki Boskiej Chroniącej z XV wieku (nr 5). Przy kolejnej kolumnie (nr 6) mieści się fresk „Św. Łukasz” z XIV wieku, a na posadzce widzimy płytę grobową Aldusa magistra i muratora – budowniczego XIII – wiecznego kościoła. Przy siódmej kolumnie (nr 7) stoi drewniana ambona stworzona wg proj. GianLorenzo Berniniego, zdobiona herbem rodu Barberini.

Wróćmy przed portal główny i udajmy się do nawy prawej:

Kaplica 1) To Kaplica Bufalini (nr 8) – zdobiona malowidłami przedstawiającymi „Historie z życia św. Bernardyna”. To dzieło znanego malarza żyjącego w XV wieku – Pinturicchio.

Kaplica 2) Kaplica Piety (nr 9) ufundowana została przez Maurizio Morelli i Paolo Mattei. Zobaczymy tu „Pietę” autorstwa Marco Pino da Siena wykonaną w latach 1568 – 1570 oraz freski z przedstawieniem „Historii Pasji” autorstwa Cristoforo Roncalli zwanego Pomarancio. Przy kaplicy stoi również posąg Grzegorza XIII (nr 10), który wyrzeźbił Pietro Paolo Olivieri.

Kaplica 3) To dawna Kaplica św. Hieronima, w XIX wieku przemianowana na Kaplicę św. Bonawentury (nr 11). Zaprojektowana została przez Mario Delfini w 1573 r. Zawiera dzieło „Św. Hieronim” – Giovanni De Vecchi. Malowidła na ścianach i sklepieniu są dziełem Ludovico i Alessandro Massimiliano Seitz.

Kaplica 4) Kaplica Krucyfiksu (nr 12) powstała w XV wieku na zlecenie kardynała Gabriele Rangoni. W ołtarzu mieści się „Krucyfiks” wykonany przez brata Vincenzo z Bassiano. Na prawej ścianie widzimy „Przemienienie” Girolamo Siciolante zwanego Sermoneta z 1573 r. Po stronie lewej wmurowano w ścianę front sarkofagu z III wieku. Pochowano tu Marcellina uważanego za Ewangelistę XVI wieku.

Kaplica 5) Kaplica św. Mateusza (nr 13), powstała na zlecenie Alessandro Mattei, w miejscu dawnego bocznego wejścia do bazyliki. W ołtarzu oraz na ścianach mieszczą się „Historie z życia św. Mateusza” – Girolamo Muziano.

Kaplica 6) To Kaplica św. Piotra z Alkantary (nr 14) – Dekoracja powstała wg rysunku G. B. Contini. „Ekstazę św. Piotra z Alkantary” oraz owalne marmurowe reliefy wykonał Michel Maille, stiuki są dziełem Francesco Cavallini.

Kaplica 7) Kaplica św. Diego z Alcalà (nr 15), była dawniej siedzibą Trybunału Sprawiedliwości Senatu Rzymskiego. Jej oryginalny projekt przypisuje się Arnolfo di Cambio. Niestety w 1597 r. została przebudowana. Zdobiona jest malowidłem „Św. Diego uzdrawiający niewidomego” autorstwa Giovanni De Vecchi. Na ścianach widzimy freski „Cuda św. Diego” – Vespasiano Strada, na sklepieniu i w lunetach „Historie z życia św. Diego” autorstwa Avanzino Nucci. Jednak w lunecie po stronie prawej mieści się starsze malowidło. Powstało w XV wieku i przedstawia „Św. Wawrzyńca”.

Po lewej stronie przy wejściu do kaplicy widzimy ponadto pomnik grobowy markiza Michele Antonio di Saluzzo wykonany przez Giovanni Antonio Dosio w 1575 r. (nr 16).

Kaplica 8) To dawna Kaplica Madonny, dziś mieści się tu boczne wejście do kościoła (nr 17). Widzimy tu fragmenty fresków z XIV w. odkrytych podczas restauracji prowadzonej w 1974 r. Po prawej stronie mieści się grobowiec Cecchino Bracci zrealizowany przez Francesco Amadori, który wykorzystał w tym celu rysunek Michała Anioła. Po lewej znajduje się tomba Pietro Manzi, której wykonanie przypisuje się Andrea Sansovino. W miejscu tym możemy również dostrzec piękną mozaikę z XIII wieku „Madonna z Dzieciątkiem”, o której autorstwo podejrzewa się Jacopo Torriti.

Kaplica 9) Kaplica św. Paskalisa Baylon (nr 18), bogato zdobiona stiukami autorstwa Francesco Cavallini. Podczas prac renowacyjnych wyciągnięto na światło dzienne ukryty średniowieczny fresk „Madonna z Dzieciątkiem błogosławiącym św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelistę” (XIII wiek) nieznanego artysty z kręgu Pietro Cavallini. Ponadto dekorację kaplicy uzupełniają malowidła XVII – wieczne Daniele Seiter.

Wchodzimy do prawej części transeptu, który w tym kościele nie wychodzi poza mury boczne. Znajdujemy się w Kaplicy Savelli (nr 19).

Ufundował ją w roku 1295 Pandolfo Savelli. Projektem oraz dekoracjami zajęli się Arnolfo di Cambio oraz Pietro Cavallini. W 1727 r. doszło do prac restauracyjnych, które zmieniły niestety oryginalny wygląd kaplicy. Do tych zmian przyczynił się architekt Filippo Raguzzini. W ołtarzu widzimy dzieło Francesco Trevisani „Ekstaza św. Franciszka”. Dekorację uzupełniają malowidła z 1774 r. „Honoriusz III potwierdza regułę Franciszkanów” – Mariano Rossi, „Przebaczenie w Asyżu” – Mariano Calderari oraz „Stygmatyzacja św. Franciszka” tegoż samego malarza. Na ścianie prawej widzimy grobowiec papieża Honoriusza IV oraz jego matki Giovanny Aldobrandeschi (nr 20). Po stronie przeciwnej grobowiec Luca Savelli, senatora rzymskiego i ojca papieża Honoriusza IV (nr 21). Pomnik ten przypisuje się Arnolfo di Cambio. Poniżej widzimy dodatkowo sarkofag rzymski.

W głębi, po prawej stronie prezbiterium widzimy Kaplicę Najświętszego Sakramentu (nr 22). Powstała w XIII wieku, przeszła jednak radykalną przebudowę w 1588 r. oraz później w II połowie XVII wieku. Tą drugą przebudową kierował Antonio Gherardi. W ołtarzu widzimy drewnianą figurę „Niepokalanie Poczętej” wykonaną przez nieznanego bliżej artystę ze szkoły neapolitańskiej. Malowidła na sklepieniu wykonał Giuseppe Ghezzi.

Na prawo mieści się przejście do małej Kapliczki św. Róży z Viterbo (nr 23). Również powstała w XIII wieku, ufundowana prawdopodobnie przez rodzinę Capocci. W 1620 roku została całkowicie przebudowana. Po lewej stronie widzimy zachowaną mozaikę z XIII przedstawiającą „Madonnę z Dzieciątkiem ze świętymi Janem Chrzcicielem i Franciszkiem oraz fundatorem kaplicy”. Mozaikę stworzył prawdopodobnie Jacopo Torriti. Malowidła na sklepieniu i ścianach wykonał Pasqualino De Rossi.

Przechodzimy do prezbiterium. Na dwóch filarach je poprzedzających umieszczone są dwie piękne ambony zdobione dekoracją cosmatesca, wykonane w 1200 r. przez Lorenzo di Cosma i jego syna Jacopo (nr 24 i 25).

Ponad ołtarzem głównym (nr 26) widzimy bizantyjską ikonę z przełomu X i XI wieku – „Madonna z Dzieciątkiem”. W centralnej części sklepienia prezbiterium (litera A na planie) widnieje dzieło Nicolò Martinelli – „Matka Boska wśród muzykujących aniołów”. Ponadto widzimy tam również „Historie snu Augusta” oraz „Sybille”. Na lewej ścianie mieści się grobowiec ucznia Andrea Bregno – G. B. Savelli (nr 27).

Wejdźmy do lewego ramienia transeptu (nr 28). Mieści się w nim przestrzeń zwana Kaplicą św. Heleny. Na środku widzimy małą świątynię z XIX wieku.

Podczas jej budowania wykorzystano kolumny z 1605 r. Blat ołtarzowy świątyńki leży na porfirowej urnie z fragmentami ciała św. Heleny, matki cesarza Konstantyna Wielkiego! Pod urna widzimy antyczny ołtarzyk.

Legenda głosi, że to ten właśnie ołtarzyk zbudował Oktawian August, kiedy miał wizję Matki Boskiej. To miałby być Ołtarz Niebiański. Ale…to tylko legenda

Ponad drzwiami prowadzącymi do zakrystii widzimy „Św. Sebastiana” – terakotową statuę z XV w. Mieści się tu także pomnik grobowy kardynała Matteo d’Acquasparta (nr 29), przypisywany Giovanni di Cosma. Zdobiony jest freskiem Pietro Cavallini „Tronująca Madonna z Dzieciątkiem ze świętymi Mateuszem i Janem oraz kardynałem d’Acquasparta”. Po lewej stronie kolejny grobowiec – należy do Alessandro Crivelli (nr 30). Marmurową dekorację wykonał Jacopo Del Duca. Obok widzimy jeszcze posąg papieża Leona X (nr 31) autorstwa Domenico Aimo (1520 r.).

Po lewej stronie ołtarza głównego znajduje się jeszcze Kaplica św. Grzegorza (niezaznaczona numerem na planie). Powstała w XV wieku na zlecenie Tommaso Orsini, szybko jednak przeszła w ręce rodu Cavalieri, którzy chowali tu swych zmarłych. Wzdłuż ścian widzimy pięć grobowców rodzinnych. Kaplica przykryta jest małym sklepieniem. W XVII wieku została odnowiona i udekorowana stiukiem. W ołtarzu widzimy XVIII – wieczne dzieło Vincenzo Milione. W 1924 r. w kaplicy umieszczono urnę zmarłego w Chinach męczennika (zabity przez uduszenie ponieważ odmówił podeptania krzyża), św. Jana z Triory.

Czas zwiedzić jeszcze nawę lewą:

Kaplica 9) Kaplica Madonny z Loreto (nr 32) – powstała w XIV wieku na zlecenie Giovanni Colonna z Palestriny. W środku widzimy XVII – wieczne dzieło „Madonna z Loreto” autorstwa prawdopodobnie Marzio Ganassini. Ściany zdobione są freskami „Historie z życia Maryi” autorstwa tegoż samego artysty. Zachowała się tu również mozaika stworzona przez Jacopo Torriti – „Madonna z Dzieciątkiem, św. Franciszkiem prezentującym senatora Giovanni Colonna, św. Janem Ewangelistą, św. Janem Chrzcicielem oraz św. Mikołajem z Bari”.

Kaplica 8) Kaplica św. Małgorzaty z Kortony (nr 33) – zbudowana z XVI wieku z fundacji Gabriello de Rossi. W 1595 r. odrestaurowana na zlecenie papieża Klemensa VIII. Potem odnowiona raz jeszcze w 1729 r. z okazji kanonizacji Małgorzaty. W ołtarzu widzimy XIX – wieczne dzieło Giuseppe Sales. Na ścianach freski „Małgorzata odnajduje ciało ukochanego” oraz „Śmierć św. Małgorzaty” autorstwa Marco Benefial.

Kaplica 7) Kaplica św. Michała Archanioła (nr 34). Powstała w XV wieku. Dzisiejszy wygląd zawdzięcza kardynałowi Francesco Maria Mancini, który w 1660 r. zatrudnił do jej przebudowy Carlo Rainaldi i GiovanBattistę Buonocore. Carlo Rainaldi jest autorem ołtarza kolumnowego. Po prawej stronie widzimy grobowiec kard. Luigi Marini, wykonany przez Alessandro Massimiliano Laboureur.

Kaplica 6) Kaplica Wniebowstąpienia (nr 35) zbudowana została w latach 1582 – 1584 na życzenie Vittorii Frangipane Orsini della Tolfa. W ołtarzu widzimy dzieło Girolamo Muziano – „Wniebowstąpienie” z 1582 r. Po lewej stronie pomnik Camillo Pardo Orsini, którego wykonanie przypisuje się Onorio Longhi (choć niektórzy twierdzą, że to dzieło Martino Longhi Starszego). Bogata dekoracja stiukowa oraz freski to dzieło Nicolò Martinelli zwanego Trometta.

Kaplica 5) Kaplica św. Pawła (nr 36) – stworzona została w tym samym czasie co poprzednia. Udekorowana freskami chwilkę później, bo w latach 1584 – 1586, przez Cristoforo Roncalli zwanego jak pamiętamy Pomarancio. W ołtarzu widzimy dzieło Girolamo Muziano – „Św. Paweł”. Po lewej stronie dostrzeżemy grobowiec Filippo della Valle, prawdopodobnie autorstwa Andrea Briosco. Zauważymy też tablice pamiątkowe fundatorów kaplicy.

Kaplica 4) Kaplica św. Anny (nr 37) – zbudowana dla Antonio Colapace w XV wieku. W 1490 r. na zlecenie papieża Innocentego VIII przeszła w ręce Gabriello Cesarini, który nakazał jej odnowienie. Widzimy tu dwa ciekawe dzieła: „Św. Rodzina objawiająca się błogosławionej Serafinie Sforza” autorstwa Francesco Trevisani oraz „Błogosławiony Andrea Conti uzdrawia opętanego” – dzieło Francesco Bertosi.

Kaplica 3) Kaplica św. Antoniego z Padwy (nr 38) – powstała w 1479 r. dla rodziny Albertoni. Przebudowano ją w 1572 r. wg proj. Giacomo della Porta. W ołtarzu widzimy fresk Benozzo Gozzoli z 1458 r. – „Św. Antoni z Padwy wśród dwóch fundatorów kaplicy”. Ściany boczne zdobią malowidła „Historie z życia św. Antoniego” autorstwa Charles Mellin (1626 r.).Po stronie prawej widzimy ponadto renesansowy grobowiec Antonio Albertoni z 1509 r. Na sklepieniu widnieje „Raj” – dzieło Nicolò Martinelli. W pendentywach możemy dostrzec wyobrażenia: „Św. Agnieszka”, „Św. Cecylia”, „Św. Franciszka Rzymianka”, „Bł. Ludwika Albertoni”. Przed kaplicą widzimy pomnik papieża Pawła III (nr 39).

Kaplica 2) Kaplica Szopki (nr 40) – Kaplica XVI – wieczna, przebudowana jednak w XIX wieku. Rokrocznie w okresie Bożego Narodzenia wystawia się tutaj szopkę z figurami naturalnej wielkości, powstałymi na przełomie XVIII i XIX wieku.

Kaplica 1) Kaplica św. Franciszka Solano (nr 41) – ufundowana przez Pandolfo Savelli około roku 1295. Wykonana wg proj. Arnolfo di Cambio, zdobiona była malowidłami Pietro Cavallini. W 1727 r. przeszła gruntowną przebudowę wg proj. Filippo Raguzzini. Dzisiejsze freski zdobiące ściany kaplicy pochodzą z 1555 r. i są dziełem Francesco Pichi. Przed wejściem do kaplicy, na murze zauważyć możemy „Męczeństwo bł. Jana z Prato” – dzieło Paolo Mattei.

Na koniec warto pamiętać, że w malej kapliczce za ołtarzem głównym przechowuje się cudowną figurkę zwaną „Santo Bambino” czyli „Święte Dziecię”. To drewniana XV – wieczna rzeźba po dziś dzień bardzo czczona w Rzymie. Legenda głosi, że została wykonana z jednego kawałka drzewa oliwnego z Ogrodu Getsemani czyli z Ogrójca. Każdego roku w Wigilię Bożego Narodzenia tłum ludzi zbiera się na schodach prowadzących do bazyliki. Kiedy wybija północ, zaczyna się Pasterka, podczas której figurka Santo Bambino wystawiana jest na widok publiczny i umieszczana w Szopce Betlejemskiej. Figurka ta ma cudowne właściwości. Jak głosi legenda, w 1480 r. kiedy jeden z braci franciszkańskich ją wyrzeźbił i zaczął malować, brakło mu farby. Zmartwiony położył się spać a kiedy rano się obudził, figurka w cudowny sposób była pomalowana. Posąg nabrał wtedy mocy chronienia ludzi przed śmiercią. Kiedy w czasie porodu życie dziecka jest zagrożone, figurkę tą wiezie się karetką na sygnale do szpitala i kładzie obok rodzącej kobiety! Legenda głosi, że kiedy modlimy się przed figurką w intencji śmiertelnie chorego i „Święte Dzieciątko” wysłucha naszych próśb….jego usta ciemnieją. W przeciwnym wypadku pozostają blade. Niestety 1 lutego 1994 r. dwóch mężczyzn udając robotników pracujących przy konserwacji kościoła ukradło figurkę i dziś zastępuje ją wierna kopia.

Wychodząc z kościoła zwróćmy uwagę na piękny widok jaki rozciąga się ze szczytu schodów. Rogowy budynek na placu, o którym już wspominaliśmy kryje jeszcze jedną niespodziankę. Ostatnie piętro (ponad gzymsem) oraz szklany taras na dachu kamienicy zajmuje apartament, którego właścicielem jest……Sofia Loren.

Czas wejść na Kapitol. Aby tego dokonać należy…..zejść po schodach na sam dół i wejść schodami biegnącymi tuż obok zwanymi Kordonatą.

Wspominaliśmy już o nich na samym początku. Najpierw wyjaśnijmy znaczenie samej nazwy. Kordonatą nazywamy każdą drogę położoną na zboczu, stworzoną z bardzo szerokich elementów kamiennych lub ceglanych, które upodabniają drogę do schodów. Najsłynniejszą tego typu drogą jest właśnie Kordonata Kapitolińska zaprojektowana przez samego Michała Anioła, przebudowana w 1578 r. przez Giacomo Della Porta i skrócona w 1929 r. w związku z pracami budowlanymi przy nowo powstającej ulicy, dziś nazywanej via del Teatro Marcello. U podnóża schodów widzimy dwa lwy – egipskie posągi bazaltowe, które wcześniej zdobiły świątynię Izydy. W połowie schodów, na trawniku po lewej stronie stoi pomnik Cola di Rienzo, który w tym miejscu został stracony w 1354.

Pomnik w 1887 r. wykonał Girolamo Masini. Po prawej stronie schodów widzimy zaś fragmenty murów z czasów republikańskich.

Szczyt zdobią dwie figury bogów rzymskich zwanych Dioskurami: Kastora i Polluksa. Wcześniej stały w świątyni Dioskurów w Monte Cenci. Szczyt Kordonaty zdobi też grupa rzeźb zwana Trofei di Mario z czasów Domicjana, powstała w 89 r., początkowo była częścią nimfeum stojącego na Piazza Vittorio Emanuele, przeniesiona tutaj w roku 1590. Odnajdziemy tu także posągi Konstantyna Wielkiego i syna Konstansa II pochodzące z Term Konstantyna, umieszczone tu w 1653 r. oraz dwie kolumny z inskrypcjami honorującymi cesarzy Nerwę i Wespazjana.

Na środku placu (zaprojektowanego przez Michała Anioła, z posadzką pochodzącą z roku 1940 zrealizowaną przez Antonio Muñoz) stoi wielki konny posąg Marka Aureliusza.

Oryginał wykonany został w 175 r. ze złoconego brązu. Prawdopodobnie stał początkowo na Forum Romanum choć bardziej prawdopodobne jest jego umiejscowienie na Piazza Colonna, gdzie stały trzy świątynie i kolumna honorowa tegoż cesarza. Jest to jedyny zachowany antyczny pomnik konny cesarza. Ocalał tylko dlatego, że kiedy burzono pogańskie posągi istniało przekonanie, że ten przedstawia Konstantyna Wielkiego – wybawiciela i obrońcę chrześcijan. W VIII wieku posąg przeniesiono do papieskiego pałacu na Lateranie, a w 1583 r. na Plac Kapitoliński. Zdobił to miejsce aż do 1981 r., kiedy postanowiono go odrestaurować i w 1990 r. przenieść do Muzeów Kapitolińskich. To co dziś widzimy na placu jest współczesną kopią. Widzimy tu cesarza siedzącego na koniu w tzw. geście adlocutio czyli w pozycji jaką przyjmował dawniej cesarz przemawiając do legionów rzymskich. Najprawdopodobniej u „stóp” konia znajdował się posąg pokonanego barbarzyńcy.

Na wprost Kordonaty, za pomnikiem Aureliusza mieści się Palazzo Senatorio – dziś siedziba władz miasta Rzym.

Zaprojektowany został przez Michała Anioła i wzniesiony w latach 1541 – 1605, po wyburzeniu wcześniejszego, średniowiecznego obiektu (ostały się 3 wieże z tego okresu), z zachowaniem jednak dolnej części rzymskiego Tabularium czyli archiwum cesarskiego. Po śmierci Buonarottiego prace przejął i ukończył Giacomo Della Porta. Fasada widoczna od strony placu zawiera w dolnej części dwurampową klatkę schodową zrealizowaną w latach 1547 – 1554. W niszy umieszczonej w centrum stoi marmurowo – porfirowy posąg bogini Minerwy z czasów Domicjana, zmieniony w taki sposób by przypominał inną boginię – Romę.

Umieszczono go tu w 1589 r. Po bokach widzimy dwie duże Rzeźby personifikujące rzeki: po lewej Nil, po prawej Tyber. Wcześniej stanowiły część dekoracji Term Konstantyna Wielkiego. Ponad fasadę wystaje wielka wieża zwana Torre Campanaria (Wieża Dzwonna), przez niektórych nazywana też Torre della Patarina, od dzwonu (Patarina z 1200 r.) jaki wisiał na wcześniejszej średniowiecznej wieży, zburzonej w XVI wieku przez uderzenie pioruna. Obecna dzwonnica jest dziełem Martino Longhi Starszego z 1582 r. Na jej szczycie dostrzec możemy krzyż oraz kolejną statuę Minerwy przerobioną na boginię Romę. Zegar pomiędzy piętrami pochodzi z 1806 r., wcześniej znajdował się na fasadzie kościoła S. Maria d’Aracoeli. Umieszczone w wieży XIX – wieczne dzwony biją dziś dość rzadko. Tylko w urodziny Rzymu – 21 kwietnia oraz z okazji wyboru nowych władz miasta.

Wnętrze pałacu nie jest udostępnione do zwiedzania z racji funkcji jakie obiekt pełni. Wchodząc do pałacu z lewej strony przez drzwi zwane Bramą Sykstyńską (wejście zostało przebite na zlecenie papieża Sykstusa IV – drzwi wejściowe nie są oczywiście aż tak stare), wchodzi się do dwunawowego portyku dzielonego XIII – wiecznymi filarami. Z jego wnętrza widać zachowane resztki świątyni Veiovis, bardzo starego bóstwa rzymskiego odpowiadającego za trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów. Świątynia stanęła w 192 r. p.n.e. Tuż obok mieścił się tzw. Azyl, budynek, w którym mieszkali przestępcy zapraszani przez Romulusa do osady Rzym. To tu udzielał im bezpiecznego schronienia. Dalej przechodzi się do pomieszczenia zwanego Sala del Carroccio, w którym zobaczyć można inskrypcję upamiętniającą donację dokonaną przez Federico II po bitwie pod Cortenuova w 1237 roku. Stąd przejść można do Sala delle Bandiere, która bierze swoją nazwę od umieszczonych tu bander Obrony Cywilnej z 14 regionów. Głównym pomieszczeniem pałacu jest Aula Consiliare gdzie obradują władze miejskie. Zachował się tutaj fragment loggii z czasów papieża Bonifacego VIII. Widzimy tu także posąg Juliusza Cezara oraz posąg jakiegoś admirała rzymskiego z czasów cesarza Trajana. Z pałacu przejść można do Protomoteca Capitolina, gdzie przechowuje się popiersia celebrytów. Zbiór ten zainaugurował Antonio Canova, umieszczając pierwsze popiersie w Panteonie. Odnaleźć tam też możemy portrety Piusa VII, Domenico Cimarosa (obydwa stworzył Canova) a także portret Angeliki Kauffmann autorstwa Paolo Adolfo Kauffmann.

Prawą stronę placu zamyka budynek zwany Palazzo dei Conservatori.

Powstał w latach 1450 – 1568, prawdopodobnie na ruinach wcześniejszego, XII – wiecznego budynku. Budowało go trzech wielkich artystów: Michał Anioł, Guidetto Guidetti oraz Giacomo Della Porta. Wnętrze zajmuje olbrzymi dziedziniec, który jest zbiorem starożytności. Zobaczyć tu możemy między innymi fragmenty Colosso di Costantino czyli olbrzymiego posągu Konstantyna Wielkiego stojącego dawniej w absydzie bazyliki Maksencjusza i Konstantyna na Forum Romanum (miał 12 metrów wysokości). Odnajdziemy tu także kolosalny posąg bogini Romy z czasów Trajana i wiele innych pozostałości antycznego świata. Wnętrze pałacu jest dziś siedzibą Muzeów Kapitolińskich gromadzących dzieła sztuki starożytnej.

Naprzeciwko stoi jeszcze jeden budynek. To Palazzo Nuovo.

Powstał później niż reszta zabudowań – w 1663 r. Jest dziełem architektów: Girolamo Rainaldi i jego syna Carlo Rainaldi. Opierali się oni jednak na wcześniejszym projekcie Michała Anioła. Wnętrze skrywa kolejny wielki dziedziniec zdobiony fontanną z monumentalną rzeźbą przedstawiającą jednego z bogów rzek – Marforio (I wiek n.e. aż do XVI wieku stał na Forum Romanum obok Łuku Septymiusza Sewera). Pokoje Palazzo Nuovo stanowią drugą część Muzeów Kapitolińskich. Z Palazzo dei Conservatori do Palazzo Nuovo przechodzi się portykiem umieszczonym w zachowanej antycznej części Tabularium.

Wzdłuż bocznej elewacji Palazzo dei Conservatori (po prawej stronie Kordonaty, stojąc tyłem do schodów) biegnie mała uliczka, do której prowadzi duży portal w stylu Michała Anioła, powstały w 1584 r. To via di Villa Caffarelli.

Po lewej stronie, pod numerem 1 widzimy Palazzo Clementino, część budynku powstała na zlecenie papieża Klemensa X.

Dalej, pod nr 3 mieści się Palazzo Caffarelli, zbudowany w latach 1576 – 1583 dla Gian Pietro Caffarelli.

Wewnątrz pałacu znajdują się pozostałości antycznej świątyni Jowisza Kapitolińskiego (zwanej też świątynią Jowisza Najlepszego Największego) zbudowanej w 509 r. p.n.e. w czasach króla Tarkwiniusza Pysznego.

Kosztowała 40 talentów srebra (była to mniej więcej tona kruszcu). Stała na podium wysokości 5 metrów, miała wymiary 55 x 65 m. Była największą świątynią Jowisza w antycznym Rzymie. Cella (wewnętrzna sala) dzielona była na trzy części (była to świątynia Trójcy Kapitolińskiej). Uległa zniszczeniu w wyniku pożaru w 83 r. p.n.e., odbudowano ją w 69 r. p.n.e. W 26 r. p.n.e. zniszczył ją kolejny pożar, odbudował ją Oktawian August. Pożary wybuchały jeszcze dwa razy, w 69 r. n.e. i 80 r. n.e., zawsze odbudowywano obiekt (w drewnie). Podczas ostatniej odbudowy (82 r. n.e.) użyto jednak innego materiału – białego marmuru. Kosztowało to o wiele więcej, bo aż 12 000 talentów złota (czyli 312 ton kruszcu).

Kult Jowisza upadł końcem IV wieku, kiedy zakazano religii pogańskiej. Świątynia przetrwała jednak dłużej, bo aż do XII wieku. Potem upadła a materiał budowlany wykorzystano do budowy właśnie tego pałacu, przed którym stoimy.

Kawałeczek dalej po prawej stronie zobaczymy siedzibę Instytutu Niemieckiego.

Jeśli udamy się dalej tą ulicą wejdziemy w via del Tempio di Giove. Pod numerami 2 – 10 widzimy budynek, w którym mieścił się szpital Zakonu Krzyżaków!

Pod numerem 12 zaś stoi Casa Tarpea w formie małej świątyni, zbudowana w 1835 r. przez Johann Michael Knapp, ponoć w miejscu z którego zrzucono Tarpeę (po drugiej stronie znajduje się Skała Tarpejska – opowiemy o tym później).

Przechodzimy przez portyk w budynku powstałym w 1752 r., zdobiony herbem papieża Juliusza III.

Schodząc XIX – wiecznymi schodami wychodzimy z powrotem na Plac Kapitoliński.

Udajmy się teraz uliczką wzdłuż lewej ściany bocznej Palazzo Senatorio, gdzie widoczne są fragmenty średniowiecznych konstrukcji: wieża Marcina V z 1427 r. oraz wieża Mikołaja V z 1453 roku.

Spróbujmy odnaleźć tu też słynną wilczycę kapitolińską karmiącą Romulusa i Remusa.

Pamiętajmy jednak, iż jest to kopia. Oryginał znajduje się w Muzeach Kapitolińskich. Warto tu wspomnieć słów kilka o tej rzeźbie (oczywiście o tej oryginalnej). Rzeźba ta stanowiła dawniej symbol Cesarstwa Rzymskiego, dziś stanowi symbol miasta Rzym (a także miasta Siena). Według dawnych wierzeń było to święte zwierzę boga Marsa, a jak pamiętamy ze spaceru po Palatynie, Romulus i Remus mieli być owocem gwałtu jakiego dokonał Mars na westalce Rei Silvii. To dlatego właśnie wilczyca zaopiekowała się nimi. Posąg odnaleziony został we wczesnych wiekach średnich na Palatynie, od IX w. znajdował się na Lateranie w rękach papiestwa. Dopiero Sykstus IV w 1471 r. podarował ją miastu, wtedy stanęła na Kapitolu. Jest to figurka wykonana z brązu, większa od naturalnego wilka, ma rozmiary 75 cm wysokości i 114 cm długości. Istnieje wiele kontrowersji związanych z datowaniem tego dzieła. Oficjalnie uznaje się, że pochodzi z V w. p.n.e. (około 480 – 470 r. p.n.e.). Uznano tak, ze względu na wiele zachowanych antycznych wzmianek i dokumentów informujących o istnieniu tego dzieła. Wspomina o nim Pliniusz Starszy pisząc, że wilczyca stoi na Forum Romanum. Wspomina również Cyceron informując, że w 65 r. p.n.e. w posąg trafił piorun. I faktycznie na obecnej rzeźbie, na łapie wilczycy znajduje się ślad mogący być wynikiem uderzenia piorunu. Pierwszym, który datował wilczycę na V w. p.n.e. i uznał ją za dzieło Etrusków był Johann Joachim Winckelmann. Przypuszczał, że jej autorem był jedyny znany z imienia rzeźbiarz etruski Wulka z Wejów. Potem jednak uznano, że to dzieło nieznanego artysty. Już w XIX w. pojawiły się głosy kwestionujące datowanie dzieła. Zaczęto sądzić, że nie jest to posag antyczny lecz średniowieczny (z okresu karolińskiego). W 2006 r. dwoje rzymskich naukowców, historyk sztuki i konserwator Anna Maria Carruba oraz etruskolog Adriano La Regina dokonali analizy odlewu i podważyli antyczne datowanie, twierdząc że faktycznie jest to rzeźba okresu karolińskiego. Uszkodzenie na łapie uznali za błąd popełniony podczas odlewu. Rok później przeprowadzono datowanie wilczycy metodą węgla C14 oraz termoluminescencji, które wykazało, że rzeźba nie jest nawet karolińska, najprawdopodobniej powstała dopiero w XIII wieku! Muzeum Kapitolińskie przez zataiło ten fakt, który wypłynął na światło dzienne dopiero rok później. Po dziś dzień wstrzymuje się przed potwierdzeniem tych informacji. Trzeba jednak przyznać, iż w tym przypadku datowanie dzieła metodą węglową faktycznie może dać błędne wyniki. Posąg jest bowiem dość sponiewierany przez czas i zanieczyszczony przez inne niż oryginalny brąz substancje. Poza tym w średniowieczu za symbol Rzymu uważano lwa a nie wilczycę. Wiąż trwają badania obiektu, zaplanowanych jest jeszcze ponad 20 różnych testów. Jedno jest pewne. Bliźniaki ssające sutki wilczycy na pewno nie są antyczne. Zostały dodane dopiero po roku 1471, prawdopodobnie przez Antonio Pollaiolo.

Zejdźmy w dół do tarasu, z którego rozciąga się cudowny widok na Forum Romanum. Z tarasu odchodzą wąskie schodki, którymi dojdziemy na mały plac, na którym stoją dwa kościoły. Zacznijmy od tego po lewej stronie. To S. Giuseppe dei Falegnami.

Jego budowa rozpoczęła się w 1597 r. wg proj. Giacomo della Porta. Potem, w roku 1602 r. nadzór nad budową przejął Giovan Battista Montano, po jego śmierci w 1621 r. kontynuował ją uczeń Giovan Battista Soria, a ukończył w roku 1663 Antonio Del Grande. W latach 1880 – 1886 dokonano restauracji kościoła wg proj. Antonio Parisi, podczas której dobudowano nową absydę. Kościół ten wyróżnia się ciekawą, manierystyczną fasadą. Wnętrze jest jednonawowe z dwiema kaplicami po każdej stronie. W centralnej części drewnianego sufitu widzimy płaskorzeźbę „Narodzenie” autorstwa Giovan Battista Montano z 1612 r. Chór pochodzi generalnie z XVII wieku, został jednak nieznacznie przebudowany w wieku XIX. Zdobią go malowidła Giovan Battista Speranza i Giuseppe Puglia z 1634 r.

Spośród czterech kaplic dwie zasługują na kilka słów. Po prawej stronie:

Kaplica 1) Zdobiona dziełem Giuseppe Ghezzi – „Święta rodzina ze św. Anną”.

Po lewej stronie:

Kaplica 2) Mieści się w niej dzieło Carlo Maratta – „Narodzenie” z 1651 r.

Ołtarz główny zdobią „Zaślubiny Marii” – malowidło wykonane przez Horace Le Blanc w 1605 r. Dwa dzieła boczne, z lewej „Warsztat Józefa” i z prawej „Podróż do Betlejem” stworzył w 1883 r. Cesare Maccari. Zauważyć tu też możemy piękne świeczniki z XVII wieku.

W połowie prawej ściany kościoła mieści się przejście do prostokątnego oratorium z 1569 r., w którym mieszczą się stalle zakonne z 1643 r. oraz pulpit oratoryjny zdobiony płaskorzeźbą z XVIII wieku: „Wniebowstąpienie w obecności świętych Joachima i Józefa”. Wykonał ją Pier Leone Ghezzi. Ściany oratorium zdobią malowidła z przedstawieniem „Historii Świętej Rodziny” – Marco Tullio Montagna.

Wyjdźmy przed kościół, który kryje jeszcze jedną tajemnicę. Poniżej balustrady zdobiącej rampę schodową mieści się łaciński napis: „Mamertinum”. Poniżej widzimy zejście do podziemi. To antyczne, najstarsze rzymskie więzienie – Więzienie Mamertyńskie.

Niektórzy twierdzą, że nie tylko najstarsze w Rzymie ale wręcz najstarsze na świecie! Według rzymskiego historyka – Tytusa Liwiusza, żyjącego na przełomie I wieku p.n.e. i I wieku n.e. – więzienie to powstało w VII w. p.n.e. na zlecenie czwartego króla Rzymu, Ankusa Marcjusza. Nazywano je wtedy Tullianum. Obecna fasada z trawertynu jest wynikiem przebudowy jaka miała miejsce w latach 39 – 42 już naszej ery. Widoczna jest tu jeszcze inskrypcja honorująca dwóch konsulów: Caio Vibio Rufinio i Marco Cocceio Nerva (ojca przyszłego cesarza Rzymu – Nerwy). Dopiero w VIII w., kiedy w miejscu tym powstała mała świątynia chrześcijańska, antyczne więzienie zaczęto nazywać Mamertinum. Od tej nazwy wzięło się polskie powiedzenie: „Iść do mamra” Więzienie miało 3 poziomy, na poziomie najniższym umieszczano więźniów skazanych na śmierć. Było to pomieszczenie, przez które przepływał antyczny kanał odwadniający i ściekowy Cloaca Massima, dlatego więźniowie stali po szyję w nieczystościach. Warto pamiętać, iż w więzieniu tym na śmierć oczekiwało wiele znanych osób, co upamiętnia znajdująca się tam tablica. Na śmierć czekali tu między innymi:

– Jugurta, król Numidii, stracony w 104 r. p.n.e., kiedy umieszczono go w więzieniu, w tych nieczystościach, miał on ponoć zażartować: „Ale zimna ta wasza łaźnia, Rzymianie!”

– Publiusz Korneliusz Lentulus Sura, który brał udział w słynnym spisku Katyliny, stracony w 63 r. p.n.e.

– Wercyngetoryks – przywódca powstania Galów przeciwko władzy Rzymu, uduszony w 46 r. p.n.e., w więzieniu tym przebywał aż 6 lat!

– Sejan – dowódca gwardii pretoriańskiej i przyjaciel cesarza Tyberiusza, który próbował dokonać zamachu stanu, stracony w 31 r.

Według tradycji chrześcijańskiej w Więzieniu Mamertyńskim oczekiwać na śmierć mieli również św. Piotr i św. Paweł! Wewnątrz zachował się fresk z ich przedstawieniem. Według legendy podczas oczekiwania na śmierć, z jednej ze ścian więzienia wytrysnąć miało źródło świętej wody, którą św. Piotr ochrzcił współwięźniów. W więzieniu tym znajduje się również okratowany fragment ściany. Wg legendy, gdy wtrącono św. Piotra do lochu, upadł on tak niefortunnie, że uderzył głową w mur. Za tą właśnie kratą do dziś istnieje ślad po uderzeniu głową.

Po przeciwnej stronie placu stoi drugi kościół – SS. Luca e Martina.

Pierwsza świątynia ufundowana została w VII wieku przez papieża Honoriusza I i poświęcona świętej Martynie Rzymiance, dziewicy i męczennicy, którą torturowano i ścięto gdyż nie chciała złożyć ofiar bogom rzymskim. W 1256 r. kościół przeszedł renowację na zlecenie Aleksandra IV, wydarzenie to upamiętnia tablica po prawej stronie świątyni. W 1588 r. papież Sykstus V oddaje kościół w ręce Akademii św. Łukasza, wtedy też zmieniono jego wezwanie: kościół św. Łukasza i Martyny. W latach 1623 – 1624 doszło do kolejnej przebudowy, którą nadzorowali wielcy artyści: Ottaviano Mascherino oraz Pietro da Cortona. Bardzo szybko dokonano kolejnych zmian. Kiedy w 1634 r. zaczęto kopać kryptę pod ołtarzem, ponoć doszło do wielkiego odkrycia. Odsłonięto glinianą tabliczkę z napisem: „Tu spoczywają ciała świętych męczenników Martyny, Concordio i Epifaniusza”. Wtedy postanowiono przebudować kościół, co dokonano w latach 1635 – 1664, prace znowu nadzorował Pietro da Cortona. Świątynia ta stała się dziełem życia tegoż artysty.

Kościół zbudowano na planie krzyża greckiego z czterema absydami. Nakryty jest bogato zdobioną kopułą. W pendentywach widzimy symbole ewangelistów wykonane przez Filippo Della Valle, Camillo Rusconi i Giovan Battista Maini. Na posadzce nawy umieszczono płytę grobową projektanta świątyni – Pietro da Cortona. Po prawej stronie drzwi wejściowych znajdują się dwa pomniki grobowe. Jeden należy do Carlo Pio Balestra, a wykonany został przez włoskiego rzeźbiarza barokowego Tommaso Righi, który powinien być nam dobrze znany. Dlaczego? Bo w latach 80-tych XVIII wieku przybył do Polski, gdzie został nadwornym rzeźbiarzem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego dziełem są między innymi rzeźby w warszawskich Łazienkach. Zmarł w 1802 r. w Warszawie. Drugim grobowcem jest monument Giovanny Garzoni – zmarłej w 1670 r. malarki włoskiej, wykonany został przez Mattia De Rossi.

W prawym ramieniu kościoła odnajdziemy dzieło Lazzaro Baldi „Męczeństwo św. Łazarza”. Powyżej po prawej stronie dostrzec możemy epigraf ze starego kościoła św. Martyny. Po lewej stronie zaś stoi grobowiec Lazzaro Baldi.

W ołtarzu głównym mieści się „Święty Łukasz maluje Matkę Boską” – kopia dzieła Rafaela wykonana przez Antiveduto Grammatica (oryginał znajduje się w galerii Akademii św. Łukasza). Powyżej umieszczono posąg „Św. Martyna” wykonany w 1635 r. przez Niccolò Menghini.

W lewem ramieniu kościoła widzimy dzieło Sebastiano Conca – „Wniebowzięta i św. Sebastian”. Poniżej okna widnieje tablica upamiętniająca wszystkich członków Akademii św. Łukasza pochowanych w tym kościele.

Z lewej strony ołtarza głównego znajduje się przejście do dolnego kościoła, w wejściu stoi grobowiec Giovan Battista Soria (zmarł w 1651 r.). W głębi schodów zauważymy tablicę pamiątkową Pietro da Cortona z jego popiersiem wykonanym przez Bernardino Fioriti. W centrum ośmiobocznej komory przecinającej korytarz stoi Ołtarz św. Martyny projektu Pietro da Cortona, zrealizowany przez Giovanni Artusi zwanego popularnie Pescina. Ołtarz zdobi alabastrowy relief wykonany przez Cosimo Facelli. W niszach widzimy posągi „Św. Dorota”, „Św. Sabina”, „Św. Eufemia” tegoż samego autora oraz „Św. Martyna” wykonana przez Pompeo Ferrucci. Dostrzeżemy tu jeszcze jedną płaskorzeźbę – „Martwy Chrystus” dłuta Alessandro Algardi. Odrobinę dalej w korytarzu odkryjemy jeszcze popiersie Pietro da Cortona autorstwa Bernardino Fioriti, a w kaplicy po lewej stronie korytarza terakotowe dzieło „Święci Męczennicy” – również Alessandro Algardi.

Wychodzimy z kościoła i udajemy się w prawo uliczką prowadzącą wzdłuż Forum Cezara oraz ruin bazyliki Argentaria. Dojdziemy w ten sposób do szerszej ulicy, przejdźmy na drugą stronę (w lewo) i schodami prowadzącymi po lewej stronie Museo Centrale del Risorgimento dostaniemy się na górę, z powrotem na Plac Kapitoliński. Przejdźmy teraz do uliczki prowadzącej wzdłuż prawej ściany Palazzo Senatorio, gdzie zachowała się średniowieczna wieża Bonifacego IX z 1404 r.

Naprzeciw, pod nr 8 widzimy fasadę Palazzetto Altemps zbudowanego w 1600 r. wg proj. Onorio Longhi.

Warto też zejść w dół do tarasu, skąd rozciąga się piękny widok na Forum Romanum. Podążając następnie w prawo ulicą via Monte Tarpeo (w dół) dojdziemy do schodków (na zakręcie w lewo), którymi zejdziemy na ulicę via della Consolazione. Odwróciwszy się teraz oczom naszym ukaże się słynna Skała Tarpejska.

Z tego miejsca w antycznym Rzymie zrzucano przestępców skazanych za zdradę, składanie fałszywych zeznań lub cudzołóstwo. Jej nazwa pochodzi od Tarpei, córki rzymskiego wodza kierującego obroną Kapitolu podczas słynnej bitwy z Sabinami. Tarpea ponoć zakochała się w wodzu Sabinów – Tacjuszu i w zamian za obietnicę małżeństwa oraz za to co Sabini mają na lewych rękach (Sabini nosili tam złote naramienniki i złote pierścienie) obiecała otworzyć bramy twierdzy kapitolińskiej. Kiedy Sabini zdobyli Kapitol zabili Tarpeę zasypując ją tarczami, gdyż również i tarcze nosili na lewych rękach

Po przeciwnej stronie ulicy widzimy kościół S. Maria della Consolazione.

Pierwszą świątynie zbudowano w 1385 roku jako świątynia, w której rozgrzeszano i pocieszano skazanych na śmierć, którzy wkrótce mieli być zrzuceni ze Skały Tarpejskiej (egzekucje wykonywano tu aż do 1550 roku). W latach 1583 – 1600 przebudowano go wg proj. Martino Longhi Starszego. Obecna fasada powstała jednak później, dopiero w 1827, wg proj. Pasquale Belli. Był to bardzo bogaty kościół, którym opiekowały się znamienite rody rzymskie: Frangipane, Colonna, Savelli, Santacroce czy Mattei. Wnętrze jest trójnawowe z czterema kaplicami bocznymi po prawej i pięcioma kaplicami bocznymi po lewej stronie.

Dodatkowo po bokach prezbiterium umieszczono dwie małe kapliczki. Standardowo zwiedzanie zaczynamy od nawy prawej:

Kaplica 1) Kaplica Mattei – ufundowana w 1550 r. przez Giacomo Mattei, zdobiona jest „Historiami Pasji Chrystusa” autorstwa Taddeo Zuccari.

Kaplica 2) Kaplica Pelucchi – ufundowana przez dworzanina, Andrea Pelucchi, który został tu pochowany wraz ze swą małżonką, Lucrezią Pierleoni. W ołtarzu mieści się dzieło Livio Agresti (ucznia Perina del Vaga, który był uczniem Rafaela Santi) z 1575 roku – „Madonna z Dzieciątkiem, świętymi oraz Andrea Pelucchi”.

Kaplica 3) Kaplica Pasterzy – ufundowana w 1583 r. przez Związek Pasterski, wykonana przez Antonio Ferreri. Freski z „Historiami z życia Jezusa i Marii” oraz dzieło ołtarzowe wykonał Giovanni Baglione.

Kaplica 4) Zakrystia – mieści się tu „Krucyfiks” z XVI wieku. Freski, którymi była zdobiona kaplica (dziś widoczne jedynie fragmentarycznie) przypisuje się Antoniazzo Romano.

Z boku prezbiterium mieści się Kaplica Matki Boskiej Dziękczynnej zaprojektowana została przez Augusto Carnevali aby przechowywać dzieła pochodzące ze zniszczonego w 1876 r. małego kościółka S. Maria delle Grazie. Przechowywano tu między innymi XIII – wieczną ikonę „S. Maria delle Grazie”, która została skradziona w latach ’60 XX wieku. Dziś zastępuje ją kopia wykonana w 2003 roku przez Alfonso Caccese.

Prezbiterium ufundowane przez kard. Alessandro Riario w 1585 r. zaprojektował Giacomo della Porta, przebudował Martino Longhi Starszy a ozdobił Cristoforo Roncalli zwany Pomarancio. We wnęce ponad ołtarzem widzimy „Matkę Boską Pocieszycielkę Strapionych” wykonaną w 1470 r. przez Antoniazzo Romano. Po bokach umieszczono obrazy „Narodzenie Marii” i „Wniebowzięcie” autorstwa Pomarancio. Znajdują się tu ponadto organy z 1674 roku.

Po lewej stronie ołtarza widzimy małą Kapliczkę S. Maria in Portico stworzoną w drugiej połowie XIX wieku na zlecenie siostry Carmeli. W ołtarzyku, pod baldachimem umieszczono kopię starej ikony pochodzącej z kościoła S. Maria in Portico. Oryginał już widzieliśmy podczas zwiedzania kościoła S. Maria in Campitelli w regionie Sant’Angelo. Na zewnątrz kaplicy widzimy grobowce kapłana Giuseppe Faraldo z XVII wieku oraz chirurga Giovan Battista Pieri z XVIII wieku.

Czas poznać kaplice w lewej nawie świątyni:

Kaplica 5) Kaplica Plantatorów Winorośli – Początkowo było to malutkie pomieszczenie gdzie sprzedawano świece wotywne. Przekształcone w kaplicę w 1559 r. przez Paolo di Castro stała się później kaplicą plantatorów i producentów wina. Freskami ozdobił ją w XVII wieku Antonio Circignani. Ukazują one „Sceny z życia Marii i Jezusa”.

Kaplica 4) Kaplica Rybaków – powstała w 1618 roku, zaprojektowana przez Martino Longhi Starszego, za jej dekorację („Historie św. Andrzeja”) odpowiada rzymski malarz – Marzio di Colantonio.

Kaplica 3) Kaplica Czeladników – zbudowana w 1575 r., udekorowana freskami „Historie Marii Dziewicy” autorstwa Francesco Nappi.

Kaplica 2) Kaplica Sacchi – powstała w 1615 r. na zlecenie Antonio Bernardino Sacchi, który jest tu pochowany razem ze swoją żoną Vittorią Arrigoni. Widzimy tu także dzieło nieznanego artysty z 1600r. „Stygmatyzacja św. Franciszka”.

Kaplica 1) Kaplica Dondoli – zbudowana na zlecenie adwokata Sigismondo Dondoli, który został tu pochowany w 1584 r. Mieści się w niej płaskorzeźba „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” autorstwa Raffaello z Montelupo, ucznia Michała Anioła (1530 r.).

Wyjdźmy z kościoła. Na jego tyłach widzimy zabudowania dawnego szpitala Matki Boskiej Pocieszycielki Strapionych zbudowanego w 1470 r.

Prowadzi do niego wejście przez XVI – wieczny portal zdobiony „Matką Boską z Dzieciątkiem”. Od strony Forum Romanum jest drugi, równie stary portal wejściowy ozdobiony lunetą z „Matką Boską z Dzieciątkiem”. Dziś w budynku mieści się komisariat straży miejskiej.

Wróćmy przed fasadę kościoła i schodząc w dół wejdźmy w ulicę zwaną Vico Jugario. Po lewej stronie stoi kościół Sant’Omobono.

Pierwszy kościół powstał w VI wieku i nosił wezwanie S. Salvatore in Portico. Zbudowano go na ruinach antycznych świątyń rzymskich, o których za chwilę sobie opowiemy. Na przełomie wieków XII i XIII obiekt odnowiona, wtedy też warsztat Cosmati wyłożył w środku nową posadzkę. Odnowiony raz jeszcze w 1482 roku, niecałe 100 lat później trafił pod opiekę cechu krawców. Wtedy też przyjął obecne wezwanie – Sant’Omobono czyli świętego Homobonusa, patrona krawców. Ostatnią renowację z ponownym wyłożeniem nowej posadzki kościół przeszedł w roku 1940. Wnętrze składa się z nieregularnej nawy nakrytej kasetonowym sufitem zdobionym temperą autorstwa Cesare Mariani „Koronacja Dziewicy w obecności świętych Homobonusa i Antoniego”. W absydzie dostrzeżemy „Zbawiciela w chwale” a poniżej „Tronującą Madonnę z Dzieciątkiem w obecności świętych Stefana i Aleksego”. Oba dzieła przypisuje się Pietro Turini. Zwróćmy jeszcze uwagę na trzecią arkadę po lewej stronie nawy. Mieści się tu grobowiec rodziny Satri z XV wieku a w lunecie przedstawienie „Ojciec Wiekuisty”.

Po prawej stronie kościoła rozciąga się arena archeologiczna prezentująca ruiny dwóch antycznych świątyń rzymskich. Już podczas prac budowlanych prowadzonych w latach 1936 – 1937 wykryto, że pod ziemią znajdują się jakieś antyczne pozostałości. Prace kontynuowano potem w latach 1959 – 1964. Wciąż niewiele wiemy na temat tego odkrycia. Potwierdzono w tym miejscu istnienie dwóch świątyń zbudowanych prawdopodobnie na przełomie VII i VI wieku p.n.e. To świątynie: Fortuny (bogini losu ludzkiego) oraz Mater Matuta (bogini poranka i świtu). Wciąż trwają prace archeologiczne wznowione w 2013 roku.

W miejscu gdzie ulica krzyżuje się z via del Teatro Marcello, po prawej stronie widzimy fragment średniowiecznej rezydencji

oraz ruiny portyku w porządku toskańskim z I w. p.n.e.

Przejdźmy na drugą stronę ulicy. Znajdujemy się na dawnym Forum Holitorium (mieścił się tu antyczny targ owocowo – warzywny), gdzie wznosiły się trzy świątynie. Po prawej stronie dzisiejszego kościoła stała świątynia Janusa, boga początku, bram, przejść i mostów.

Od jego imienia pochodzi nazwa pierwszego miesiąca – stycznia, po łacinie Ianuarius. Zbudowana została w 260 r. p.n.e. na zlecenie konsula Gajusza Duiliusza odrestaurowana potem w roku 17, w czasach cesarza Tyberiusza. Była obiektem typu peripteros sine postico, co oznacza, że otoczona była pojedynczą kolumnadą, za wyjątkiem tylnej części. Na dłuższych bokach znajdowało się po osiem kolumn tufowych, front poprzedzało 6 takich kolumn. Do dnia dzisiejszego ostały się jedynie dwie wolnostojące kolumny oraz niewielki fragment podstawy świątyni.

Tuż obok, w miejscu, gdzie dziś stoi kościół, mieściła się świątynia Junony, żony Jowisza, bogini seksu, opiekunki życia kobiet i macierzyństwa. Powstała w 197 r. p.n.e. na zlecenie konsula Gajusza Korneliusza Cetego. Była perypterem w porządku jońskim, największą świątynią na tym forum. Miała 30 metrów długości i 15 metrów szerokości. Do dnia dzisiejszego zachował się jedynie fragment bocznej ściany z kolumnami wkomponowany w prawą elewację kościoła oraz trawertynowe schody stanowiące dziś wejście do kościoła.

W IV w. świątynia ta została przebudowana i pełniła rolę więzienia. W wieku VI na ruinach więzienia powstał pierwszy kościół, który ze względu na bliskość portu przyjął imię patrona żeglarzy – św. Mikołaja z Miry, potem zaczął być nazywany kościołem S. Nicola in Carcere czyli św. Mikołaja w więzieniu, jako że stanął na ruinach antycznej świątyni przekształconej w więzienie.

Kościół przebudowano w wieku IX (z tego okresu pochodzą pierwsze zapiski na jego temat) a potem raz jeszcze w roku 1128, kiedy do świątyni dobudowano wieżę, przekształconą w dzwonnicę w 1286 r. W 1599 r. architekt Giacomo Della Porta zaprojektował fasadę, którą do dziś możemy podziwiać. Ufundowana przez kardynała Pietro Aldobrandini zdobiona jest inskrypcją upamiętniającą tego duchownego. Bazylika przeszła później trzy renowacje: w 1733 r., w 1808 r. (wg proj. Giuseppe Valadier) oraz w 1865 r.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe dzielone antycznymi kolumnami pochodzącymi z różnych świątyń, ponoć kilka z nich pochodzi ze stojącej tu wcześniej świątyni Junony.

Drewniany sufit oraz freski zdobiące absydę pochodzą z czasów ostatniej renowacji. Nawa główna zdobiona jest freskami Guido Guidi – „Historie z życia św. Mikołaja”. W prawej nawie dostrzec możemy inskrypcję upamiętniającą przebudowę kościoła w 1128 r. Zdobi ją również fragment fresku Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem” z 1470 r. Ponadto wystawiono tu drewniane rekonstrukcje antycznych świątyń stojących dawniej na Forum Holitorium.

Na drugiej kolumnie wyryta została inskrypcja pochodząc a z VII lub VIII wieku, która upamiętnia darowiznę na rzecz kościoła złożoną przez kamerdynera Anastasio.

Było to: dwie pary wołów, 5 klaczy, 30 owiec, 10 świń i 26 funtów miedzi. W głębi prawej nawy mieści się grób kardynała Giovanni Battista Rezzonico wykonany w 1787 roku przez Christopher Hewetson. Na prawo od absydy znajduje się mała kapliczka Aldobrandini zdobiona freskami Giovanni Baglione. Ołtarz główny zawiera w sobie antyczną urnę z zielonego porfiru w której przechowuje się relikwie świętych męczenników: Marcelina, Faustyniusza i Beatrice. Trybuna zdobiona jest freskami Orazio Gentileschi. W lewym ramieniu transeptu możemy ponadto zauważyć dzieło Lorenzo Costa z 1505 r. – „Chrystus Zmartwychwstały” a w kaplicy Sakramentu po lewej stronie prezbiterium umieszczono „Ostatnią Wieczerzę” namalowaną przez Cesare Baglioni. Jeszcze jednym dziełem znanego artysty jest „Święta Trójca i aniołowie”. Autorem jest Guercino. W nawie lewej znajduje się jeszcze jedna kaplica – to kaplica Matki Boskiej z Guadalupe zawierająca w ołtarzu cudowny obraz.

Po lewej stronie obecnego kościoła mieściła się jeszcze jedna antyczna świątynia zbudowana jeszcze przed rokiem 264 p.n.e., odnowiona w 232 r. p.n.e. – świątynia Nadziei. Miała około 25 metrów długości i 11 m. szerokości. Jedyne pozostałości to wkomponowane w lewą elewację bazyliki 6 kolumn doryckich wraz z fragmentem architrawu.

Czas ruszyć dalej, w stronę widocznego w oddali romańskiego kościoła S. Maria in Cosmedin z charakterystyczną 7 – piętrową wieżą. Tuż za zbudowanym w czasach Mussoliniego budynkiem stanowiącym jedną z siedzib urzędu miasta widzimy część średniowiecznego domu zwanego Casa dei Crescenzi.

Dom powstał w latach 1040 – 1065, zbudowany na zlecenie Mikołaja z Crescenzio dla swego syna Davide. Wkrótce stał się on siedzibą gwardii, która kontrolowała doki znajdującego się w pobliżu portu na rzece Tyber. Był to budynek dwupiętrowy (dziś ostał się fragment parteru i pierwszego piętra) bogato zdobiony wielostylowym detalem architektonicznym. Budynek zawalił się w 1312 roku podczas starcia z wojskami Henryka VII. Nazywany jest też czasami domem Cola di Rienzo, dawniej wierzono, że tutaj urodził się ten słynny buntownik. Dziś wiemy, że to nie jest prawdą. Pozostałości obiektu odrestaurowano w 1940 r. Dziś mieści się tu biblioteka wydziału architektury.

Odrobinę dalej, za ulicą zaczynają się tereny dawnego Forum Boarium czyli antycznego Rynku Wołowego. Zanim jednak powstał rynek i zanim powstał Rzym, w tym miejscu stało kilka chat pasterzy, którzy na pobliskiej łące wypasali swoje bydło. Legenda głosi, że w okolicy roku 800 p.n.e. w jednej z jaskiń na wzgórzu Palatyn mieszczącym się naprzeciw, zamieszkał trzygłowy potwór ziejący ogniem, którego pasterze nazwali Kakusem. Każdej nocy schodził na pastwisko, porywał jednego wołu, ciągnął go za ogon do swej pieczary i tam pożerał. Pasterze byli przerażeni, nie wiedzieli jak walczyć z potworem. Pewnego wieczoru do wioski zawitał potężny, muskularny mężczyzna i został tu na noc wypasać swoje woły. Tej nocy Kakus również zszedł ze wzgórza i próbował porwać zwierzę należące do owego mężczyzny. Ten obudził się i zobaczywszy co się dzieje, bez strachu z głośnym okrzykiem rzucił się do walki z bestią, którą ostatecznie pokonał. Radość pasterzy była niezwykła. Po bogatej uczcie wystawionej na cześć bohatera położyli się oni spać i wcześnie rano wstali, by oficjalnie powitać nowego mieszkańca osady. Okazało się jednak, iż mężczyzna zniknął wraz ze swym bydłem. Od tej pory pasterze wierzyli, że to sam Herkules odwiedził ich aby pomóc im w walce z potworem. Wystawiono mu tutaj wielki ołtarz zwany Ara Maxima di Ercole (Ołtarz Największy Herkulesa), na którym rokrocznie składano ofiary zabijając byka (gdyż Herkules ocalił byki przed potworem) oraz zarzynając psa (gdyż pasterze mieli w osadzie psy, które miały trzody pilnować ale gdy schodził Kakus, psy bez szczekania natychmiast uciekały). W 120 r. p.n.e. rozpoczęła się w tym miejscu budowa świątyni, która stanęła w pełnej krasie w roku 80 p.n.e. Choć w wielu przewodnikach wyczytać możemy, iż jest poświęcona bogini Weście (pomyłka wynika z kształtu świątyni – dawniej myślano, że wszystkie okrągłe świątynie należą do Westy), nie wierzmy w to. Jest to świątynia Herkulesa Zwycięzcy, najstarsza tak dobrze zachowana świątynia marmurowa w Rzymie.

Jest to okrągły perypter otoczony przez 20 korynckich kolumn (dziś jednej z nich brakuje). Dolna część celli zbudowana z marmuru jest oryginalna. Górne uzupełnienie ceglane późniejsze. W średniowieczu, od 1132 r. świątynia pełniła rolę kościoła św. Stefana, w XVII wieku zmieniono jej wezwanie na Matki Boskiej Słonecznej. Dziś nie pełni już roli sakralnej. Mimo to po dzień dzisiejszy zachowało się wewnątrz chrześcijańskie malowidło z XV wieku – „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi”.

Tuż obok widzimy doskonale zachowaną świątynię Portunusa, boga rzeki Tyber i opiekuna portów rzecznych, początkowo mylnie uznawaną za świątynię Fortuny (w niektórych przewodnikach wciąż możemy wyczytać taką właśnie informację).

Jej budowa rozpoczęła się pomiędzy rokiem 80 a 70 r. p.n.e. ukończona została około roku 50 p.n.e. Jest świątynią typu tetrastyl (z czterema kolumnami na froncie). W 872 r. przekształcono ją w kościół Matki Boskiej Egipskiej. Po dzień dzisiejszy wewnątrz zobaczyć można malowidła: „Historie z życia Marii” a w ołtarzu „Matka Boska Egipska” autorstwa Federico Zuccari. Świątynia została zdesakralizowana, nie pełni już roli kościoła.

W pobliżu widzimy jeszcze fontannę Trytonów zrealizowaną w 1715 r. przez Francesco Carlo Bizzaccheri, który w swym dziele nawiązał do fontanny Berniniego na placu Piazza Barberini.

Zanim zwiedzimy bazylikę stojącą w rogu placu przejdźmy na drugą stronę ulicy, gdzie zobaczymy konstrukcję mylnie niekiedy nazywaną łukiem triumfalnym. Jest to Brama Janusa.

Zbudowano ją w połowie IV wieku na skraju Forum Boarium. Dziś uliczka w okolicy bramy nosi nazwę via del Velabro, którą bierze od łacińskiego słowa „velus” czyli „bagno” ponieważ teren ten dawniej bardzo często zalewany był wodą z zakola Tybru i zawsze był bagnisty. Według legendy rosły tu trzciny, w które zaplątał się koszyk z Romulusem i Remusem. To w tym miejscu ponoć odnalazła ich wilczyca. Ponieważ spacer po Palatynie już za nami więc wiemy, że żadnej wilczycy nie było W tym miejscu braci bliźniaków znaleźć miał pasterz Faustulus. Konstrukcja przypominająca antyczny pylon składa się z czterech potężnych filarów podpierających sklepienie. Zbudowano ją z betonu i obłożono blokami marmuru. Stoi na planie kwadratu o boku 16 metrów. Ma 12 metrów wysokości. Każdy filar zdobiony jest niszami, w których prawdopodobnie miały znajdować się posągi. Klucze łuków zdobione są reliefami z przedstawieniami: „Roma”, „Junona”, „Minerwa”, „Ceres”. W średniowieczu brama ta używana była jako wejście do twierdzy jaką zbudowała tutaj rodzina Frangipane. Twierdzę zburzono w 1827 roku.

Po lewej stronie bramy znajdują się schodki, którymi dostaniemy się na drugą stronę, na tyły konstrukcji. Zobaczymy tu dwa ciekawe obiekty. Pierwszym jest fragment antycznego łuku, zwanego Łukiem Srebrników.

Obiekt wzniesiono w 204 r. Poświęcony została srebrnikom, bankierom i kupcom tu handlującym. Ufundował go cesarz Septymiusz Sewer, jego żona Julia Domna oraz synowie Karakalla i Geta. Składa się z dwóch marmurowo – trawertynowych filarów i marmurowego architrawu. Zdobiony jest płaskorzeźbami fundatorów.

Tuż obok stoi kościół S. Giorgio in Velabro.

Pierwsza świątynia stanęła tu prawdopodobnie w VI wieku. Przeszła znaczną przebudowę w wieku IX w czasach papieża Grzegorza IV. W nocy z 27 na 28 lipca 1993 r. kościół stał się celem ataku. W samochodzie zaparkowanym przy świątyni wybuchła 100-kilogramowa bomba, która spowodowała zniszczenie portyku wejściowego do kościoła oraz naruszenie fasad. W tym samym czasie wybuchła bomba przy bazylice św. Jana na Lateranie o czym wspominaliśmy podczas spaceru po tamtym terenie. 22 osoby zostały ranne w wyniku eksplozji. Za oba ataki odpowiada mafia Cosa Nostra, która w ten sposób „upominała” Jana Pawła II aby nie wypowiadał się więcej w negatywny sposób o włoskiej mafii. Miało to też na celu zastraszenie wysokich urzędników państwowych. Wydarzenie nazwano „Masakrą ‘93”. Doszło wtedy do rekonstrukcji kościoła z wykorzystaniem materiału z odzysku.

Fasada kościoła jest dość prosta, poprzedzona portykiem kolumnowym w porządku jońskim, podpieranym na rogach przez 4 filary z VII wieku. Architraw zawiera inskrypcję z wieku XIII. Po lewej stronie widzimy kampanilę romańską z XII wieku. Wnętrze jest asymetryczne, zwężające się ku prezbiterium, trójnawowe, dzielone kolumnami typu spolia, czyli powtórnie wykorzystanymi, pobranymi z ruin wcześniejszych obiektów (pochodzą z VII wieku).

Sufit zdobiony jest malowidłami Francesco Avalli. Ołtarz główny w typie costamesca zawiera czterokolumnowe cyborium zdobione mozaiką. W absydzie widzimy dekorację „Chrystus, Maryja Dziewica oraz święci Grzegorz, Piotr i Sebastian” – to fresk przypisywany Pietro Cavallini, częściowo uzupełniony w XVI wieku.

W ołtarzu znajdującym się w głębi prawej nawy widzimy dość ciekawy obiekt. To marmurowy cippus z XI wieku. Cippus to dawny słup graniczny umieszczany na drogach bądź przy rzekach. Później zaczęto je też ustawiać przy grobowcach więc cippus stał się swoistym kamieniem nagrobnym (ten który tu widzimy jest jego przykładem).

Naprzeciw kościoła, po prawej stronie muru mieści się bramka prowadząca do fragmentu antycznego kanału odprowadzającego nieczystości – Cloaca Maxima. Czasami można go zwiedzać (choć w chwili pisania tego posta pozostawał zamknięty ze względów bezpieczeństwa)! Podróż po kanale ściekowym – takie rzeczy tylko w Rzymie

Według wielu źródeł kanał Cloaca Maxima powstał w VII w. p.n.e. zbudowany na zlecenie króla Tarkwiniusza Starego. Najnowsze badania temu przeczą! Okazuje się bowiem, że jego budowa zaczęła się wcześniej, trwała w latach 729 – 720. Powstał on po to by osuszyć bagna mieszczące się na terenie późniejszego Forum Romanum. W VII w. p.n.e. został natomiast rozbudowany. Jego nazwa oznacza „kanał największy”. W 184 r. p.n.e. cenzor Kato Starszy przeprowadził jego renowację. Później był jeszcze kilka razy remontowany, zmieniano też jego bieg. Przez szereg lat był nie tylko miejscem odprowadzania nieczystości, tu wrzucano też czasem ciała zamordowanych ludzi, np. cesarza Heliogabala czy św. Sebastiana. Jest to najstarszy na świecie wciąż pracujący kanał ściekowy!! Ma ponad 2700 lat! Po dziś dzień jest wykorzystywany przy odprowadzaniu nieczystości. Odcinek wciąż pracujący biegnie na głębokości 12 metrów pod ziemią między innymi pod ulicą via Cavour.

Podążając dalej uliczką via del Velabro dojdziemy do via di S. Teodoro. Skręćmy w lewo. Dotrzemy w ten sposób do stojącego po lewej stronie drogi ortodoksyjnego kościółka S. Teodoro al Palatino.

Powstał w VI wieku na ruinach Horrea Agrippiana, o których opowiadaliśmy zwiedzając Forum Romanum. Według legendy to tutaj przechowywano słynną statuę „Wilczyca Kapitolińska” zanim została przeniesiona początkowo przed pałac papieski na Lateranie a potem na Kapitol. Kościół przeszedł całkowitą przebudowę w czasach papieża Mikołaja V, w połowie XV wieku. Prawdopodobnie projektem tej przebudowy zajął się Bernardo Rossellino. Niewielki plac oraz podwójna rampa schodowa to dzieło późniejsze, zaprojektowane w latach 1703 – 1705 przez Carlo Fontana. Bardzo prosta fasada zwiera portal wejściowy z XV wieku zdobiony stemmą papieża Mikołaja V. Kościół stoi na planie centralnym, wnętrze jest owalne nakryte kopułą typu renesansu florenckiego. Absyda jest jedyną oryginalną częścią oryginalnego kościółka. Widzimy tu mozaikę z VI wieku „Odkupiciel i święci Piotr, Paweł, Teodor oraz inni święci”. W ołtarzu na prawo mieści się dzieło Giuseppe Ghezzi „Św. Krescencjusz”, w tym po lewej stronie zaś „Święci Ranieri i Hiacynta Marescotti adorują Przenajświętsze Serce Chrystusa”, malowidło wykonane w 1805 r. przez Francesco Manno. W kościele tym przechowuje się relikwie św. Teodora.

Tuż przy kościółku biegnie boczna uliczka via dei Fienili. Swą nazwę bierze od magazynów siana, które dawniej się tutaj znajdowały. Podążając nią do samego końca wejdziemy w biegnącą na lewo uliczkę via di S. Giovanni Decollato. Spacerując nią odkryjemy po lewej stronie mały kościółek S. Eligio dei Ferrari.

Zbudowany został w 1453 roku dla cechu kowali na zlecenie papieża Mikołaja V na ruinach wcześniejszej świątyni noszącej wezwanie S. Martino. Obiekt był wielokrotnie przebudowywany: dwa razy w XVI wieku, potem w XVII i wreszcie w XX. Wnętrze jest jednonawowe z trzema ołtarzami na każdym boku, bogato zdobione drewnem oraz złoconym stiukiem.

Zacznijmy od prawej strony:

Ołtarz 1) Widzimy tu drewniany posąg „Św. Antoni” z XVII wieku. Dekoracja freskami pochodzi z wieku XVI.

Ołtarz 2) Powstał w 1726 r. zdobi go „Św. Rodzina i św. Jan” z XVI w.

Ołtarz 3) Wykonany w 1743 r. mieści manierystyczny fresk „Droga do Kalwarii”.

W ołtarzu głównym w prezbiterium widzimy dzieło Sermoneta z XVI wieku „Tronująca Madonna ze świętym Joachimem i biskupami Eligiuszem oraz Marcinem”.

Czas na ołtarze boczne umieszczone z lewej strony kościoła:

Ołtarz 3) Zaprojektowany został w 1827 r. przez Giuseppe Valadier. Zdobiony jest „Ukrzyżowaniem” stanowiącym kopię dzieła Scipione Pulzone, które możemy oglądać w kościele Chiesa Nuova (to jeszcze przed nami).

Ołtarz 2) Wykonany w 1764 r. zawiera „Męczeństwo i chwałę św. Urszuli” autorstwa Ambrogio Mattei.

Ołtarz 1) Powstał w 1725 r., widzimy tu XVIII – wieczne dzieło „Św. Ampeliusz uleczony przez anioły”.

W 1577 r. do kościółka dobudowano niewielkie oratorium, którego ściany zdobione są „Ekstazami św. Franciszka” – to freski przypisywane Terenzio Terenzi, w sali obok mieszczą się też malowidła Pompeo Battoni z 1750 r.

Odrobinę dalej, po stronie przeciwnej mieści się jeszcze jedna świątynia. To kościół S. Giovanni Decollato.

Zbudowano go w latach 1504 – 1588 dla Arcybractwa Miłosierdzia zawiązanego w 1490 r.

Charakteryzuje się surową XVI – wieczną fasadą z tzw. fałszywej cegły. Wnętrze kościoła można zwiedzać praktycznie tylko waz w roku, w święto św. Jana Chrzciciela czyli 24 czerwca. Jest to świątynia jednonawowa z trzema niszami ołtarzowymi po bokach, zdobiona freskami artystów toskańskich (między innymi Jacopino del Conte czy Francesco Salviati) przedstawiającymi „Świętych”.

Jak zwykle zacznijmy od prawej strony:

Ołtarz 1) Widzimy tu „Narodzenie św. Jana Chrzciciela” wykonane w 1585 r. przez Jacopo Zucchi.

Ołtarz 2) „Niedowierzanie św. Tomasza” – dzieło jednego z uczniów Giorgio Vasari.

Ołtarz 3) „Nawiedzenie” – wykonane przez Pomarancio.

W ołtarzu głównym mieści się „Dekapitacja św. Jana Chrzciciela” – dzieło Giorgio Vasari z 1553 r. Prawa ściana prezbiterium zdobiona jest dziełem przypisywanym jednemu z uczniów Michała Anioła – Girolamo Muziano – „Ścięcie św. Jana Chrzciciela”, podczas gdy lewą zdobi „Wskrzeszenie Łazarza” wykonane przez Giovanni Balducci zwanego niekiedy Cosci.

Po lewej stronie ciekawe są dwa ołtarze:

Ołtarz 2) Zdobiony dziełem Giovan Battista Naldini – „Męczeństwo św. Jana Ewangelisty” z 1580 r.

Ołtarz 1) Zawiera fresk z XV wieku „Madonna Miłosierdzia” oraz dzieło Francesco Zucchi „Wniebowzięcie Marii”.

Powyżej lewej bramy bocznej mieści się „Kazanie św. Jana Chrzciciela” Giovanni Balducci oraz „Chrzest Chrystusa” – wykonany przez Monanno Monanni.

Z kościelnego westybulu można przejść do oratorium zbudowanego w latach 1530 – 1535, bogato zdobionego manierystycznymi freskami takich artystów jak Jacopino del Conte, Francesco Salviati, Pirro Ligorio czy Battista Franco.

Do kościoła przylega malutki krużganek grobowy z XVI – wiecznymi ołtarzami oraz posągiem „Św. Sebastiana”. W pomieszczeniu Arcybractwa przechowuje się też XVI – wieczny krucyfiks oraz klęcznik, na którym ostatnią przedśmiertną modlitwę zmawiała Beatrice Cenci (pamiętamy ją ze spaceru po getcie) a także nosze, na których członkowie bractwa nosili na cmentarz ciała straconych osób.

Na końcu uliczki po prawej stronie widzimy jeszcze średniowieczny budynek należący dawniej do żydowskiego rodu Pierleoni. Odrestaurowany w latach 1935 – 1940 przez architekta Antonio Muñoz mieści dziś wysokiej klasy apartamenty mieszkalne. Ponad portalem głównym wciąż jednak wisi herb rodu Pierleoni.

Wychodzimy znów na plac gdzie stoi Brama Janusa. Odrobinę dalej widzimy romański kościół z wysoką kampanilą. To S. Maria in Cosmedin.

Pierwsza malutka świątynia stanęła tu już w VI wieku na ruinach antycznych zabudowań zwanych Statio Annonae. Był to dom zarządcy targu i jednocześnie antyczny ośrodek pomocy społecznej! Tu rozdawano jedzenie biednej części społeczeństwa. Legenda głosi jednak, że w tym miejscu stał wcześniej Ołtarz Herkulesa. W VII wieku świątynię powiększono na zlecenie papieża Grzegorza I. Końcem VIII wieku kościół przebudowano z rozkazu papieża Hadriana I i oddano go w ręce greckich mnichów (stąd nazwa kościoła – „Cosmedin” pochodzi od greckiego słowa „kosmidion” co po grecku znaczyło dawniej „dekoracja” lub „ornament”). Podczas pontyfikatu papieża Mikołaja I w IX wieku dobudowano do kościoła zakrystię, oratorium oraz dormitorium dla diakonów. Niestety w 1082 r. doszło do najazdu Normanów, podczas którego kościół został zniszczony. Odbudowę nakazał w 1118 r. papież Gelazjusz II, rok później jednak zmarł, dzieło odbudowy spadło więc na barki papieża Kaliksta II. Raz jeszcze przeszedł kościół przebudowę, było to w latach 1715 – 1719 pod nadzorem architekta Giuseppe Sardi, który nadał mu styl barokowo – rokokowy. W 1899 r. jednak Giovan Battista Giovenale przywrócił świątyni oryginalny romański wygląd.

Bazylikę zwiedzimy sobie według takiego planu:

Fasada kościoła poprzedzona jest XI – wiecznym portykiem siedmiołukowym, zza elewacji wyłania się wysoka 7 – piętrowa kampanila z XII wieku zdobiona oknami typu biforium i triforium. W portyku mieści się grobowiec kamerlinga papieża Kaliksta II – Alfano – z XII wieku (nr 1 na planie).

Na końcu, po lewej stronie portyku widzimy słynne Usta Prawdy (nr 2).

To okrągły, marmurowy medalion mający około 2000 lat, z płaskorzeźbioną twarzą stanowiącą prawdopodobnie oblicze bóstwa, które do dziś nie zostało zidentyfikowane. Niektórzy historycy sądzą, że jest to twarz Merkurego, boga i opiekuna złodziei, gdyż w pobliżu znajdowało się źródełko Merkurego, do którego przychodziły złodziejaszki, by pijąc wodę prosić o przebaczenie za swe czyny. Inni twierdzą, że to wizerunek Fauna, prastarego boga płodności, który najczęściej przedstawiany był jako brodaty starzec z kozimi rogami. Jeszcze inni widzą w tej twarzy Trytona lub tytana Okeanosa. Teorii jest wiele, zagadka jednak wciąż pozostaje nierozwiązana. Nie do końca znana jest również rola tego medalionu w antycznym Rzymie. Podejrzewa się, że był albo częścią fontanny, z jego ust mogła wylewać się woda (nie ma jednak śladu erozji zatem teoria ta nie jest raczej wiarygodna), albo pokrywą zbiornika na wodę, albo pokrywą zamykającą wejście do kanału ściekowego. W średniowieczu jeden z prefektów Rzymu nakazał przenieść ten medalion w pobliże obecnego kościoła. Stworzył też pomniejszone kopie medalionu i rozmieścił je w różnych częściach miasta. Kopie te zaczęły być nazywane „Bocca della Verità” czyli „Usta Prawdy” gdyż służyły jako skrzynki na donosy, gdzie każdy mógł „uprzejmie” donieść cóż takiego zrobił jego sąsiad

Takie liściki były później zbierane, prefekt zapoznawał się z ich treścią, następnie wzywał delikwenta przed oryginalny medalion, nakazywał mu włożyć rękę w usta i pytał czy faktycznie dokonał tego, o co jest oskarżany. Kiedy człowiek nie przyznawał się do zarzucanych mu czynów, usta zamykały się i odgryzały mu rękę! Dlatego Rzymianie święcie wierzyli, że medalion ten wykrywa kłamstwa, zaczęli go również nazywać „Ustami Prawdy” i przyznawali się przed nim do wszystkiego co popełnili. Dopiero po wielu latach zorientowano się, że za ścianą siedzi kat i obcina ręce toporkiem

Później, od XV wieku kamień wykorzystywany był jako wykrywacz zdrady, co ciekawe tylko zdrady dokonanej przez kobiety. Wtedy też jeden, jedyny raz udało się Usta Prawdy przechytrzyć. Pewna kobieta, żona bogatego kupca, została oskarżona o zdradę. Mąż nie wierzył zaprzeczeniom i przyprowadził ją do Ust Prawdy. Zebrał się tłum oczekując krwawego widowiska. Jednak kiedy kobieta włożyła rękę w Usta Prawdy i mąż zapytał czy go zdradziła, z tłumu wyskoczył jej kochanek przebrany za żebraka i pocałował ją w usta. Kobieta odrzekła, że nikt poza mężem i tym oto szalonym żebrakiem nigdy jej nie całował. Ponieważ była to prawda, Usta Prawdy nie odgryzły jej ręki Jak widać nie ma sytuacji bez wyjścia. Zawsze można wybrnąć

Usta Prawdy rozsławione zostały przez film z 1953 r. – „Rzymskie Wakacje”, w którym Gregory Peck wkłada w nie swoją rękę i wyjmuje ją udając, że jego dłoń została odgryziona. Od tego czasu tłumy turystów ustawiają się w kolejce aby zrobić sobie zdjęcie z ręką w Ustach Prawdy

Jak wspominaliśmy, w średniowieczu medalion stał w pobliżu kościoła, umocowany do jednej ze ścian budynku gdzie przesłuchiwano przestępców. W miejscu obecnym stanął w 1632 roku.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez filary oraz 18 kolumn antycznych z kapitelami częściowo antycznymi, częściowo średniowiecznymi. Na ścianach nawy głównej dostrzec możemy pozostałości fresków z VIII, IX i XII wieku.

W nawie głównej mieści się również Schola Cantorum (nr 3) z dwiema ambonami bocznymi. Za nią gotyckie cyborium (nr 4) z ołtarzem z czerwonego granitu datowanym na rok 1123., zdobione dekoracją cosmatesca, podpisane przez autora, którym był Deodato di Cosma Młodszy. W głębi w absydzie stoi katedra czyli tron biskupa. Freski zdobiące absydę pochodzą częściowo z XI wieku uzupełnione w wieku XIX. Malowidła absyd bocznych są w całości XIX – wieczne. Warto też zwrócić uwagę na posadzkę przypominającą typ cosmatesca, jednak w dużej mierze starszą. Większa jej część pochodzi bowiem aż z VIII wieku!

W ołtarzu mieszczącym się w nawie lewej (niezaznaczony na planie) przechowywany jest relikwiarz z czaszką i kośćmi św. Walentego.

Wbrew pozorom, nie jest to patron zakochanych Żył na przełomie II i III wieku, był biskupem Terni. Został ścięty w czasie prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Klaudiusza II Gockiego. Myliłby się jednak ten, kto uznałby że zginął w obronie wiary. Cesarz Klaudiusz II zabronił wchodzić w związki małżeńskie mężczyznom w wieku 18 – 37 lat, gdyż wierzył, że nie mając rodzin będą lepszymi legionistami. Biskup Walenty błogosławił jednak takim związkom i udzielał młodym ślubów. Za to początkowo trafił do więzienia gdzie zakochał się w córce jednego ze strażników więziennych. Dziewczyna była niewidoma ale ponoć pod wpływem pocałunku Walentego odzyskała wzrok. Gdy doszło to do uszu cesarza, ten nakazał Walentego zabić. W dniu egzekucji, Walenty napisał pożegnalny list do swej ukochanej kończąc go: „Od Twojego Walentego”. To dlatego dziś kartki walentynkowe podpisujemy właśnie w taki sposób Walenty został ścięty 14 lutego 269 r. Święty Walenty jest tak naprawdę patronem ludzi obłąkanych, chorych na nerwice oraz epilepsję. Na obrazach najczęściej przedstawia się go w stroju księdza z kielichem w jednej i mieczem w drugiej ręce, podczas uzdrawiania młodego chłopca z padaczki. Relikwie świętego umieszczone w tym kościele są prawdopodobnie autentyczne. Jednak w wielu miejscach Europy znajdują się fragmenty jego ciała. Gdyby je złożyć w całość, pewnie uskładałyby się ze trzy kościotrupy

Relikwie św. Walentego poza Rzymem możemy oglądać w: Samborze, Dublinie, Roquemaure, Wiedniu, Balzan, Glasgow czy Birmingham. Drogie Panie, nie musicie jednak tak daleko jechać by prosić świętego o odnalezienie miłości swego życia. Wystarczy napisać do mnie i załączyć zdjęcie

A tak poważnie, również w Polsce mamy kilka relikwii tego świętego, między innymi w: Rudach Raciborskich, Chełmnie, Lublinie, Grodzisku, Kłodzku, Urazie czy Obornikach Śląskich.

Oprócz czaszki św. Walentego w kościele tym przechowuje się jeszcze inne głowy świętych, niewystawione jednak na widok publiczny. Są tu relikwie takich świętych jak: Adaukt, Amelia, Anioł chłopczyk, Antonin, Benedykt, Beningo, Generoso, Hadrian, Kandyd, Kandyda, Klementyna, Konkordia, Desirio, Dezyderiusz, Julian, Hipolit, Placido, Romano, Oktawian i Patryk. Poza tym bazylika chełpi się posiadaniem części nogi św. Olimpii oraz św. Jana Chrzciciela de Rossi.

W prawej nawie kościoła znajduje się jeszcze przejście do kaplicy Chórowej (nr 6) gdzie umieszczono XV – wieczne dzieło „Madonna z Dzieciątkiem”. W zakrystii natomiast (nr 7) na frontowej ścianie wisi fragment oryginalnej mozaiki z VIII wieku pochodzącej z pierwszej bazyliki św. Piotra – „Objawienie Pańskie”.

Na koniec warto wiedzieć, iż po lewej stronie Scholi Cantorum znajduje się zejście do starej, trójnawowej krypty z VIII wieku zwanej Kryptą Hadriana, powstała bowiem w czasach papieża Hadriana I po to, by przechowywać szczątki męczenników, których ciała odnaleziono wtedy w katakumbach. Stąd widoczne nisze zdobiące ściany krypty. Kryptę można zwiedzać, w chwili pisania posta zejście kosztowało 1€.

Wychodząc z bazyliki skręcamy w lewo i podążamy biegnącą wzdłuż jej lewej elewacji ulicą via della Greca. Przechodzimy przez skrzyżowanie i udajemy się drogą biegnącą wzdłuż prawej strony wielkiej łąki, która doprowadzi nas na znajdujący się na wzniesieniu taras widokowy. Wielka przestrzeń rozciągająca się u naszych stóp to Circus Maximus – antyczny stadion Rzymu. Zbudowano go prawdopodobnie w drewnie w czasach króla Tarkwiniusza Starego w VI wieku p.n.e.! W 329 r. p.n.e. zbudowano tzw. carceres czyli stajnie zawierające 12 bram, z których startowały rydwany konne. Ich fragmenty zachowały się pod stojącym tu dziś budynkiem Straży Miejskiej (na końcu lewej strony Circus Maximus).

W II wieku p.n.e. został przebudowany i częściowo murowany. Już wtedy miał 544 metry długości i około 129 metrów szerokości. W 46 r. p.n.e. na zlecenie Juliusza Cezara drewno w całości zastąpiono kamieniem.

Przechodził potem jeszcze szereg zmian w czasach cesarzy: Oktawiana Augusta, Tyberiusza, Nerona, Tytusa (który postawił tu sobie łuk triumfalny), Domicjana. Ostatnia przebudowa miała miejsce w czasach cesarza Trajana w 103 r. Powiększono wtedy i poszerzono stadion. Osiągnął wtedy niewyobrażalne rozmiary 600 metrów długości na 200 metrów szerokości stając się największą, najpotężniejszą na świecie budowlą o charakterze sportowym jaką stworzył człowiek. Po dziś dzień tytuł ten zachowuje. Wtedy też powiększono widownię, zasiadało tu nawet 375 000 ludzi!! Według najnowszych badań jakie towarzyszą wyciąganiu ruin cyrku spod ziemi, stadion ten mógł pomieścić jeszcze więcej ludzi! Naukowcy nieśmiało mówią nawet o 500 000 kibiców!!! Choć nie jest to jeszcze informacja potwierdzona. Prawdopodobnie do stałej widowni dodawane były przenośne, drewniane siedziska rozkładane ponad stałą konstrukcją, stąd aż taka liczba. W czasach późniejszych, po zawaleniu się cyrku odbudowano go na zlecenie Antonina Piusa, następnie odrestaurowano na zlecenie Karakalli i potem Konstantyna Wielkiego.

Przez środek areny biegła tzw. spina czyli niewielkie wzniesienie na którym ustawiano obeliski przywożone przez Rzymian po podbiciu Egiptu. Stanęła tam też maszyna obliczająca ilość okrążeń pokonywanych przez rydwany. Było to siedem słupków, na szczytach których umieszczone było 7 kamiennych jaj (174 r. p.n.e.), w 33 r. p.n.e. na polecenie konsula Marka Agryppy zastąpionych siedmioma figurami delfinów. Po każdym okrążeniu jeden słupek podnosił się i delfin wyskakiwał ponad pozostałe figury. Cały mechanizm napędzany był wodą. Widownia stadionu była trzypoziomowa, zawierała lożę cesarską oraz specjalne sektory dla senatorów. Obiekt wykorzystywano przede wszystkim do wyścigu rydwanów ale czasami również do polowań na dzikie zwierzęta. Ostatnie zawody odbyły się tutaj w 549 r. Później cyrk nie był już wykorzystywany i ulegał degradacji.

Po drugiej stronie, na zboczach Palatynu widzimy ruiny pałacu cesarza Domicjana, mówiliśmy o nich podczas spaceru po tym wzgórzu.

Jeśli udamy się ulicą biegnącą w dół, wzdłuż cyrku, dojdziemy do skrzyżowania na placu Piazza di Porta Capena. Na samym końcu cyrku widzimy arenę wykopalisk, gdzie archeolodzy wydobywają na światło dzienne pozostałości Circus Maximus. Podczas tych prac udało się prawdopodobnie ustalić co było przyczyną wielkiego pożaru Rzymu w czasach Nerona, który wybuchł 19 lipca 64 r., o spowodowanie którego niesłusznie cesarza oskarżano! Otóż Circus Maximius na zewnątrz otoczony był przez taberny czyli rzymskie sklepy (podobnie jak bazyliki rzymskie). W jednym z tych sklepów (został odkryty podczas prowadzonych obecnie prac) przechowywane były materiały łatwopalne. I to był moi drodzy samozapłon! Zwykły wypadek. Zatem po prawie 2000 lat Neron został uniewinniony

Za murami widzimy również wieżę Torre della Moletta.

Nie jest to budowla antyczna. Powstała już na ruinach Circus Maximus w średniowieczu w XII wieku. Zbudowali ją mnisi z kościoła św. Grzegorza w celu ochrony młynów rzecznych w głębi, przy rzece.

Po drugiej stronie skrzyżowania rzuca się w oczy olbrzymi budynek zdobiony powiewającymi na wietrze flagami Organizacji Narodów Zjednoczonych. To siedziba ONZ-owskiej organizacji FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) powstałej w 1943 r., której zadaniem jest zbierać informacje oraz prowadzić badania na temat produkcji rolniczej, hodowli, rybołówstwa oraz leśnictwa. Udziela również pomocy w walce z głodem w krajach „Trzeciego Świata”. Budynek, w którym się mieści zbudowali w 1938 r. Vittorio Cafiero i Mario Ridolfi.

Tym co znajduje się po drugiej stronie skrzyżowania zajmiemy się podczas innego spaceru. Teraz okrążmy Circus Maximus i podążmy drugą z ulic biegnących wzdłuż tego obiektu – via dei Cerchi. Mieścił się tutaj pierwszy w Rzymie budynek gazowni, powstał w 1853 roku. Przy ulicy tej, pod nr 125 stoi także dawny kościół S. Maria dei Cerchi z XVII wieku, szybko zdesakralizowany i wykorzystywany później jako warsztat kowalski. Do dziś zachowała się jednak piękna, wklęsła fasada główna dawnej świątyni. Obecnie budynek jest w rękach Ojców Oliwetów (odłam Benedyktynów) opiekujących się kościołem św. Anastazji, którzy wykorzystują go jako klasztor.

Ulica via dei Cerchi zaprowadzi nas do skrzyżowania. Skręćmy w prawo w ulicę via di S. Teodoro, by za chwilkę po prawej stronie dojrzeć plac Piazza di Sant’Anastasia. Stoi na nim ostatni obiekt, jaki zwiedzimy podczas dzisiejszego spaceru. To bazylika Sant’Anastasia.

Jest jednym z najstarszych kościołów w Rzymie. Pierwszy dom zgromadzeń powstał w IV wieku na pierwszym piętrze mieszkalnego domu z przełomu II i III wieku, wedle tradycji należącego do Publiusza, męża Anastazji, żyjącej w III wieku, ochrzczonej potajemnie przez jej matkę i uczonej religii chrześcijańskiej przez św. Chryzogona. Kiedy zmarł Publiusz, Anastazja zaczęła pomagać chrześcijanom co doprowadziło do skazania ją na śmierć. Kościół błyskawicznie stał się oficjalną świątynią władzy, ze względu na bliskość wzgórza Palatyn. W VIII wieku, w czasach Teodoryka kościół odrestaurowano, potem przebudowano w wieku IX. Kolejne zmiany przyniósł pontyfikat Sykstusa IV, wreszcie w czasach Urbana VIII kościół zyskał obecny wygląd. Dokonał tego architekt Luigi Arrigucci w 1636 roku. W drugiej połowie XX wieku podjęto się próby restauracji kościoła co spowodowało, że obiekt zamknięty był przez ponad 35 lat!  Dopiero od 2000 roku dostępny jest do zwiedzania. Bazylika jest jednym z kardynalskich kościołów tytularnych Rzymu. Według tradycji jej pierwszym kardynałem miał być św. Hieronim.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe, dzielone filarami i antycznymi kolumnami.

Bogata dekoracja to dzieło maltańskiego architekta Carlo Gimach z lat 1721 – 1722). Na suficie zdobionym herbami papieży Piusa VII i Piusa IX widzimy dzieło Michelangelo Cerruti – „Męczeństwo św. Anastazji” z 1722 roku.

W kaplicy po prawej stronie zauważymy „Chrzciciela” autorstwa Pier Francesco Mola. W kaplicy znajdującej się w głębi nawy prawej przechowuje się dzieła Lazzaro Baldi „Historie z życia św. Karola Borromeusza” oraz „Historie z życia św. Filipa Neri”.

Transept nakryty jest stropem zdobionym XIX – wiecznym freskiem “Baranek Boży w otoczeniu czterech Ewangelistów”.  W jego prawym ramieniu odnajdziemy dzieło wykonane w 1726 r. przez Francesco Trevisani – „Św. Turybiusz”.

Ołtarz główny zawiera kolejne dzieło Lazzaro Baldi, tym razem jest to „Boże Narodzenie”.

Pod ołtarzem zaś mieści się statua „Św. Anastazji”, rozpoczęta przez Francesco Aprile a dokończona przez Ercole Ferrata po roku 1667.

W lewym ramieniu transeptu zobaczymy grobowiec kardynała Angelo Mai wykonany w 1857 r. przez Giovanni Maria Benzoni. W znajdującym się tu ołtarzyku widzimy również „Madonnę Różańcową” wykonaną znów przez Lazzaro Baldi. Pod malowidłem odkryto fragmenty fresku średniowiecznego.

Kaplica w głębi lewej nawy zawiera ołtarz zdobiony dziełem przypisywanym Domenichino – „Św. Hieronim”. W lunecie widzimy też XVII – wieczne dzieło „Męczeństwo św. Anastazji”. Pozostała nam do zobaczenia jeszcze jedna kaplica boczna w lewej nawie. Malowidłem ozdobił ją Étienne Parrocel. To „Święci Jerzy i Publiusz”.

Wychodząc zwróćmy jeszcze uwagę na boczne wieżyczki bazyliki. Coś nam przypominają? Kiedy w Krakowie w 1689 r. profesorowie Akademii Krakowskiej postanowili wyburzyć stary i zbudować nowy kościół św. Anny, zatrudnili do tego zadania Tylmana z Gameren, nakazując mu aby zbudował kościół przypominający rzymską świątynię Sant’Andrea della Valle (jego zwiedzanie jeszcze przed nami). Tak też się stało, jednak dodając do kościoła wieże, zaprojektowano je na wzór właśnie tych wieżyczek bazyliki św. Anastazji! Końcem XVIII wieku wieże kościoła św. Anny w Krakowie przykryto barokowymi hełmami, które trochę wypaczyły podobieństwo.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na sklepik i restauracje biegnące na prawo od kościoła, wzdłuż ulicy via dei Cerchi. Wejścia do nich to zachowane oryginale portale wejściowe do sklepów, które mieściły się na parterze domu św. Anastazji!

I to już koniec dzisiejszego spaceru. Do usłyszenia niebawem podczas spaceru po kolejnym antycznym wzgórzu – Awentynie.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma 1991;
• Johann Joachim Winckelmann, Storia delle arti del disegno presso gli antichi;
• Guglielmo De Angelis d’Ossat, Carlo Pietrangeli, Il Campidoglio di Michelangelo, Roma 1965;
• Livio, Ab Urbe condita libri;
• Cesare D’Onofrio, Un popolo di statue racconta, Roma 1990;
• Federico Gizzi, Le chiese medievali di Roma, Roma 1998;
• Giovanni Sicari, Reliquie Insigni e “Corpi Santi” a Roma, Roma 1998;
• Gregorio Penco, Storia del monachesimo in Italia. Dalle origini alla fine del Medioevo, Milano 1988;
• Ciancio Rossetto, Lexicon Topographicum Urbis Romae, Roma 1993;
• Carl W. Weber, La maggior pista per gare sportive del mondo, Roma 1986;
• John H. Humphrey, Roman Circuses: Arenas for Chariot Racing, Berkeley 1986.

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Kapitol pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dzisiejszy, trzeci spacer po Eskwilinie poświęcimy na poznanie jego centralnej, najmniej znanej przez turystów części. Zapraszam do rzymskiego Chinatown

Zaczynamy w miejscu ukończenia poprzedniego spaceru czyli przed kawiarnią Fusion. Ruszamy ulicą biegnącą tuż obok – via Emanuele Filiberto, nazwana na cześć Emanuele Filiberto Sabaudzkiego, księcia Sabaudii i hrabiego Astalli, oficjalnie zwanego „Żelazną Głową” a popularnie „Zakutym Łbem”. Skręcamy w pierwszą ulicę w lewo czyli via Domenico Fontana (wzdłuż której biegnie fragment antycznego akweduktu o którym mówiliśmy podczas spaceru po Lateranie) i od razu w pierwszą w prawo. Jesteśmy na ulicy via Tasso. Nosi ona imię słynnego włoskiego poety Torquato Tasso. Po lewej stronie, pod nr 157, zobaczymy piękny domek, w którym mieści się szkoła podstawowa oraz wakacyjny dom turysty, prowadzone przez siostry z odłamu Karmelitanek zwane Terezjankani.

Ulica słynie również z innego powodu. Jest nim budynek z wejściami pod numerem 145 i 155. Został zbudowany pod koniec lat ’30 XX wieku początkowo dla księcia Ruspoli, stał się w roku 1941 częścią kompleksu ambasady niemieckiej. Podczas II wojny światowej od 1943 roku w lewym skrzydle (nr 155) mieściły się koszary i biura SS, prawe skrzydło przekształcono w więzienie, w którym SS torturowała ponad 2000 osób! Warunki były straszne.

Każdy z więźniów po zarejestrowaniu dostawał koc, menażkę i drewnianą łyżkę i odprowadzany był do celi. O godzinie 7.00 następowała pobudka, każdy z więźniów musiał natychmiast wstać, pościelić łóżko w sposób zgodny z regulaminem i na baczność oczekiwać na inspekcję SS. Następnie więźniowie z nagim torsem udawali się do łazienki gdzie mieli tylko 2 minuty na umycie się. Wizyta w łazience była obowiązkowa bez względu na stan fizyczny w jakim więźniowie się znajdowali. Ci, którzy nie byli w stanie chodzić (ze względu na tortury jakimi byli poddawani), byli zaciągani tam za włosy. Potem część z nich trafiała na przesłuchania i tortury, reszta zajmowała się sprzątaniem więzienia pod nadzorem oka i bata oficerów SS. Więźniowie jedli tylko raz dziennie! Był to obiad składający się z 3/4 litra bardzo wodnistej zupy lub kaszy z kawałkiem ziemniaka i odrobiną kapusty bez żadnych przypraw, a do tego dwie kromki chleba. Więźniowie, którzy akurat w porze obiadu byli nieobecni (bo byli na przesłuchaniu) nie otrzymywali w ogóle jedzenia. W 1944 roku wzrosły trudności w zaopatrzeniu więzienia, zmniejszono wtedy racje żywnościowe i więźniowie otrzymywali już tylko pół litra zupy. Pomiędzy 17.00 a 20.00 więźniowie małymi grupkami prowadzeni byli do łazienek, gdzie myli swoje menażki i uzupełniali je wodą, która musiała im wystarczyć do następnego dnia. O 20.00 następowała cisza nocna podczas której zabronione były jakiekolwiek rozmowy, nawet pomiędzy więźniami z tej samej celi. Bardzo często w nocy byli budzeni i tacy oszołomieni trafiali do sal tortur gdzie byli bici. 4 czerwca 1944 roku doszło do wyzwolenia Rzymu, hitlerowcy zostali w pośpiechu ewakuowani, uciekli zostawiając więźniów. Budynek stał się wtedy miejscem schronienia dla osób, które straciły swoje domy w wyniku wojny. 15 czerwca 1950 r. właścicielka budynku, księżniczka Josephina Ruspoli in Savorgnan di Brazzà podarowała budynek miastu z zastrzeżeniem stworzenia tu muzeum. Tak narodziło się istniejące tu do dzisiaj Museo storico della Liberazione di Roma (Historyczne Muzeum Wyzwolenia Rzymu) prezentujące eksponaty związane z czasami więzienia oraz wyzwolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej. Na parterze zobaczyć możemy oryginalny wygląd biur SS, na piętrach cele więzienne.

Przed muzeum biegnie boczna uliczka – via Francesco Berni. Na samym jej końcu zobaczymy budynek stanowiący kiedyś część wielkiego kompleksu willowego zwanego Villa Giustiniani Massimo. Zachowana część nosi nazwę Casino Massimo Lancellotti.

Kompleks zbudowano w latach 1605 – 1625 dla markiza Vincenzo Giustiniani, który był księciem Bassano oraz depozytariuszem Kamery Apostolskiej administrującej dobrami Watykanu.

W 1803 r. willa przeszła w ręce rodu Massimo a w 1848 r. właścicielami został ród Lancellotti. Wnętrze dekorowane jest freskami tzw. Nazareńczyków czyli grupy malarzy niemieckich i austriackich żyjących w Rzymie w latach 1818 – 1840, tworzących pod dużym wpływem włoskiego renesansu.

Wróćmy na ulicę via Tasso i udajmy się w lewo. Zaprowadzi nas ona do ulicy viale Manzoni, skręcając w prawo dojdziemy do skrzyżowania z ulicą na której rozpoczynał się nasz spacer czyli via Emanuele Filiberto. Ponieważ biegnie ona dalej udajmy się nią w lewo.
Za chwilkę oczom naszym ukaże się kościół S. Maria Immacolata all’Esquilino.

Powstał w latach 1896 – 1914 dla zakonu Braci Miłosierdzia założonego przez franciszkanina z Zakonu Braci Mniejszych, beatyfikowanego przez Jana Pawła II – Ludovico da Casoria. Świątynię zaprojektowali architekci Cursi i Cortese. Fasada kościoła prezentuje późny styl neogotycki. Portal główny zwieńczony jest niską wimpergą ponad którą mieści się okno w typie rozety. Ponad drzwiami widzimy też mozaikę z przedstawieniem „Matka Boska Niepokalanie Poczęta”. Po bokach widzimy bardzo wydłużone ostrołukowe okna typu biforium, ponad nimi dwie dzwonnice z charakterystycznymi neogotyckimi triforiami.
Wnętrze kościoła jest trójnawowe przedzielone kolumnami, oświetlane jedynie przez rozetę na fasadzie oraz 4 okna boczne zdobione witrażami.

Idąc wciąż prosto po lewej stronie zobaczymy uliczkę via Petrarca, która zaprowadzi nas na plac Piazza Dante. Poświęcony został średniowiecznemu florenckiemu poecie Dante Alighieri. W jego centralnej części miał stanąć pomnik poety, niestety projektu tego nie zrealizowano. W czasie II wojny światowej pod placem mieścił się ogromny schron przeciwlotniczy. Na placu stoi budynek Pocztowej Kasy Oszczędności zbudowany wg proj. Luigi Rolland w 1914 r. Niestety w momencie pisania tego posta na placu trwała wielka przebudowa dlatego brak jest zdjęć.

Wróćmy do ulicy via Filiberto, która zaprowadzi nas na olbrzymi plac Piazza Vittorio Emanuele II. Jak łatwo zauważyć cała ta część Eskwilinu jest chińska. Stąd nazwa „Rzymskie Chinatown”. Jest to największy plac Rzymu – o wymiarach 316 x 174 m, prawie o 10 000 m² większy od Placu św. Piotra! Zbudowany w latach 1882 – 1887 wg proj. Gaetano Koch na zlecenie króla Italii Umberto I, po przeniesieniu stolicy Włoch z Florencji do Rzymu (1871). Jego budowę poprzedziły wykopaliska archeologiczne, które ujawniły historię tego miejsca. Plac powstał na antycznej nekropolii zwanej dawniej „polami bezbożnych”, gdyż chowano tu przede wszystkim morderców i złodziei. Wykazały również istnienie w tym miejscu ogrodów Horti Lamiani i XVII – wiecznej Villa Palombara, o tym jednak później. Gaetano Koch projektując plac inspirował się wyglądem tzw. placów angielskich: duża powierzchnia, w centrum ogród, plac otaczają monumentalne rezydencje podparte kolumnadami, w tym przypadku złożonymi z 280 kolumn. W momencie powstania była to najbardziej reprezentacyjna część miasta, zamieszkiwana przez najbogatszych. Dziś jest to dość zaniedbany zakątek miasta. W centralnym ogrodzie po dziś dzień zobaczyć możemy ruiny antycznej budowli zwanej Trofei di Mario.

Było to nimfeum zbudowane w czasach cesarza Aleksandra Sewera około roku 226. Ta olbrzymia fontanna funkcjonowała też jako…..antyczna rozdzielnia wody!! Zdobiona była starszymi, marmurowymi panopliami z czasów Domicjana, które dziś umieszczone są na balustradzie na wzgórzu Kapitol.
Po lewej stronie nimfeum widzimy coś bardzo ciekawego. To Porta Magica – Magiczna Brama – jedno z pięciu wejść jakie prowadziły do stojącej tu dawniej Villa Palombara.

Była to rezydencja zbudowana w latach 1655 – 1680 dla tajemniczego człowieka – Massimiliano Palombara, markiza Pietraforte, rzymski odpowiednik naszego Michała Sędziwoja Był alchemikiem, interesował się okultyzmem i kabałą. Zbudował sobie willę, do której wnętrza prowadziło 5 bram okultystycznych z wygrawerowanymi ponad nimi oraz wokół nich napisami i symbolami, w których ukrył recepturę na stworzenie kamienia filozoficznego. Napisy te po dziś dzień nie zostały odszyfrowane, wiadomo jedynie, że wykazują niezwykłe podobieństwo do tzw. manuskryptu Voynicha. Cóż to takiego? Była to oprawiona w skórę księga, na którą składały się 272 pergaminowe strony (do dziś zachowało się 240), zapisane niezrozumiałym pismem. Rękopis został przebadany przez kryptologów, po dziś dzień nie udało się złamać kodu, nie rozszyfrowano ani jednego słowa! Badania metodą datowania radiowęglowego przeprowadzone w latach 2009 – 2011 wykazały, że pergaminowe karty pochodzą z lat 1404 – 1438 zapisane zostały jednak później, bo w latach 1450 – 1520. Oprócz niezrozumiałego pisma rękopis zawiera też szereg wykresów oraz ilustracji. Ze względu na te ilustracje współcześni naukowcy podzielili go na 6 sekcji: zielarską (z rysunkami roślin, z których do tej pory udało się zidentyfikować tylko pokrzywę, słonecznik zwyczajny, paprykę i podejźrzon księżycowy), astronomiczną (zawiera rysunki i diagramy z przedstawieniami słońca, księżyca i gwiazd oraz konstelacji zodiakalnych), biologiczną (z rysunkami nagich kobiet kąpiących się w pojemnikach do których przyłączone są rury kształtem przypominające ludzkie organy), kosmologiczną (z niezrozumiałymi rysunkami), farmaceutyczną (z rysunkami przedstawiającymi części roślin oraz słoiki apteczne) oraz sekcję przypisów (z krótkimi fragmentami tekstów).
Pierwszym udokumentowanym właścicielem księgi był alchemik Georg Baresch mieszkający na słynnej Złotej Uliczce w Pradze. Był zaintrygowany tym rękopisem, nie potrafił go jednak odczytać. Kiedy usłyszał o tym, że w Rzymie mieszka Jezuita – Athanasius Kircher, który napisał słownik języka koptyjskiego oraz rozszyfrował egipskie hieroglify, wysłał mu fragmenty manuskryptu do tłumaczenia. W 1666 cała księga trafiła do Rzymu do jezuickiego Collegio Romano. Wtedy tez zetknął się z nim Massimiliano Palombara i w latach 1678 – 1680 wyrył fragmenty nad bramami swej willi.
Polecam zatem odwiedzić to miejsce, być może uda Wam się odczytać te inskrypcje, i stworzyć kamień filozoficzny, zyskując umiejętność zamiany ołowiu w złoto oraz….nieśmiertelność
Ciekawostką jest fakt, iż alchemicy mieli rację. Jest możliwa zamiana metalu nieszlachetnego w złoto! Naukowcy już tego dokonali! Potrzebny jest do tego niestety akcelerator cząstek lub reaktor atomowy. Koszt produkcji wielokrotnie przekracza wartość otrzymanego złota
W okolicy mieści się jeszcze mała fontanna zdobiona grupą trytonów i delfinów, które pierwotnie umieszczone były na fontannie Najadi na placu Piazza della Repubblica.

W północnym rogu placu, gdzie łączy się on z ulicą via Napoleone III, stoi kościół Sant’Eusebio.

Według tradycji w IV wieku mieszkał tu rzymski ksiądz Euzebiusz, skazany przez cesarza Konstancjusza II na śmierć głodową, zmarł w swym domu. Po jego śmierci dom stał się miejscem kultu chrześcijańskiego tzw. titulus Eusebii. W 745 r. titulus został nieznacznie przebudowany na zlecenie papieża Zachariasza. W XIII wieku wyburzono go i rozpoczęła się budowa kościoła. Prace zainaugurował papież Honoriusz III, w 1238 r. konsekrował go papież Grzegorz IX. Upamiętnia to epigraf ponad portykiem: „in honore beatorum Eusebii et Vincentii”. W 1289 r. dobudowano klasztor, w którym zamieszkali nieistniejący już dzisiaj mnisi – Celestyni. Ciekawostką jest fakt, że po dziś dzień każdego roku 17 stycznia, przed tym kościołem święci się zwierzęta.
Fasada kościoła pochodzi z 1711 roku i jest dziełem Carlo Stefano Fontana. Zakrywa ona średniowieczną kampanilę. Rampa schodowa prowadzi nas do pięcioarkadowego portyku w porządku doryckim. Kondygnacja powyżej prezentuje styl joński. Powyżej widzimy herb papieża Klemensa XII. Szczyt dekorowany jest balustradą z figurami świętych, aniołów oraz krzyżem.
Wnętrze kościoła zachowuje generalnie swoją średniowieczną strukturę jednakże zostało całkowicie zbarokizowane w 1600 r. wg proj. Onorio Longhi oraz wzbogacone w 1759 r. wg proj. Nicolò Picconi. Jest trójnawowe, dzielone przez filary.

Nawa główna dekorowana jest białym oraz złoconym stiukiem. Przykrywa ją sklepienie zdobione prawdziwym dziełem sztuki neoklasycystycznej. Fresk ten wykonał Anton Raphael Mengs. Prezentuje „Glorię św. Euzebiusza”. Zawiera on anioła płci żeńskiej, najprawdopodobniej kobietę, w której artysta był zakochany. W ołtarzu głównym stworzonym przez Onorio Longhi widzimy „Madonnę z Dzieciątkiem” przypisywaną Pompeo Batoni. Pod ołtarzem zaś przechowuje się relikwie świętego Euzebiusza z Bolonii oraz prawdopodobnie świętych Orozjusza, Paulina i Wincentego. Za dekorację chóru odpowiada Carl Borromäus Andreas Ruthart. Po prawej stronie ołtarza widzimy dzieło „Madonna i święci” autorstwa Baldassare Croce.
Dekoracja naw bocznych została wymieniona na przełomie XIX i XX wieku.
Przez zakrystię wiedzie przejście na krużganki zakonne, które powstały prawdopodobnie wg proj. Domenico Fontana.

Udajmy się teraz do południowo – wschodniego rogu placu, gdzie bieg swój rozpoczyna ulica via Principe Amadeo. Zanim w nią wejdziemy, skręćmy jeszcze w lewo w ulicę via Alfonso Lamarmora, przy której mieści się budynek Palazzo dell’Istituto Poligrafico e Zecca. Była to mennica państwowa, powstała na zlecenie króla Vittorio Emanuele III w 1911 roku.

Wracamy na via Principe Eugenio, która bierze swe imię od księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Po prawej stronie pod numerami 63-67 miejsce lubiane przez wszystkich rzymian, szczególnie wielbione przez dzieci. To Palazzo del Freddo czyli Pałac Zimna, w którym zobaczymy najstarszą lodziarnię we Włoszech, powstałą w 1880 roku – Gelateria Fassi.

Początkowo mieściła się ona niedaleko Czterech Fontann, rzut beretem od placu Piazza Barberini. Założył ją Giacomo Fassi, który pojął za żonę Giuseppinę. Z powyższego związku narodził się syn, wkrótce przejął mały biznes i przeniósł lodziarnię najpierw na Piazza Navona a w 1928 wydając ponad milion lirów umieścił lodziarnię w 700 – metrowym budynku z 200 – metrowym laboratorium produkcyjnym. Tak narodziła się legenda lodów Fassi, lodziarnia najlepsza na świecie, która wygrała wiele konkursów i nagrodzona została mnóstwem wyróżnień, dyplomów i medali. Po dziś dzień pozostaje w rękach rodziny Fassi. Specjalizuje się w produkcji lodów zwanych „Sanpietrino”. W okresie faszystowskim lody jadał tu sam Benito Mussolini a Adolf Hitler co miesiąc wysyłał po nie specjalny samochód. Podczas II wojny światowej było to ulubione miejsce Niemców, którzy zbierali się tu posmakować lodów, wypić herbatę i posłuchać muzyki. Gdy alianci wyzwolili Rzym i skosztowali tych smakołyków, lodziarnia musiała zwiększyć produkcję, stała się bowiem głównym dostawcą lodów dla armii amerykańskiej. W 2014 r. koreańska firma Haitai Confectionery and Foods zakupiła prawa do nazwy marki i produkuje u siebie lody pod nazwą „Il Palazzo del Freddo”. Włoska lodziarnia otworzyła do tej pory 80 filii na całym świecie, między innymi w Seulu, Szanghaju, w wielu miastach USA oraz na terenie wielu krajów Europy. W 1982 r. w miejscu tym nakręcono sceny do filmu Michelangelo Antonioni – „Identyfikacja kobiety”.

Udając się naprzód dojdziemy do skrzyżowania z ulicą viale Manzoni. Skręćmy w prawo. Po chwili po lewej stronie otworzy nam się ulica via Luigi Luzzatti, gdzie pod numerem 2B mieści się ukryte pomiędzy domami mieszkalnymi wejście do Ipogeo degli Aureli.

To prywatny grobowiec z pierwszej połowy III wieku odkryty tu w roku 1919 podczas budowy garażu. Grobowiec jest dwupoziomowy, jego ściany zdobią dobrze zachowane paleochrześcijańskie freski ze scenami trudnymi do interpretacji (przedstawiają prawdopodobnie „Dobrego Pasterza”, „Powrót Ulissesa do Itaki”, „Niebiańska Jerozolima”). Datowane są na 230 rok. Pochowani zostali tutaj członkowie rodu Aurelia: Aurelius Felicissimus, Aurelius Onesimus, Aurelius Papirius i Aurelia Prima oraz Aurelius Martinus z żoną Iulia Lydia i ich córka Aurelia Myrsina.

Kawałeczek dalej, pod numerem 47 mieści się portal wejściowy do rezydencji Villa Altieri.

Została zbudowana w 1660 roku jako letni domek kardynała Paluzzo Albertoni Altieri, wg proj. Giovan Antonio De Rossi. W czasach późniejszych willa przeszła w ręce prałata Francesco Saverio De Merode, jeszcze później wykorzystywana była jako kobiecy zakład karny, potem Dom Sióstr św. Doroty, Instytut Córek Matki Boskiej z Góry Kalwaria. Dziś jest siedzibą Szkoły Zawodowej im. Teresy Confalonieri i Liceum Naukowego im. Izaaka Newtona.

Do budynku prowadzą dwie półkoliste rampy schodowe zawierające dawniej fontannę z dwoma delfinami i dwoma trytonami, która została….ukradziona w 1990 roku Tak, w Rzymie żyją „wybitni specjaliści” potrafiący ukraść nawet fontannę W oryginale budynek był niższy, ostatnie piętro dobudowano później, zaburzyło to niestety harmonię pałacu.

Musimy teraz cofnąć się o jedną przecznicę, po prawej otworzy nam się ulica via di Santa Croce in Gerusalemme. Doprowadzi nas ona do poprzecznej ulicy via Statilia, gdzie na rogu ujrzymy grupę grobowców z czasów republikańskich odnalezionych tu podczas prac przy poszerzaniu ulicy w 1916 roku.

Najstarszym jest prawdopodobnie ten leżący skrajnie po lewej stronie, zbudowany z bloków tufu z prostokątnym, centralnie umieszczonym wejściem współcześnie wzmocnionym cegłą. Wewnątrz mieści się malutka komora grobowa. Napis informuje nas, iż jest to grób wyzwoleńca Publiusza Quinzio, który był księgarzem Tytusa, jego żony Quinctia oraz konkubiny Quinctia Agatea. Obiekt datuje się na rok 100 p.n.e.

Po jego prawej stronie znajduje się drugi, podwójny grobowiec nazywany Grobem Gemino.

Składa się z dwóch wewnętrznych komór grobowych, do których prowadzą osobne wejścia. Fasada zdobiona jest dwiema grupami popiersi: kobieta i dwóch mężczyzn po lewej oraz dwie kobiety po prawej. Pochowani są tu wyzwoleńcy (niewolnicy, którym darowano wolność) rodzin Clodia, Marcia i Annia. Grobowiec datuje się na początek I wieku p.n.e.
Dalej znajduje się jeszcze kolumbarium złożone z dwóch sal dwóch braci Caesonii i jednej sali Telgennia. Datowane są one na około 50 r. p.n.e.

Po lewej stronie grobów widać fragmenty akweduktu Nerona – odnogi starszego akweduktu Klaudiusza, którą zbudował Neron w celu zasilania w wodę jego Złotego Domu.

Po prawej stronie grobów zaś, za wysokim murem znajduje się rezydencja Villa Volkonsky.

Początkowo teren ten zajmował akwedukt Nerona (w parku otaczającym rezydencję wciąż znajduje się 36 arkad akweduktu) oraz kolumbarium (grobowiec wieloosobowy) Tyberiusza Klaudiusza Vitale. Zabudowa tego terenu zaczęła się dopiero w XIV wieku, kiedy stanął tu kościółek i szpital pod wezwaniem św. Mikołaja. Od połowy XVI do XVIII wieku mieściła się tu winnica Falcone należąca do Camillo Rustici i Lorenzo Corvini. Potem ziemia przeszła w ręce Gian Giacomo Acquaroni i jego spadkobierców, którzy urządzili tu ogrody. Wreszcie całość dostała się w ręce Rosjanina, Aleksandra Michajłowicza Belosel’skij-Belozerskij. Tenże miał córkę, księżniczkę Zinaidę, która w 1811 r. w wieku 22 lat wyszła za mąż za księcia Nikitę Grigoriewicza Volkonsky, adiutanta cara Aleksandra I.

W 1820 roku przybyli do Rzymu, gdzie przebywali 3 lata. Potem wrócili do Moskwy ale ponieważ księżniczka Zinaida – zakochana w Rzymie – bardzo za tym miastem tęskniła, w 1829 r., po śmierci cara Aleksandra I, powrócili do Rzymu, gdzie rozpoczęła się – na terenie należącym do ojca księżniczki – budowa ich rezydencji – Villa Volkonsky, w której zamieszkali już w 1830 roku. Obiekt powstał wg proj. rzymskiego architekta Giovanni Azzurri, który odnowił również akwedukt, co pozwoliło na zbudowanie wielkiego parku otaczającego rezydencję, w którym hodowano róże. Siostra kompozytora Feliksa Mendelssohna – Fanny – będąc kiedyś gościem księżniczki Zinaide, opisała później to miejsce jako „ogród z milionem róż”.

Rezydencja stała się letnim domkiem wypoczynkowym rodziny Volkonsky, gdyż posiadali oni również pałac tuż przy Fontannie di Trevi, gdzie mieszkali na co dzień. Po śmierci męża w 1844 r. Zinaida opuściła posiadłość, zmarła w 1862 r., pochowana została w kościele śś. Vincentego i Anastazego, tuż przy Fontannie di Trevi.
W 1946 r., kiedy w wyniku ataku terrorystycznego zniszczona została ambasada Wielkiej Brytanii mieszcząca się w Villa Bracciano przy via XX Settembre, rząd włoski w ramach przeprosin podarował Wielkiej Brytanii Villę Volkonsky. W 1951 r. rząd brytyjski formalnie kupił posiadłość i jest jej właścicielem po dzień dzisiejszy. Częściowo obiekt można zwiedzać po wcześniejszej rezerwacji i uzyskaniu zgody Ambasady Brytyjskiej. Nie wejdziemy jednak w każdy zakątek gdyż dziś mieszka tu ambasador Anglii.

W tym miejscu kończy się nasz trzeci i ostatni zarazem spacer po wzgórzu Eskwilin. Kolejnym razem przeniesiemy się w inny zakątek miasta i zwiedzimy kolejne legendarne wzgórze Rzymu. Do usłyszenia.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Teodoro Brescia, Il Segno del Messia: l’enigma svelato – L’Olismo Originario, la Porta Alchemica e l’archeoastronomia, Padova 2012;
• Luciano Pirrotta, La Porta Ermetica, Roma 1979;
• Nicoletta Cardano, La Porta Magica, Luoghi e memorie nel giardino di piazza Vittorio, Roma 1990;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.3 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Podczas dzisiejszego spaceru kontynuować będziemy zwiedzanie wzgórza Eskwilin. Tym razem odwiedzimy jego wschodnią część podążając do „Ziemi Świętej”. Do Jerozolimy, pomyślicie zdziwieni???? Na piechotę???? Wszystko wyjaśni się pod koniec spaceru Zaczynajmy!

Ruszamy z miejsca, w którym skończyliśmy naszą ostatnią trasę czyli sprzed bazyliki S. Maria Maggiore. Stojąc do niej tyłem, za kolumną widzimy dwie ulice: po prawej via Merulana, którą już zwiedzaliśmy, wybierzmy zatem tą po lewej czyli via Carlo Alberto. Tuż na jej początku, w miejscu gdzie łączy się ona z placem Piazza di S. Maria Maggiore widzimy kamienicę, w której mieści się Pontificio Istituto Orientale czyli Papieski Instytut Wschodni.

Założony został w 1917 r. przez papieża Benedykta XV, specjalizuje się w studiach z zakresu wschodniego chrześcijaństwa. Ma dwa wydziały: Orientalnych Studiów Kościelnych oraz Wschodniego Prawa Kanonicznego. Od 1922 r. nauką studentów zajmuje się Zakon Jezuitów. W budynku tym znajduje się jedna z najważniejszych na świecie bibliotek z materiałami dotyczącymi Orientu!

Do budynku przylega kościół Sant’Antonio Abate all’Esquilino, wezwania egipskiego pustelnika żyjącego ponad 100 lat (urodzony 251, zmarł 356), twórcy ascetycznego ruchu pustelniczego zwanego anachoretyzmem – świętego Antoniego Opata.

Powstał w 1308 roku w miejscu starszej świątyni z V wieku nazywanej Sant’Andrea Catabarbara. Przebudowany został dość znacznie w czasach papieża Sykstusa IV w 1481 roku, restaurowany potem w wieku XVIII. Ostatnie prace miały tu miejsce w 1932 roku, wtedy też powstała obecna fasada wg proj. Antonio Muñoz. Charakteryzuje się pięknym, oryginalnym, romańskim portalem, pobranym z dawnego, średniowiecznego szpitala, który przylegał do kościoła. Portal jest najprawdopodobniej jednym z ostatnich dzieł rodziny Vassalletto (około 1265 r.). Inskrypcja ponad nim upamiętnia fundację szpitala przez kardynała Pietro Capocci. Schody prowadzące do kościoła pochodzą z 1870 roku. Wcześniej, kiedy nie istniała tu ulica, przed kościołem rozpościerał się plac, na którym w dzień św. Antoniego – 17 stycznia – dokonywano święcenia zwierząt. Eleganckie wnętrze świątyni oparte na planie krzyża łacińskiego dzieli się na trzy nawy nakryte sklepieniem krzyżowym, posiada prezbiterium zamknięte absydą. Widzimy bizantyjski wystrój wnętrza ponieważ jest to narodowy kościół rosyjski rytu bizantyjsko – słowiańskiego. Na początku prawej nawy mieści się kaplica posiadająca dawniej wezwanie św. Teresy (dziś świętych Cyryla i Metodego), która powstała wg proj. Domenico Fontana około 1583 roku. Zdobiona jest XVII – wiecznymi freskami. Posiada ikonostas. Freski widoczne w tamburze, na którym opiera się kopuła kościoła stworzył Nicolò Circignani (około 1585 r.). Absyda ozdobiona została freskiem Giovanni Odazzi – „Ukrzyżowanie”.
Na ścianie nawy lewej umieszczono fragmenty reliefów pochodzących z IX i X wieku ze starego kościoła Sant’Andrea Catabarbara, odnalezione tu podczas prac restauracyjnych w 1930 roku.

Do prawego boku przylega budynek Collegium Russicum – katolicki instytut zajmujący się kulturoznawstwem i duchowością Rosji.

Stanął w miejscu dawnego szpitala św. Andrzeja Apostoła, zbudowanego w 1259 r. i przeznaczonego dla pielgrzymów cierpiących na choroby skóry, w tym bardzo popularnej wtedy choroby zwanej półpaścem.
Obecny budynek powstał w 1929 roku na zlecenie papieża Piusa XI, który chciał stworzyć szkołę dla seminarzystów przybywających do Rzymu z bolszewickiej Rosji. Pieniądze na ten cel zostały uzyskane z darów jakie składali pielgrzymi z całego świata przybywający na uroczystość kanonizacji św. Teresy z Lisieux znanej bardziej jako św. Teresa od Dzieciątka Jezus i Najświętszego Oblicza, która odbyła się 4 lata wcześniej. Dziś edukacją studentów katolickich i prawosławnych z Rosji zajmują się tu Jezuici.

Gdybyśmy poszli dalej prosto tą ulicą, po prawej stronie pod numerem 45 zobaczylibyśmy mały fragmencik Murów Serwiańskich. Widzieliśmy jednak tych fragmentów już sporo podczas naszych wojaży i będziemy ich jeszcze trochę widzieć zatem skręćmy w lewo, w uliczkę biegnącą tuż przy budynku Collegium Russicum – via Carlo Cattaneo. Dojdziemy nią do większej, poprzecznej ulicy via Napoleone III.

Na rogu po lewej stronie zobaczymy tylną elewację Collegium Russicum, za nią budynek, w którym mieści się Papieski Instytut Archeologii Chrześcijańskiej.

My jednak udamy się dalej prosto dochodząc do placu Piazza Manfredo Fanti. Na środku placu wznosi się obiekt zwany Acquario Romano.

Nie, nie jest antyczny Powstał z inicjatywy ichtiologa Petra Gargano. Zbudowano go w latach 1885 – 1887 wg proj. Ettore Bernich, wewnątrz mieściły się akwaria – 10 zbiorników wodnych z wodą słodką i słoną, w których pływały ryby przeróżnych gatunków. Mieścił się tu też ichtiologiczny instytut badawczy oraz duża biblioteka. Na zewnątrz zaś znajdował się wielki park z jeziorem służący mieszkańcom do wypoczynku nad wodą w centrum miasta. Przez najbliższe 10 lat budynek funkcjonował jako wielkie akwarium, odbywały się tu również wystawy, festiwale, spektakle teatralne, pokazy filmowe. W 1930 r. zamieniono go w magazyn rekwizytów pobliskiej opery, potem groziła mu rozbiórka. Na szczęście do tego nie doszło. W 1985 roku rozpoczęła się długa renowacja obiektu zakończona dopiero w 2002 roku. Wtedy też stał się siedzią Domu Architektury – organizacji zrzeszającej współczesnych rzymskich architektów.
Budynek stoi na planie centralnym, jest cylindryczną bryłą naznaczoną kolumnami i pilastrami. Poprzedza go portyk przypominający łuki triumfalne z dwiema niszami, w których stoją posągi. Dekorowany jest elementami związanymi z wodą.
Otacza go dziś niewielki park, w którym dostrzec możemy antyczne ruiny. To pozostałości jakiejś budowli z czasów Cesarstwa Rzymskiego, która zbudowana została z wykorzystaniem istniejących tu wówczas Murów Serwiańskich. Ten fragment muru nazywany Aggere Tulliano stanowił najbardziej ufortyfikowaną część Murów Serwiańskich gdyż chronił odcinek miasta najbardziej narażony na atak wroga.

Miał 1300 metrów długości (oczywiście długość całych Murów Serwiańskich była znacznie większa, opowiemy sobie o nich więcej podczas innego spaceru), otoczony był fosą szerokości 36 metrów i głębokości 17 metrów. Miał 10 metrów wysokości. Od wewnątrz opierał się dodatkowo na nasypie, który z kolei wspierany był przez tzw. murowane przeciwskarpy. Do dziś zachował się w tym miejscu jedynie 23 – metrowy fragment konstrukcji.
Wychodzimy z placu i udajemy się za budynkiem Akwarium dochodząc do skrzyżowania z via Filippo Turati, idziemy dalej prosto wchodząc w uliczkę via Rattazzi, która doprowadzi nas do poprzecznej via Giovanni Giolitti – nosi ona imię włoskiego polityka, pięciokrotnego premiera Włoch, żyjącego na przełomie XIX i XX wieku. Pójdziemy nią w prawo. Po drodze miniemy po prawej stronie niewielki plac Piazza Pepe, na którym oczom naszym ukaże się 6 antycznych arkad. To pozostałość akweduktu zbudowanego około roku 226, który zasilał wodą Trofei di Mario – budowlę, o której będziemy mówić podczas następnego spaceru.

Do placu przylega również budynek Teatro Jovinelli powstały w 1909 roku.

Odrobinkę dalej po lewej stronie stoi ukryty, prawie niewidoczny kościółek S. Bibiana.

Zupełnie nieznany turystom a szkoda bo jest to bardzo interesująca świątynia. Dlatego też zatrzymajmy się tu na chwilę. Tradycja rzecze, że pierwsza mała bazylika wczesnochrześcijańska powstała w tym miejscu już w 363 roku! Miała zostać zbudowana przez rzymską matronę Olimpinę Flaviana na ruinach domu, w którym męczeńską śmierć w czasach cesarza Juliana Apostaty (361 – 363) poniosła dziewica Bibiana wraz z matką Dafrozą i siostrą Demetrią.
Jednak według dokumentu Liber Pontificalis (choć historycy z przymrużeniem oka patrzą na ten dokument, gdyż nie jest on rzetelny) kościół miał powstać dopiero w 468 roku, za czasów papieża Symplicjusza i miał stanąć na szczątkach 11 266 męczenników. Pytanie konkursowe: kto potrafi wymienić ich imiona?
Pod koniec VII wieku papież Leon II przeniósł tu z katakumb Generosa relikwie męczenników: Semplicjusza, Faustinio i Viatrice.
Kościół przeszedł w czasach papieża Honoriusza III w 1224 roku renowację. Na jego zlecenie wzniesiono obok klasztor żeński, który istniał to do XV wieku. Całość została zniszczona w XVII wieku na zlecenie papieża Urbana VIII, który nakazał gruntownie przebudować kościół z okazji Roku Jubileuszowego 1625 (jak głosi napis ponad wejściem). Pracami kierował GianLorenzo Bernini, odbywały się one w latach 1624 – 1626. Był to pierwszy projekt w życiu tego architekta! Dokonał on wtedy rekonstrukcji fasady, zbudował dwie kaplice w głębi naw bocznych oraz nowe prezbiterium.
Od 1953 roku świątynia ta jest kościołem parafialnym.
Fasada kościoła jest dwukondygnacyjna. Na dole widzimy trójłukowy portyk w porządku jońskim. Górny poziom dzielony jest wyraźnie na 3 części. Taki styl do czasów budowy S. Bibiana zarezerwowany był wyłącznie dla budowli świeckich!. Bernini wprowadził tu zatem coś niezwykłego – połączenie sacrum i profanum, fasada kościoła, zbudowana według wzorów barokowych pałaców! To unikalny przykład tego typu architektury! W portyku umieszczone są XIII – wieczne tablice (gotycka i łacińska) upamiętniająca istnienie przykościelnego cmentarza oraz klasztoru.

Do wnętrza wchodzimy przez późnomanierystyczny portal. Osiem antycznych kolumn z kapitelami korynckimi i kompozytowymi dzieli kościół na trzy nawy.

Jedna z nich (po lewej stronie od wejścia) z czerwonego marmuru ma być tą oryginalną przy której św. Bibiana cierpiała tortury będąc biczowaną linami ołowianymi.

Chroniona jest przez grill ze złoconego brązu wykonany według proj. Berniniego. Krata ta musiała zostać zamontowana, gdyż ludzie, wierząc że na kolumnie pozostały resztki krwi świętej, zeskrobywali jej fragmenty, wrzucali je do wody pobranej ze studni stojącej niegdyś przed kościołem, pili taką mieszankę i zdrowi biegli w ekstazie do domów głosząc cudowne właściwości takiego napoju. Do dziś widoczne są na kolumnie ślady po tym procederze. Z tyłu, na kontrfasadzie widzimy „Grajków Anielskich” autorstwa Agostino Ciampelli. Ściany nawy głównej, początkowo przetkane oknami zaślepionymi później przez Berniniego, zdobione są „Historiami z życia św. Bibiany” autorstwa Agostino Ciampelli (te po prawej) oraz Pietro da Cortona (po lewej). Ołtarz główny, również projektu GianLorenzo Bernini, zawiera starożytną rzymską alabastrową urnę z czasów Konstantyna Wielkiego odnalezioną tu podczas prac w 1624 roku. Wewnątrz mieszczą się szczątki świętej Bibiany, Demetrii oraz Dafrozy. Ponad ołtarzem widzimy kolejne dzieło Berniniego – rzeźbę przedstawiającą „św. Bibianę” stojącą przy kolumnie męczeństwa (tej, która znajduje się przy wejściu) trzymającą gałązkę palmową. To pierwsze w pełni ubrane dzieło w życiu Berniniego! Wzdłuż ścian naw bocznych umieszczone są grobowce ksień czyli przełożonych dawnego klasztoru.
W nawie prawej mieści się jedna boczna kaplica zbudowana w 1702 roku dla rodu Petroni.

Wejście do niej zdobi herb tegoż rodu. W ołtarzu widzimy dzieło „Święci składający pokłon przed obrazem Matki Boskiej”. Dwa obrazy na ścianach bocznych kaplicy prezentują wizerunki dwóch królów: „Leopold I Habsburg” i „Karol II Habsburg”. Wszystkie dzieła w tej kaplicy przypisuje się Girolamo Stroppa, który był uczniem Pietro da Cortona.
Nawa w głębi zamknięta jest kapliczką św. Dafrozy, stworzoną przez GianLorenzo Bernini.

Wewnątrz widzimy dzieło „św. Dafroza” stworzone przez Pietro da Cortona.
Adekwatnie nawa lewa posiada jedną boczną kaplicę zrealizowaną pod koniec XVII wieku przez Vincenzo Pacetti.

W ołtarzu widzimy dzieło Giacomo Verona „Św. Gertruda w ekstazie”. Na ścianie po prawej stronie kaplicy znajduje się grobowiec Pacetti. Również ta nawa zamknięta jest kapliczką Berniniego. To kapliczka św. Demetrii mieszcząca wewnątrz dzieło „św. Demetria” autorstwa Agostino Ciampelli.

Idąc ulicą via Giolitti, odrobinę dalej również po lewej stronie zauważamy pozostałości jakiejś antycznej budowli. Nosi ona nazwę Tempio Minerva Medica choć dziś wiemy, że nie była żadną świątynią.

Było to nimfeum znajdujące się w dawnych Horti Liciniani czyli ogrodach cesarza Licyniusza Gallienusa. Mylna nazwa wywodzi się z faktu, iż podczas prac archeologicznych odnaleziono tu posąg bogini Minerwy z wężem (dziś w Muzeach Watykańskich).
W swych ogrodach cesarz wybudował wielką willę – Palatium Licinianum. Była tak olbrzymia, że pozwalała na organizowanie przyjęć, na które zapraszany był cały dwór cesarski. Wewnątrz znajdowały się wielkie sale balowe oraz baseny. W centrum ogrodów cesarz zamierzał postawić olbrzymi posąg z własnym wizerunkiem w roli boga Sol Invictus, realizacja nie doszła jednak do skutku.
Na początku IV wieku posiadłość wciąż była własnością Cesarstwa. Wtedy też zbudowano to olbrzymie nimfeum, przed ruinami którego stoimy.
Podczas prac przy budowie nowego rejonu – rione Esquilino – odnaleziono tu mnóstwo dzieł sztuki, które dziś podziwiać możemy w Muzeach Kapitolińskich.
Oglądając ruiny nimfeum możemy wyobrazić sobie jak ono wyglądało. Był to budynek typu dekagonalnego (dziesięciobocznego), przykryty kopułą – trzecią co do wielkości kopułą antycznego Rzymu (25 metrów średnicy, większe były tylko kopuły Panteonu i Term Karakalli).

Niestety zawaliła się ona w 1828 roku po uderzeniu pioruna. Na 9 jego bokach (poza ścianą, w której znajdowało się wejście) istnieją otwarte nisze być może wypełnione kiedyś posągami. Całość pokrywały płyty marmurowe, kopuła zdobiona była mozaiką, której niewielki fragment jeszcze się zachował!
Niezwykle jest to, że to na tej kopule wzorował się Brunelleschi (przebywając w Rzymie dużo czasu spędzał tutaj studiując te ruiny) budując kopułę katedry Santa Maria del Fiore we Florencji!
Stała się ona również wzorem dla kopuł bizantyjskich między innymi Hagia Sophia w Konstantynopolu!

Podążając dalej ulicą via Giolitti dojdziemy do dużego placu – Piazza di Porta Maggiore.

Widzimy tu fragmenty murów oraz wielką kamienną konstrukcję nazywaną Porta Maggiore – Brama Główna.

Początkowo konstrukcja ta nie pełniła faktycznej funkcji bramnej. Czym była? Prześledźmy pokrótce jej historię. Zbudowana została w roku 52 na zlecenie ówczesnego cesarza Klaudiusza. Jej zadaniem było umożliwienie akweduktom ominięcie ulic via Praenestina i via Labicana. Była zatem…..bezkolizyjnym skrzyżowaniem akweduktów!! W jej górnej części po dziś dzień widać kanały do których wprowadzana była akweduktami woda z jednej strony aby wypłynąć do rynny akweduktu z drugiej strony (na samej górze akwedukt Anio Novus, poniżej akwedukt Acqua Claudia).

Porta Maggiore zbudowana jest w całości z bloków trawertynu. Jest unikalną tego typu konstrukcją opartą na dwóch łukach z oknami w filarach je podtrzymujących. Całość prezentuje porządek koryncki.
W drugiej połowie III wieku konstrukcja została włączona w powstające mury obronne zwane od imienia fundatora Murami Aureliana. Na początku V wieku doszło do jej przebudowy. Dopiero wtedy zaczęła być wykorzystywana jako brama miejska. W 1838 roku papież Grzegorz XVI nakazał restaurację Porta Maggiore oraz rozbiórkę pobliskich wież obronnych. Podczas tych prac odkryto budowlę widoczną dziś przed bramą. Okazało się, iż jest to nietypowy grobowiec z około 30 r. p.n.e.! Pochowano tu rzymskiego piekarza Marco Virgilio Eurisace wraz z żoną Atinia.

Wykonany został z trawertynu i zdobiony kamiennymi rurami w taki sposób aby przypominać antyczny piec do wypiekania chleba Najprawdopodobniej Eurisace był głównym piekarzem pracującym dla miasta, stąd taka forma pochówku. Urna z prochami jego żony znajduje się dziś w Museo Nazionale Romano w dawnych Termach Dioklecjana.
W roku 1956 dokonano raz jeszcze renowacji obiektu dzięki czemu Porta Maggiore wygląda dziś tak jak w czasach antycznych. Jej nazwa pochodzi zapewne od tego, iż przechodząc przez nią i podążając drogą, dojść było można do bazyliki S. Maria Maggiore.
Pod jednym z przejść bramnych widzimy fragment zachowanej drogi antycznej z widocznymi wciąż koleinami spowodowanymi przez przejeżdżające tędy ciężkie wozy.
Po lewej stronie bramy, patrząc od strony placu Piazzale Labicano, w murach widzimy płytę z inskrypcją upamiętniającą przebudowę murów.

A teraz czas na dwie ciekawostki. Pierwsza jest taka, iż w miejscu, w którym stoimy spotykało się aż 8 spośród 11 antycznych akweduktów! (tak, Porta Maggiore nie była jedyną taką konstrukcją). Drugą ciekawostkę odkryto 23 kwietnia 1917 r. kiedy do pod budowanym w pobliżu wiaduktem zapadła się ziemia. Pod spodem oczom zdumionych robotników ukazała się antyczna budowla! Badania wykazały, że była to bazylika zbudowana początkiem I wieku, najprawdopodobniej za czasów Tyberiusza. Jest to obiekt trójnawowy, centralna zamknięta jest absydą. Ma 12 metrów długości, 9 szerokości i 7 wysokości. Jej ściany oraz sklepienie są gęsto zdobione przeróżnymi scenami mitologicznymi, wśród których udało się zidentyfikować: „Zeus porywający Ganimedesa” – według mitologii greckiej Ganimedes był najpiękniejszym młodzieńcem greckim, w którym zakochał się sam bóg Zeus, przybrał tedy postać orła i porwał go na górę Olimp aby tam mu „usługiwał”; „Medea podaje magiczny napój smokowi strzegącemu Złotego Runa” – według mitologii greckiej Jazon, prawowity następca tronu Jolkos aby odzyskać władzę z rąk swego stryja Peliasa musiał wykonać powierzone mu zadanie a mianowicie przywieźć Złote Runo (skórę mitycznego skrzydlatego barana powieszoną na dębie w gaju Aresa) z Kolchidy. Jazon udał się tam i po szeregu perypetii związanych z kolejnymi zadaniami jakie dał mu król tamtej krainy udał się w końcu do gaju Aresa. W wypełnianiu zadań pomagała mu córka króla Kolchidy zakochana w Jazonie – Medea. To ona uśpiła smoka magicznym napojem, dzięki temu udało się Jazonowi zdobyć i Złote Runo i piękną kochankę, porwał on bowiem Medeę na swój okręt, choć porwał to za dużo powiedziane gdyż Medea oporu nie stawiała. Co więcej doprowadziła do zatrzymania pościgu wyrzucając do morza poćwiartowanego wcześniej brata, wiedziała bowiem, że ojciec nakaże zatrzymać okręty, wyłowić części ciała i pochować syna. Dalsze dzieje Jazona i Medei obfitują w jeszcze bardziej krwawe i makabryczne momenty aczkolwiek nie jest to tematem naszego spaceru
Obiekt ten powstał najprawdopodobniej dla jakiejś tajemniczej sekty. Jego przeznaczenie po dziś dzień jest nieznane. Podejrzewa się, że mogły się tu odbywać jakieś mistyczne, magiczne obrządki pogrzebowe.
Podziemna bazylika została odpowiednio zabezpieczona i nie widać jej na powierzchni. Dziś mieści się na niej skrzyżowanie i torowisko tramwajowe. Od 2015 roku po dokonaniu wcześniejszej rezerwacji istnieje możliwość zwiedzenia tego obiektu. Wejście do bazyliki znajduje się w murze kolejowym za Porta Maggiore, tam gdzie zaczyna się via Prenestina. Nie każdemu się to jednak uda. Obiekt otwiera się tylko w niektóre niedziele. Rezerwacji należy dokonywać pod nr tel. +39 06 39967700. Nie wiadomo też jak długo przetrwa ten obiekt. Mimo położenia ponad sklepieniem bazyliki i pod torowiskiem płyty żelbetonowej, drgania spowodowane przejeżdżającymi tramwajami doprowadzają wciąż do uszkodzeń dekoracji sklepienia podziemnego budynku.
Stojąc przodem do Porta Maggiore i grobu Eurisace udajmy się w lewo i przejdźmy pod murami. Po prawej stronie zobaczymy inskrypcję z 1923 roku upamiętniającą odbudowę antycznego akweduktu Acqua Marcia przez papieża Piusa IX.

Naprzeciw zaś zobaczymy taki widok:

Za tymi kratami znajduje się coś czego nie zauważa 99,99% turystów. To ruiny Term Heleny!

Zostały one zbudowane na terenie Ad Spem Veterem – ogrodów Sewera i Heliogabala, o nich opowiemy sobie jednak później. Nazwa Termy Heleny jest troszkę myląca, najstarsze bowiem ślady każą nam datować budowlę na czasy cesarza Septymiusza Sewera. Zostały zbudowane dla jego żony, którą była Syryjka – Julia Domna. Ponieważ w czasach Konstantyna Wielkiego termy spaliły się i zostały odbudowane na prośbę matki cesarza Konstantyna – Heleny, dziś noszą jej imię. Po dziś dzień w Muzeach Watykańskich pokazywana jest tablica z inskrypcją upamiętniającą tą odbudowę. W XVI wieku termy zostały rozebrane przez Domenico Fontana na rozkaz papieża Sykstusa V aby umożliwić budowę ulicy prowadzącej do stojącej w pobliżu bazyliki. Widoczne dziś resztki to zaledwie niewielki fragment, pozostałości po zbiorniku na wodę, podzielone na 12 komór.

W średniowieczu we wnętrzu mieściła się chrześcijańska kaplica S. Angeli Prope S. Cruci in Hierusalem.
Po drugiej stronie ulicy widzimy budynek z 1934 roku należący do wodociągów miejskich.

Podążając dalej po lewej stronie natkniemy się na 3 muzea. Pierwsze, które zobaczymy to Museo Storico dei Granatieri di Sardegna , w którym w 15 salach prezentowane są eksponaty (pamiątki, dokumenty, obrazy, rzeźby i uzbrojenie) armii Grenadierów Sardyńskich z lat 1659 – 1945.

W głębi za tym muzeum znajdują się dwa kolejne: pod nr 9 Museo Storico della Fanteria, w którym zobaczyć możemy uzbrojenie, mundury oraz chorągwie włoskich oddziałów piechoty z czasów od XVIII wieku po dzień dzisiejszy; pod numerem 9A widzimy wejście do Museo Nazionale degli Strumenti Musicali, które prezentuje ponad 1000 eksponatów związanych z muzyką od starożytności po XX wiek, głównie z kolekcji tenora Evana Gorga.

Odrobinę dalej mieści się kolejna bardzo ważna bazylika Rzymu. To Santa Croce in Gerusalemme (Bazylika Św. Krzyża w Jerozolimie).

Zanim opowiemy sobie o historii kościoła warto cofnąć się jeszcze bardziej wstecz i dowiedzieć się co tu było wcześniej. Cofamy się zatem do początków III wieku. Na terenach tych znajdowały się wtedy ogrody zwane początkowo Horti Spei Veteris a potem Horti Variani. Zostały włączone w obszar rezydencji jaką wybudował w tym miejscu cesarz Septymiusz Sewer. Nazywała się Palazzo Sessoriano lub popularnie Sessorium. Rezydencję rozbudował późniejszy cesarz Heliogabal. Kompleks składał się z trzech części: rezydencji (Sessorium), Amfiteatru Castrense oraz Cyrku Variano.
Circo Variano był najdłuższym cyrkiem antycznego Rzymu. Miał 630 metrów długości i 125 metrów szerokości (dla porównania Circo Massimo miał tylko 600 metrów długości). Jego relikty odkryto w roku 1959. Nie został jeszcze dokładnie przebadany. Wiemy jednak, że to tutaj właśnie, na spinie tego cyrku, znajdował się obelisk Antinoosa – młodego, pięknego kochanka cesarza Hadriana, który utonął w wodach Nilu (ponoć ratując od śmierci Hadriana) w 130 r. Siedem lat później Hadrian zbudował tam miasto Antinoopolis. Dziś nazywa się Asz-Szajch Ibada. Możemy tam zobaczyć Mauzoleum Antinoosa.
Obelisk Antinoosa pierwotnie stał przy antycznej via Labicana, do cyrku przeniósł go biseksualny Heliogabal. Dziś stoi niedaleko tarasu widokowego na wzgórzu Pincio.
Anfiteatro Castrense widoczny jest po dziś dzień. Wystarczy udać się za mury obronne (na prawo od bazyliki).

Miał kształt elipsy, 88 metrów na dłuższej osi oraz 75,80 m. na osi krótszej. Końcem III wieku amfiteatr włączony został w nowo wybudowane mury obronne. Obecnie widzimy tylko jego dolny poziom, w XVI wieku górne części zostały wyburzone na zlecenie papieża Pawła IV. Dziś jego wnętrze zajmuje ogród klasztoru Cystersów zwany Rajem, do którego prowadzi ażurowa brama zdobiona kolorowymi bryłami ze szkła z Murano. Bramę ufundowali mecenasi sztuki ze słynnego rzymskiego rodu Sacchetti a wykonał ją grecki artysta Ioannis Kunelis.
Na początku IV wieku cały opisany powyżej kompleks stał się własnością Heleny, matki Konstantyna Wielkiego. W pałacu tym na rozkaz Heleny powstała malutka kapliczka, której mury istnieją po dziś dzień. O niej też będzie później W latach 337 – 344, znów na rozkaz cesarzowej, przebudowano pałac i dodano do niego tzw. kościół pałacowy, który wchłonął ową kaplicę. Był to kościół halowy o wymiarach 36,5 x 22 m. Nazywano go wtedy Basilica Eleniana. W latach 1144 – 1145 na zlecenie papieża Lucjusza II kościół przebudowano. Zyskał wtedy nawy boczne, narteks, kampanilę (dziś zawiera trzy dzwony: Simon i Prospero De Prosperis z 1631 roku oraz nowy dzwon z 1957 roku) oraz krużganki. Opiekę nad nim powierzono kanonikom regularnym z San Frediano. W średniowieczu bazylika była zawsze pełna pielgrzymów, którzy przybywali by modlić się przed zgromadzonymi tu relikwiami. W każdy Wielki Piątek do bazyliki tej pieszo i na boso podążał papież (z Bazyliki na Lateranie nie miał daleko). W 1309 roku, w wyniku ucieczki papieża do Awinionu bazylika została opuszczona i zaniedbana. Dopiero w drugiej połowie XIV wieku odrestaurowano ją na zlecenie papieża Urbana V a w 1370 roku przeszła w ręce zakonu Kartuzów. Warto wspomnieć słów kilka o tym zgromadzeniu gdyż jest bardzo ciekawe. Ciekawe dlatego, że to jedyny zakon, który żyje wciąż według oryginalnej reguły – nie zmieniła się ona od 1000 lat! W zakonie tym obowiązuje nakaz milczenia, modlitwy, postu, pracy i przebywania w samotności. Nie wolno im jeść mięsa a w każdy piątek oraz w wigilie świąt poszczą o chlebie i wodzie. Ich językiem jest łacina, nabożeństwa odprawiają według starożytnego rytu kartuskiego, bardzo podobnie do liturgii bizantyjskiej. Nie wolno im posiadać telefonu komórkowego, radia, telewizji, o dostępie do internetu już nie wspominając. Nie wolno im też opuszczać klasztoru. Zbierają się tylko na modlitwy, resztę dnia spędzają samotnie w swych domkach. Raz w tygodniu wolno in wyjść na wspólny spacer, oczywiście tylko wewnątrz kartuzji czyli nie opuszczając murów zakonnych. Bardzo ciekawie wygląda plan dnia Kartuzów. Jest niezwykle surowy:
23:50 – Pobudka
00:00 – Jutrznia z małego officium w celi
00:30 – Jutrznia w kościele + Godzina czytań
03:30 – Sen
06:50 – Pobudka
07:00 – Pryma z małego officium + Pryma
07:30 – Anioł Pański
08:00 – Tercja z małego officium + Tercja
08:30 – Msza Św. Konwentualna + dziękczynienie + czytania w ciszy + modlitwa
10:30 – Praca lub studiowanie pism
11:15 – Seksta z małego officium + Seksta + pierwszy posiłek + rekreacja
13:15 – Anioł Pański + Nona z małego officium + Nona
13:30 – Praca lub studiowanie pism
15:30 – Nieszpory z małego officium w celi
15:45 – Nieszpory + drugi posiłek + czytanie w ciszy + modlitwa
18:15 – Modlitwa
18:45 – Anioł Pański + Kompleta z małego officium + Kompleta
19:15 – Sen
Kto z Was poczuł właśnie powołanie do tego zakonu? Dodam tylko, że obecnie istnieje 19 kartuzji męskich i 5 żeńskich, w których przebywa 370 mnichów i 66 mniszek. Tylko czterech z nich to Polacy W Polsce obecnie nie ma zakonu kartuzów. Ciekawostką jest fakt, że obecny klasztor Kamedułów w Krakowie był pierwotnie fundacją Kartuzów!
Dość o tym zakonie, w końcu dziś już go w murach bazyliki nie ma. Od 1561 roku mieszkają tu Cystersi. W 1743 roku kościół i klasztor zostały ponownie odrestaurowane na polecenie papieża Benedykta XIV, który wcześniej był kardynałem tytularnym tej bazyliki. Powstała wtedy obecna wypukła fasada z trawertynu, podzielona pilastrami z dwoma łukowatymi oknami ponad portalami bocznymi i jednym owalnym ponad portalem głównym. To prawdziwa perełka tzw. barocchetto romano czyli „baroczku rzymskiego” (nie mylić z barokiem). Na szczycie widzimy posągi Ewangelistów oraz św. Heleny i Konstantyna. To projekt Pietro Passalacqua i Domenico Gregorini. Oni też przebudowali nawę główną oraz poprzedzili narteks eliptycznym atrium.
W 1798 roku bazylika została okradziona przez żołnierzy Napoleona Bonaparte, skradziono złote relikwiarze. Została wtedy skonfiskowana przez Francuzów.
Dopiero w 1910 roku papież Pius X otworzył ją ponownie i ponownie powierzył nad nią pieczę cysterskim mnichom.
Bazylikę zwiedzimy według poniższego planu:

Jak już wspomnieliśmy bazylikę poprzedza eliptyczne atrium (nr 1 na planie) z malutką kopułką wspieraną filarami i granitowymi kolumnami pobranymi z pierwszej wczesnochrześcijańskiej budowli. Z atrium wchodzimy do połączonego z nim narteksu a następnie do kościoła.

Jest on trójnawowy, dzielony przez 8 antycznych kolosalnych kolumn granitowych i 6 filarów, z których 4 zawierają w sobie również antyczne kolumny. Wnętrze bogato zdobione dekoracją stiukową zawiera drewniany sufit sklepiony kolebkowo, otwiera się w nim 6 lunet w miejscach dawnych oryginalnych okien.

W centralnej części sklepienia widzimy dzieło Corrado Giaquinto z 1744 roku – „Matka Boska przedstawia św. Helenę i Konstantyna Trójcy Świętej”.
Posadzka typu cosmatesca została odrestaurowana w 1933 r. Po bokach głównego wejścia znajdują się dwie chrzcielnice marmurowe z końca XV wieku.
W prezbiterium mieści się cyborium z XVIII wieku (nr 2) z marmurowym frontonem i aniołami ze złoconego brązu, całość podtrzymują kolumny z 1148 roku. Pod blatem ołtarza głównego widzimy urnę bazaltową z głowami lwów, w której przechowuje się szczątki świętych Cezarego z Terraciny i Anastazego. Powyżej, na sklepieniu dzieło Corrado Giaquinto również z 1744 roku – „Objawienie się Krzyża”.

W absydzie widzimy grobowiec kardynała Francesco Quiñones (był kamerlingiem Świętego Kolegium Kardynałów) z 1536 roku (nr 3). Wykonał go Jacopo Sansovino. Powyżej mieści się tabernakulum z marmuru i złoconego brązu wg proj. Carlo Maderno (po prawej stronie statua „Dawida”, po lewej „Salomona”). Boki absydy zdobione są freskami Corrado Giaquinto z lat 1749 – 1750: „Mojżesz powodujący wytryśnięcie wody ze skały” oraz „Wąż z brązu”.
W absydzie widoczny jest też grób kardynała Bernardino Carvajal z 1523 r. Koncha czyli inaczej czapa absydalna zdobiona jest freskami „Odnalezienie Krzyża Świętego przez św. Helenę i jego odzyskanie przez Herakliusza” oraz „Chrystus Błogosławiący między cherubinami” – przypisywane są one Antoniazzo Romano (1492 r.).
Po prawej stronie prezbiterium znajdują się schodki z końca XV wieku biegnące w dół.

Zaprowadzą nas one do bardzo interesującego miejsca – do kaplicy św. Heleny (nr 6).

Moi drodzy, znajdujemy się w tym momencie w oryginalnej kaplicy pałacowej Heleny i cesarza Konstantyna!

Nazywana była ona „Hierusalem” czyli Jerozolimą. Teraz wyjaśni nam się tytuł spaceru Czy byliście kiedyś w Jerozolimie? Nie? Od teraz możecie śmiało mówić, że stąpaliście po Ziemi Świętej!!! Jesteśmy w Jerozolimie! Dlaczego? Aby odpowiedzieć na to pytanie musimy cofnąć się do czasów św. Heleny i jej podróży do Ziemi Świętej. Jest rok 326. Starutka już, bo 80 – letnia Helena, tuż po widzeniu, w którym objawiono jej, że to ona odnajdzie Grób Jezusa oraz Krzyż Prawdziwy, wyrusza na pielgrzymkę do Jerozolimy. Miejsce ukrycia Krzyża (który po zdjęciu Jezusa zabrali Żydzi i ukryli w szczelinie skalnej zasypując go ziemią) wskazał jej Judasz Kyriakos. Helena nakazała zburzyć stojące wówczas w tym miejscu świątynie pogańskie z czasów cesarza Hadriana. Kopiąc i kopiąc w końcu odnaleziono nie jeden a trzy krzyże. Pech chciał, że podczas prac nieuważny robotnik zahaczył o tabliczkę z napisem „INRI”, która odpadła od jednego z krzyży. On sam potem nie umiał powiedzieć, do którego była przyczepiona. Wtedy też miał zstąpić z nieba Bóg i natchnąć obecnego na miejscu biskupa Jerozolimy – św. Makarego. Ten nakazał przyniesienie trzech krzyży do łóżka umierającej na trąd kobiety i dotknięcie każdym z nich jej ciała. Dotyk trzeciego z kolei krzyża spowodował natychmiastowy powrót do zdrowia owej kobiety. Tak oto odnaleziono Krzyż Prawdziwy. To jedna z legend. Jest jeszcze inna. W odnalezionym liście św. Paulina z Noli wyczytać możemy, że św. Helena nakazała kłaść po kolei na każdym krzyżu ciało zmarłego niedawno mężczyzny. Kiedy położono go na tym właściwym ów mężczyzna zmartwychwstał. W miejscu odnalezienia Krzyża powstała Bazylika Grobu Świętego zwana też Nową Jerozolimą. O samym Krzyżu Pańskim jeszcze będziemy mówić. Teraz warto wiedzieć, że Helena wróciła do Rzymu nie tylko z relikwią. Przywiozła ze sobą również ziemię sprzed Grobu Pańskiego. Wysypała ją w tej właśnie kaplicy i przykryła posadzką! Przypomina nam o tym umieszczona w podłodze tablica. Ta ziemia wciąż się tu znajduje! To dlatego mamy prawo mówić: „Jesteśmy w Jerozolimie”!
Kaplica przykryta jest sklepieniem zdobionym piękną mozaiką.

W centrum widzimy „Jezus Błogosławiący otoczony Ewangelistami”. Poza tym „Historie Krzyża”, a pod łukami „Święci” i „Symbole Pasyjne”. Nie wiemy kto stworzył tak piękne dzieło. Podejrzewa się, że albo był to Melozzo da Forlì około roku 1484 albo Baldassare Peruzzi w roku 1510. Powtarza jednak dokładnie wzór tej, jaka była tu w czasach cesarza Walentyniana III (pierwsza połowa V wieku). W ołtarzyku widzimy posąg „Św. Helena”.

Tak naprawdę to posąg bogini Junony odnaleziony w Ostii Jej głowa oraz ramiona zostały zmienione tak aby posąg przypominał św. Helenę i podtrzymywał krzyż.
W kaplicy widzimy też antyczną bazę z epigrafem upamiętniającym przebudowę rezydencji cesarskiej i budowę kaplicy.
Przez pewien czas w kaplicy tej znajdowały się trzy ołtarze wykonane w latach 1601 – 1602 przez młodego Petera Paula Rubensa. Jeden z nich uległ zniszczeniu pod koniec XVIII wieku, dwa pozostałe przeniesiono do Grasse we Francji (miejscowość znana z książki oraz filmu „Pachnidło”).
Do kaplicy św. Heleny przylega jeszcze inna – kaplica Gregoriańska (nr 7) stworzona w 1520 r. na zlecenie kardynała Bernardino Carvajal.

W ołtarzu widzimy płaskorzeźbę z przedstawieniem „Pietà” z XVII wieku. Po prawej stronie grobowiec Joachimo Besutio z Mediolanu.

Wróćmy do kościoła i podążmy na wprost boczną nawą. Po lewej stronie widzimy ołtarz z obrazem „Wizja matki św. Roberta” autorstwa Raffaello Vanni (nr 5).

Kolejny ołtarz boczny zawiera dzieło Carlo Marata powstałe w latach 1660 – 1665 „Św. Bernardyn upokarza antypapieża Wiktora IV przed papieżem Innocentym II” (nr 4).

Ostatni ołtarz mieści obraz Giovanni Bonatti „Cud św. Bernardyna”.

Przejdźmy do nawy lewej. Na jej początku rzuci nam się w oczy wielka tablica. Na niej wymienieni są kardynałowie tytularni bazyliki aż do ostatniego, obecnego, kard. Miroslava Vlka.

W pierwszym ołtarzu widzimy „Niedowierzanie św. Tomasza” – Giuseppe Passeri z 1675 roku (nr 9).

Dalej, w drugim ołtarzu umieszczono drewniany krucyfiks z połowy XV wieku

a w ostatnim obraz „Św. Sylwester i Konstantyn” – Luigi Garzi z 1675 roku (nr 8).

W głębi po lewej stronie widzimy wejście, która zaprowadzi nas do kilku ważnych miejsc (niestety miejsc tych nie ma zaznaczonych na planie). Po przekroczeniu progu skręćmy do małej kapliczki po lewej stronie. To kaplica Antonietty Meo, niespełna 7 – letniej dziewczynki zwanej popularnie Nennoliną, która zmarła na raka kości 3 lipca 1937 r.

Była parafianką tego kościoła. W związku z toczącym się procesem beatyfikacyjnym, w 1999 r. jej ciało zostało przeniesione z cmentarza Verano do tej kaplicy. Antonietta Meo urodziła się w chrześcijańskiej rodzinie 15 grudnia 1930 roku. Mając lat 4, podczas zabawy przewróciła się i rozbiła kolano. Lekarze zbagatelizowali to stłuczenie, niedługo potem podczas badań wykryto u niej kostniomięsaka. Amputowano jej lewą nogę, niestety to nie pomogło i dwa lata później, nie ukończywszy 7 lat dziewczynka zmarła. Co sprawiło, że stała się tak wyjątkowa? Otóż napisała ponad 160 listów, między innymi do Boga Ojca, Matki Boskiej, Ducha Świętego, Aniołów, Jezusa.

W jednym z ostatnich listów Nennolina prosiła Jezusa aby zwrócił jej nóżkę słowami: „Chciałabym nigdy nie chorować i Ty spraw bym nie chorowała. Jeśli chcesz spraw bym zaczęła chodzić ale jeśli nie chcesz fiat voluntas Tua” Tak! Siedmiolatka użyła łacińskiego zwrotu: „Bądź wola Twoja”!! W liście do Matki Boskiej, kilka dni przed swoją Pierwszą Komunią pisała: „Droga Mamusiu, któż zrozumie, jak piękny będzie ten dzień, kiedy Twój Boski Syn przyjdzie do mego serca, ale ja chciałabym Go przyjąć z Twoich świętych rąk. Uczynisz mi to Mamusiu?” Wyobrażacie to sobie?? Mała dziewczynka i taka dojrzałość wiary!!! Listy są oczywiście pełne błędów gramatycznych ale nie o poprawność językową tu chodzi. Po jej śmierci zostały przebadane przez teologów, którzy zgodnie orzekli, iż dziewczynka jest jednym z największych mistyków świata! W 1942 roku rozpoczął się jej proces beatyfikacyjny, zakończył się w 1972 r. Nie została beatyfikowana ponieważ ówczesne prawo kościelne zabraniało beatyfikacji nieletnich, którzy nie zmarli śmiercią męczeńską. Zapis ten z polecenia papieża Jana Pawła II został zniesiony i proces beatyfikacyjny, w którym badany jest cud uzdrowienia, jaki dokonał się podczas modlitw u jej grobu, rozpoczął się na nowo. 18 grudnia 2007 roku papież Benedykt XVI podpisał dekret o heroiczności cnót Antonietty Meo. Dziewczynka już na pewno zostanie najmłodszą w historii Kościoła beatyfikowaną niemęczennicą! Ponadto w 2008 r. biskup José Luis Redrado Marchite powiedział, że dziewczynka ma szansę zostać nawet Doktorem Kościoła!!
Marzeniem Antonietty było pojechać do Afryki jako misjonarka. Po śmierci jej się to udało. Obecnie bowiem w Burundi działa Centrum Pomocy właśnie jej imienia. Jej kult jest tak powszechny, że pewna zakonnica w Chinach przyjęła imię Nennolina aby jak powiedziała: „lepiej służyć Chrystusowi i potrzebującym”.
Opowieść o dziewczynce zakończmy słowami listu, który napisała niecały rok przed śmiercią: „Jezu, pierwszą i najważniejszą rzeczą, o którą Cię proszę jest prośba o to, bym była świętą. Chcę bardzo cierpieć, by wynagrodzić Ci za grzechy ludzi, szczególnie tych najbardziej złych. Chciałabym być Twoją palącą się dzień i noc przed tabernakulum lampką”.

Wychodząc z kapliczki udajmy się schodkami do góry.

Po lewej stronie na zdjęciach umieszczono to co za chwilę zobaczymy na własne oczy. Wchodzimy do Kaplicy Relikwii. Pamiętajmy, że nie wolno tu fotografować ani filmować! Oczom naszym ukazują się wielkie relikwie, które przywiozła ze sobą św. Helena.

W gablocie widzimy więc:

—–u góry po lewej relikwiarz z kośćmi palca św. Tomasza, palca, który wkładał w rany Chrystusa;

—–u góry pośrodku relikwiarz z fragmentami z groty, w której narodził się Jezus. Jak to z groty, powiecie?! Przecież Jezus urodził się w stajence. Heh, dziś stajenka kojarzy nam się z drewnianym budynkiem, w którym mieszczą się boksy dla koni bądź krów. Pamiętajmy jednak, że 2000 lat temu tak nie było. Wtedy groty skalne i jaskinie wykorzystywane były jako stajnie. I właśnie w takiej grocie przyszedł na świat Jezus. Dziś nad Grotą Narodzenia stoi Bazylika Narodzenia Pańskiego.

—–u góry po prawej stronie relikwiarz z dwiema szpilami z korony cierniowej. Cała korona cierniowa znajduje się dziś w Katedrze Notre – Damme w Paryżu. Jest to obręcz o średnicy 21 cm ze splecionych uschniętych gałązek Juncus balticus z dodatkiem rośliny Ziziphus spina-christi, po polsku Głożyna Cierń Chrystusa, pozbawiona cierni gdyż w średniowieczu wyrywano je i umieszczano w różnych kościołach świata. Dwa z nich znajdują się właśnie w tej bazylice. Inne są między innymi w Pizie, Pradze a także w Zamościu, Miechowie i Boćkach! Jak widać nie trzeba jechać do Rzymu by obcować z Relikwiami Męki! Cudze chwalicie, swego nie znacie Jako ciekawostkę warto dodać, że korona posiadała około 50 cierni, natomiast obecnie w kościołach na całym świecie jest ich już 139
Chirurdzy badając Całun Turyński naliczyli na odbiciu głowy Chrystusa 13 ran na czole oraz 20 z tyłu głowy. Korona powodowała rozdzierający ból i obfite krwawienia ponieważ pod skórą głowy znajduje się bardzo rozległa sieć nerwów i naczyń krwionośnych. Na 1 cm³ znajduje się tam 140 punktów nerwowych.

—–pośrodku wielki relikwiarz w kształcie krzyża, wewnątrz którego przechowuje się trzy fragmenty Krzyża Prawdziwego. I tu dokończymy naszą opowieść o Helenie. Pamiętamy, że odnalazła ona Krzyż w Jerozolimie. Wracając z relikwiami (wiozła fragment Krzyża podzielonego na 3 części + inne relikwie) do Rzymu podekscytowana fundowała kościoły na prawo i lewo i ogłaszała amnestie dla więźniów. Uroczyście wjechała do Wiecznego Miasta witana przez lud oraz samego cesarza Konstantyna. Podarowała mu wtedy malutki fragment Krzyża. W 330 r. cesarzowa umarła prosząc Konstantyna o to by był dobrym człowiekiem, i dbał o Kościół. Mając te słowa w pamięci, Konstantyn ochrzcił się na łożu śmierci. W 614 r. Ziemię Świętą najechali Persowie, którzy ponoć skradli pozostawione tam części Krzyża. Kiedy zostali pokonani przez cesarza Herakliusza mieli jakoby zwrócić tę relikwię. Legenda głosi, że sam cesarz zdejmując królewskie szaty wziął na swe barki Krzyż i osobiście wnosił go na Golgotę. Na pamiątkę tego wydarzenia mamy dziś Święto Podwyższenia Krzyża Świętego obchodzone 14 września. Dziś fragmenty Krzyża porozrzucane są po świecie. Największy fragment przechowuje się w katedrze św. Michała i św. Guduli w Brukseli. Również w bazylice św. Piotra jest mały fragmencik używany przez cesarzy bizantyjskich podczas koronacji, nosili go wtedy na piersi. I znów wspomnieć musimy o Polsce. Tak! Też mamy fragmenty. W sanktuarium Świętego Krzyża na Łysej Górze, w Bazylice Katedralnej Podwyższenia Krzyża Świętego w Opolu oraz kościele Podwyższenia Krzyża Świętego Matki Bożej Uzdrowienia Chorych w Katowicach, kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Warszawie – Jelonkach a także w Elblągu, Częstochowie, Kcyni, Krakowie, Łomży, Pabianicach, Owińskach, Pacanowie, Włocławku, Przeworsku, Pińczowie i Pakości. Posiadali je kiedyś również Dominikanie w Lublinie, niestety ktoś je ukradł w 1991 roku.

—–na dole po lewej stronie relikwiarz z gwoździem, którym przybity był jeden z nadgarstków Chrystusa. Jak wiemy Chrystus został przybity do krzyża trzema lub czterema gwoździami (wciąż nie wiadomo czy nogi miał przybite razem jednym gwoździem czy osobno dwoma). Ponieważ zgodnie z żydowską tradycją razem z ciałem należało grzebać wszystko co miało związek z krwią i śmiercią danej osoby, razem z Chrystusem pochowano krzyż, podnóżek, gwoździe itd. Gdy Helena odnalazła te rzeczy, przywiozła gwoździe ze sobą. Jeden umieściła w swej kaplicy, dziś bazylice Św. Krzyża w Jerozolimie, drugi znajduje się w ołtarzu głównym katedry w Mediolanie, trzeci w Monzie wmontowany w Żelazną Koroną służącą do uroczystej koronacji królów włoskich, czwarty przechowuje się w Sienie. Początkowo jednak te gwoździe zostały wmontowane w zbroję Konstantyna aby go ochraniać w walce. W średniowieczu gwoździe cudownie rozmnożyły się i było ich……284! Na początku XIX wieku zweryfikowano ich liczbę uznając 200 z nich za fałszywe. Później, w 1870 r. dokonano raz jeszcze weryfikacji i dziś mamy ich „tylko 33”. Jednak pamiętajmy, że gwoździ związanych ze śmiercią Chrystusa było więcej niż 4! Tak, dobrze czytacie. Policzmy: 2 w nadgarstkach, załóżmy, że 2 w stopach, to daje nam 4. Do tego dwa w podnóżku pod stopami, dwa łączące poziomą belkę krzyża z pionową częścią, jeden podtrzymujący tabliczkę z wypisaną winą, tzw. Titulus. To daje nam 9! Skąd więc liczba 33? Otóż tworzono kopie gwoździ, wewnątrz których umieszczano niewielki fragmencik zeskrobany z prawdziwego gwoździa!
Niewiele osób wie, że w mieście Siena znajduje się Kaplica Świętego Gwoździa (w dawnym domu pielgrzyma naprzeciw katedry), w której kiedyś znajdował się jeden z oryginalnych gwoździ. Ponoć Konstantyn Wielki zaciągając pożyczkę od Wenecji oddał z zastaw gwóźdź, który podarowała mu Helena. Nigdy tej pożyczki nie spłacił i Wenecjanie sprzedali ten gwóźdź miastu Siena. Dziś możemy go oglądać w podziemiach muzeum S. Maria della Scala.
Również w paryskie katedrze Notre Dame przechowuje się fragment Gwoździa Pańskiego. Tak, tak, będzie też o Polsce. W 1425 roku papież Marcin V nakazał wykuć kopię Gwoździa Pańskiego umieszczając wewnątrz fragment oryginalnego i podarował go polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Do dziś przechowuje się go w katedrze na Wawelu i pokazuje tylko raz w roku – w Wielki Piątek o godz.15.00.
Takie kopie z fragmentami znajdują się także w Norymberdze, Tuluzie, Florencji, Kolonii, Trewirze, Aachen, Wiedniu, Ankonie, Wenecji czy w Bambergu.
My jednak widzimy ten autentyczny! Świadczy o tym jego datowanie (I w.), rozmiar – dokładnie 16 cm, oraz brak główki, która urwała się prawdopodobnie przy wyciąganiu go z krzyża. Gdyby to była kopia, kowal wykonałby przecież cały gwóźdź a nie wybrakowany.

—–na dole po prawej stronie relikwiarz z umieszczonym wewnątrz „Titulus Crucis” czyli połową tabliczki z napisem INRI wiszącej ponad Chrystusem. Jej autentyczność nie została jednoznacznie potwierdzona. Niemiecki historyk Carsten Peter Thiede potwierdził jej autentyczność uznając wyryty na niej napis za charakterystyczny dla sposobu pisania przez Żydów z I wieku. Pamiętać musimy jednak, że jest on postacią bardzo kontrowersyjną.
Dwóch innych naukowców również uważa tabliczkę za autentyk. Są to prof. Thiede i prof. Roll. Przede wszystkim dlatego, że tabliczka ta znacznie różni się od opisu zawartego w Ewangelii św. Jana! Żaden fałszerz nie zrobiłby kopii różniącej się od opisu! Ponadto opierają się na słowie NAZARINVS (powinno być NAZARENVS) ale w języku hebrajskim tamtych czasów bardzo często pisano właśnie w ten sposób! Z drugiej strony najnowsze badania przeprowadzone w 2002 r. przez naukowców z Università Roma Tre w Rzymie przy użyciu metody datowania za pomocą węgla wskazują, iż tabliczka pochodzi z lat 980 – 1145, co oznaczałoby, że mamy tu do czynienia z kopią. Jaka jest prawda? Badania wciąż trwają.
Na tabliczce wyryty był napis INRI co oznaczało „IESVS NAZARENVS REX IUDÆORUM” – „Jezus Nazarejczyk Król Żydowski”. Wyryto go w trzech językach: hebrajskim, greckim i łacińskim. „Titulus Crucis” ma wymiary 25 x 14 cm i grubość 2,6 cm. Waży 687 g. Posiada inskrypcję napisaną w trzech liniach (trzy języki). Niestety tabliczka jest bardzo zniszczona co utrudnia badania. Prawa krawędź jest mocno zbutwiała, górna odłamana. Tylko jej lewa część jest dobrze zachowana. Te zniszczenia znów zdają się potwierdzać jej autentyczność gdyż wskazują na jej niewłaściwe przechowywanie. A według tradycji Titulus był przez 295 lat ukryty w starej cysternie. Zgadza się też gatunek drzewa. Według przekazu Antoniusza z Piacenzy, który w 570 r. trzymał w rękach drugą połówkę Titulus (zaginioną podczas najazdu Persów w VII w.), stworzony on został z drzewa orzechowego. Dokładnie z tego samego drzewa pochodzi tabliczka z bazyliki Św. Krzyża w Jerozolimie!

—–skrajnie po lewej stronie, za pancerną szybą (proszę jej nie dotykać, jest pod alarmem!) widzimy coś jeszcze. Poprzeczną deskę krzyża. To fragment krzyża Dobrego Łotra. Naprawdę miał na imię Dyzma, ukrzyżowany po prawicy Chrystusa, żałował za swe grzechy. To do niego Jezus miał powiedzieć: „Zaprawdę powiadam Ci, dziś ze mną będziesz w Raju”. Jest pierwszym w historii świętym chrześcijańskim.

Wychodząc z Kaplicy Relikwii nie przeoczmy małego pomieszczenia, do którego prowadzi przejście, które pojawi się po naszej lewej stronie. Tam zobaczymy kopię Całunu Turyńskiego – płótna, w które miało być owinięte ciało Jezusa po śmierci, na którym odbił się jego wizerunek.

W malutkiej wnęce umieszczono ponadto „Chrystusa na krzyżu” ukazanego w sposób makabryczny, tak jak naprawdę musiał wyglądać czyli cały we krwi, ze zwichniętą i wykręconą w stawie barkowym lewą ręką!

Na koniec warto wiedzieć, że istnieje możliwość zwiedzenia podziemi bazyliki Św. Krzyża w Jerozolimie i zobaczenia na własne oczy pozostałości pałacu cesarskiego.

Należy wcześniej dokonać rezerwacji pod nr tel. +39 06 39967700 lub na stronie www.coopculture.it
Zwiedzać można w każdą pierwszą, trzecią i ewentualnie piątą sobotę miesiąca. Indywidualnie tylko o godz. 11.00, grupowo o 10.00 i 12.00.

Wychodzimy z kościoła i udajemy się w lewo, gdzie w rogu pomiędzy ścianą Anfiteatro Castrense i Murami Aureliana mieści się malutkie Oratorio di S. Maria del Buon Aiuto.

Kapliczka wybudowana w 1476 r. na zlecenie papieża Sykstusa IV ponoć w miejscu, w którym papież ten znalazł wcześniej schronienie przed piorunem podczas wielkiej burzy. Uchronić go miała modlitwa o pomoc do Matki Boskiej. Dlatego oratorium to nosi wezwanie Matki Boskiej Dobrej Pomocy. Wewnątrz znajduje się fresk „Matka Boska Dobrej Pomocy” przypisywany Antoniazzo Romano. Niestety obiekt jest niedostępny dla turystów.

Wejdźmy jeszcze do malutkiego parku biegnącego wzdłuż murów miejskich. Na samym końcu, w murach zobaczymy miejsce, gdzie dawniej mieściło się średniowieczne Oratorium Św. Małgorzaty Antiocheńskiej – żyjącej na przełomie III i IV wieku męczennicy, ściętej około 303 lub 305 roku.

Kaplica zdobiona była freskami nieznanego malarza ze szkoły Pietro Cavallini.

Wychodząc z parku zauważamy pomnik, o którym wspominaliśmy podczas zwiedzania Lateranu. To pomnik św. Franciszka z Asyżu.

A na skrzyżowaniu, na dole rogowej kamienicy mieści się bardzo dobra kawiarnia Fusion, gdzie przy małej espresso możemy raz jeszcze przemyśleć to, czego dziś się dowiedzieliśmy

Do usłyszenia niedługo, podczas trzeciego i ostatniego spaceru po wzgórzu Eskwilin.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Chiesa di Santa Bibiana, Roma 2000;
• Alfredo Cattabiani, Santi d’Italia, Milano 2004;
• Maddalena Cima, Emilia Talamo, Gli horti di Roma antica, Milano 2008;
• Elisabetta Borgia, Donato Colli, Sergio Palladino, Claudia Paterna, Horti Spei Veteris e Palatium Sessorianum: nuove acquisizioni da interventi urbani 1996-2008, Roma 2008;
• Laura G. Cozzi, Le porte di Roma, Roma 1968;
• Mariarosaria Barbera, Un anfiteatro di corte: il Castrense, Milano 2001;
• Almalinda Giacummo, Santa Croce in Gerusalemme: un pezzo di Terra Santa nella Città Eterna;
• Stefania Falasca, Le letterine di „Nennolina”, 1998;
• Luigi Boriello, Con occhi semplici, Città del Vaticano, 2001;
• Maria Meo, Ricordi della mamma di Nennolina, Roma 2002;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.2 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Nasze następne spacery odbędziemy po legendarnym antycznym wzgórzu zwanym Eskwilinem. Ponieważ jest to dość znaczny obszar, jego poznanie podzielimy sobie na trzy części. Dziś pierwsza z nich – spacer ulicą via Merulana. Zaczynajmy!

Na początek warto poznać kilka faktów historycznych na temat tego wzniesienia. Było to najwyższe i najbardziej rozbudowane wzgórze Rzymu. Składa się z czterech wierzchołków: Opius (zwiedzaliśmy go podczas spaceru po regionie Monti), Fagutal, Velia oraz Cispius. W czasach początków Rzymu Eskwilin stanowił nekropolię gdzie chowano niewolników, prostytutki oraz ludzi skazanych na śmierć stąd nie cieszył się dobrą sławą, uważano go za miejsce przeklęte. Mimo to mieściły się tu także malutkie osady latyńskie, od VI wieku p.n.e. stał się Eskwilin czymś w rodzaju przedmieścia głównej osady na Palatynie, w którym zamieszkiwała uboga ludność (gdyby rzecz działa się w Polsce Palatyn byłby grodem a Eskwilin podgrodziem). Nazwa wzgórza wywodzi się najprawdopodobniej od słowa „exquilini”, które oznaczało mieszkańców podmiejskich. Kiedy wzgórze zostało włączone w obszar miejski zaczęła się jego intensywna zabudowa, o której opowiemy sobie podczas naszych spacerów. Warto też pamiętać, że w średniowieczu na wzgórzu tym odbywały się sabaty czarownic, zbierali się tu również nekromanci aby celebrować swe obrzędy. Czas ruszać w drogę!

Zaczynamy na placu św. Jana Pawła II. Stojąc tyłem to bocznej elewacji arcybazyliki św. Jana na Lateranie i mając przed sobą Obelisk Laterański, po przeciwnej stronie skrzyżowania widzimy ulicę biegnącą w dół. To via Merulana. Dziś nią podążymy. Ulica ta powstała dokładnie na XVI – wiecznej Drodze Gregoriańskiej wytyczonej w czasach papieża Grzegorza XIII i przedłużonej za czasów papieża Sykstusa V, która służyła do uroczystych procesji podążających od arcybazyliki do drugiej bazyliki papieskiej – S. Maria Maggiore. Ulica biegnie pomiędzy kościołami oraz patrycjuszowskimi willami z wieków XVII – XIX.
Podążając via Merulana dochodzimy do pierwszego kościoła po prawej stronie. To bazylika S. Antonio da Padova all’Esquilino.

Kościół wraz z klasztorem Franciszkanów (którzy zostali wyrzuceni ze swej pierwotnej siedziby na Aracoeli w związku z budową pomnika dla króla Vittorio Emanuele II zwanego dziś popularnie Ołtarzem Ojczyzny) powstał w latach 1884 – 1887 wg proj. rzymskiego architekta Luca Carimini. Jest największym dziełem tegoż pana oraz pierwszym tak monumentalnym budynkiem sakralnym po roku 1870 (po odzyskaniu niepodległości). Do pięciołukowego portyku prowadzi podwójna rampa schodowa, na szczycie której stoi posąg św. Antoniego z Padwy z Dzieciątkiem na ręku. Ponad arkadami widzimy fryz zdobiony symbolami Franciszkanów. Fasada kościoła zbudowana jest z cegły, zawiera jednak elementy trawertynowe. Całość prezentuje styl, który można by nazwać eklektyczno – neorenesansowym. Charakterystycznym punktem kościoła jest niezwykła, oktagonalna kampanila (dzwonnica) ze szpicem z majoliki pokrytym polichromią i złotem.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe podzielone przez kolumny z czerwonego granitu, powtórzone na drugim poziomie tworzą empory otaczające nawę główną, biegną nawet na kontrfasadzie.

W kościele jest 10 ołtarzy bocznych.

Za ołtarzem głównym mieści się chór zakonny, w którym mieszczą się stelle (siedziska zakonników). Zamknięty jest on półkolistą absydą ozdobioną malowidłem Bonaventura Loffredo da Alghero – „Apoteoza Franciszkanów”.

W ołtarzach bocznych stworzonych według projektu Luca Carimini znajdują się obrazy stanowiące przykład rzymskiej sztuki sakralnej końca XIX wieku, późnego puryzmu oraz weryzmu, między innymi: „św. Klara” – autorstwa Giuseppe Bravi, „Święty Franciszek” – Franz De Rhoden, „Męczennicy japońscy” – Cesare Mariani, „Niepokalanie Poczęta” – Francesco Szoldaticz czy „Św. Ludwik z Tuluzy” – Eugenia Pignet. W zakrystii skrywany jest obraz z XVII wieku „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych” stanowiący kopię dzieła Parmigianino.
Pod rampą schodową prowadzącą do kościoła znajduje się wejście do dolnego kościoła, również trójnawowego, w którym znajduje się aż 45 ołtarzy służących młodym księżom studiującym na mieszczącym się obok Papieskim Uniwersytecie Antonianum (założony w 1887 roku) do odprawiania mszy. Papieski Uniwersytet Antonianum posiada 4 wydziały: teologiczny, nauk biblijnych i archeologii chrześcijańskiej, prawa kanonicznego oraz filozofii oraz 4 instytuty: duchowości, studiów ekumenicznych, studiów mediewistycznych oraz franciszkanizmu i religioznawstwa.

Wewnątrz mieści się też ogromna biblioteka gromadząca ponad 450 000 woluminów z takich dziedzin jak: franciszkanizm, historia Kościoła, teologia moralna, teologia dogmatyczna, filozofia, prawo kanoniczne, misjologia (działalność misyjna), patrologia (nauka Ojców Kościoła) czy patrystyka (nauka o życiu i twórczości Ojców Kościoła oraz pisarzy starochrześcijańskich).
Na koniec warto pamiętać, iż cały ten kompleks powstał na terenie, na którym dawniej stała willa Giustiniani Massimo, opowiemy sobie jednak o niej podczas kolejnego spaceru.

Po lewej stronie, na skrzyżowaniu z ulicą via Labicana wznosi się kolejna świątynia. To jedno z najstarszych miejsc kultu chrześcijańskiego w Rzymie – kościół SS. Marcellino e Pietro.

Oczywiście obecna konstrukcja nie jest specjalnie stara. Jednakże w latach pontyfikatu Sylwestra I (314 – 335) zbudowano tu pierwszy budynek, tzw Titulus Constantinae, w którym kwitł kult chrześcijański. Potem powstał tu malutki kościółek, który na przełomie dziejów przechodził wiele zmian między innymi wchłonął stojący nieopodal dawny szpital pielgrzymów. Dzisiejszy wygląd świątynia zyskała podczas wielkiej przebudowy w latach 1750 – 1751 ufundowanej przez papieża Benedykta XIV i prowadzonej według proj. Girolamo Theodoli. Architektura kościoła jest bardzo ciekawa. To konstrukcja z zewnątrz przypominająca sześcian bogato zdobiony jońskimi pilastrami, zbudowana na planie krzyża greckiego, z kopułą, której wygląd inspirowany jest dziełami Borrominiego. Eleganckie wnętrze przetykane jońskimi pilastrami zawiera prezbiterium zamknięte absydą i cztery rogowe kaplice.

W ołtarzu głównym widzimy malowidło Gaetano Lapis „Męczeństwo świętych Marcelina i Piotra” a po prawej stronie ołtarza „Msza św. Grzegorza” autorstwa Filippo Evangelisti. Pod ołtarzem znajdują się relikwie dwóch świętych przeniesione tu z katakumb przy via Casilina przez papieża Aleksandra IV w 1256 roku. Marcelin (ksiądz) i Piotr (egzorcysta) to męczennicy, którzy ponieśli śmierć w czasach prześladowań za cesarza Dioklecjana. Ponoć ich ciała wrzucono do grobu, który sami musieli sobie wykopać. Stamtąd ich ciała wydobyła św. Łucja i pochowała je przy via Casilina. Dziś w miejscu ich grobu stoi bazylika ich imienia a pod nią mieszczą się katakumby. Przeniesienie relikwii upamiętnia po dziś dzień inskrypcja wyryta na jednym z filarów (na prawo od wejścia).

Ruszamy dalej ulicą via Merulana.
Po lewej stronie zauważymy ulicę via Pasquale Villari. Jeśli skręcimy w nią i pójdziemy do jej końca odnajdziemy mały plac pod nazwą Piazza Iside na na nim fragment ruin. To pozostałość po stojącej tu w czasach antycznych świątyni Izydy i Serapisa.

Izyda była egipska boginią płodności i opiekunką rodziny, którą Rzymianie przyjęli do swego panteonu. Uroczystości związane z jej świętem odbywały się tutaj pomiędzy 28 października a 4 listopada każdego roku. Prowadzili je „duchowni” pełniący swą funkcję dożywotnio, ubierali się w jaskrawobiałe szaty.
Serapis był również bogiem egipskim jednak z czasów późniejszych, hellenistycznych, jego kult rozpowszechnił się w czasach Ptolemeuszy. Do Rzymu przybył w I wieku p.n.e.
Świątynia stanęła tu na polecenie Kwintusa Cecyliusza Metellusa Piusa mianowanego przez dyktatora Sullę Pontifexem Maximusem czyli Najwyższym Kapłanem, właśnie w I w. p.n.e. Ponoć była jedną z największych świątyń w Rzymie. Według dość niepewnych źródeł zajmowała teren o długości 250 metrów.

Wróćmy na via Merulana i podążmy dalej. Po chwili po lewej stronie ukaże nam się neorenesansowy kościół Sant’Anna.

Zbudowany został w XIX wieku (1885 – 1887), przebudowano go jednak w roku 1927. Wnętrze eklektyczne, jednonawowe, oświetlone jest wielkim oknem sufitowym dekorowanym aniołami oraz freskiem „Koronacja Przenajświętszej Marii”. W kościele zobaczyć możemy grobowiec założycielki Zgromadzenia Córek św. Anny – siostry przełożonej Anny Rosa Gattarno, która zmarła w maju 1900 roku.

Kawałek dalej po prawej stronie zobaczymy plac noszący nazwę Largo Leopardi na na nim stary budynek z cegły. To Audytorium Mecenasa.

Zacznijmy od tego kim był ten człowiek. Nazywał się Gajusz Cilniusz Mecenas, żył w latach 70 – 8 p.n.e. Był politykiem oraz doradcą cesarza Oktawiana Augusta. Jego nazwisko stało się jednak sławne z innego powodu. Był bowiem poetą oraz ze względu na olbrzymi majątek, opiekunem poetów np. Wergiliusza czy Horacego. Po dziś dzień jego nazwiskiem określa się protektorów sztuki (mecenas sztuki).
Budynek Audytorium (odkryty podczas przebudowy via Merulana w 1874 r.) stał dawniej wewnątrz olbrzymich ogrodów Mecenasa zwanych Horti Maecenatis. To duża prostokątna budowla o wymiarach 24,50 x 10,50 m. z absydą zamykającą jeden z jego krótszych boków. Powstał w 30 roku p.n.e. i był częścią wielkiej willi Mecenasa. W przedniej części wewnątrz budynku znajduje się audytorium pokryte niegdyś w całości płytami marmurowymi.

Na ścianach widoczne są wciąż piękne freski datowane na czas drugiej przebudowy obiektu za czasów cesarza Tyberiusza, Mecenas bowiem po śmierci zapisał wszystko co miał swemu przyjacielowi cesarzowi Oktawianowi Augustowi a ten oddał budynek Tyberiuszowi.
Na zewnątrz budynku warto zwrócić uwagę na bloki kamienne wystające ze ściany. To pozostałości najstarszego, kamiennego muru obronnego Rzymu, tzw. Murów Serwiańskich.

Audytorium Mecenasa zbudowane zostało bowiem z wykorzystaniem starych murów.
Ogrody zwane Horti Maecenatis, w których stała willa Mecenasa zbudowane zostały w latach 42 – 35 p.n.e. na dawnej nekropolii, która istniała na Eskwilinie. Zajmowały wielki obszar, na którym dziś stoi Teatr Brancaccio oraz Narodowe Muzeum Sztuki Orientalnej. Po śmierci Mecenasa ogrody wraz z willą stały się własnością Oktawiana Augusta oraz Tyberiusza o czym już wspominaliśmy.
W czasach Nerona zostały one włączone do prywatnych ogrodów okalających jego rezydencję (Domus Aurea). To ponoć ze szczytu znajdującej się tu wówczas wieży obserwował on (po przybyciu do Rzymu z Anzio) wielki pożar Rzymu w 64 r. W II wieku ogrody stały się własnością Marka Korneliusza Frontona, nauczyciela retoryki i opiekuna przyszłych cesarzy – Marka Aureliusza i Lucjusza Verusa. Podczas prac prowadzonych tu w XIX wieku odnaleziono mnóstwo cennych dzieł sztuki, które dziś możemy oglądać w Muzeach Kapitolińskich. Na koniec warto pamiętać, że w willi Mecenasa mieszkali między innymi Horacy oraz Wergiliusz.
Po drugiej stronie ulicy widzimy wspomniany już wcześniej budynek – Palazzo Brancaccio, w którym dziś mieści się teatr oraz muzeum. Jest to ostatnie i zarazem jedno z najsłynniejszych dzieł architektonicznych Luca Carimini. Budynek ufundowała Amerykanka, księżna Brancaccio – Mary Elizabeth Field, jego budowa rozpoczęła się w roku 1886 i zakończyła w 1912. Dużą rolę w dekoracji budynku odegrał Francesco Gai. Zaokrąglona fasada budynku na rogu (Teatr Brancaccio) jest dziełem Luca Carimini zrealizowanym w roku 1916 oraz odnowionym w latach 1937 i 1978.

Wewnątrz budynku znajduje się otwarta przestrzeń, w której mieści się niewielki park zawierający staw, altankę, mały domek przeznaczony do spożywania kawy (dekorowany przez malarza Francesco Gai), wiele różnych gatunków roślin oraz parking dla gości. Część pokoi pałacu wykorzystywana jest do urządzania przyjęć oraz wesel, m. in.: Sala Taneczna (225 m²), Pokój Arrasów, Pokój Aniołów, Lustrzana Sala czy Atrium.

Pozostała część pałacu, około 1700 m² znajduje się wciąż w rękach księcia Brancaccio – to tu mieści się Narodowe Muzeum Sztuki Orientalnej (wejście do muzeum pod numerem 248-250).

Muzeum powstało w roku 1957 i jest jednym z najważniejszych we Włoszech (jeśli chodzi o sztukę Orientu). Co tam możemy zobaczyć? Dzieła z Bliskiego Wschodu (Syria, Liban, Irak, Iran, Pakistan) z lat 6000-1000 p.n.e., dzieła z epoki żelaza z tamtych terenów, dzieła z Imperium Achemenidów (Iran) z czasów VI-IV w. p.n.e., dzieła Partów z czasów III w. p.n.e. – III w. n.e., dzieła z czasów dynastii Sasanidów (III-VII w. n.e.), dzieła z terenów Afganistanu, Tybetu, Nepalu, Indii, Chin, Japonii oraz Korei. Zaprawdę warto!

Troszkę dalej, po przeciwnej stronie, na skrzyżowaniu z ulicą via di S. Vito stoi kościół Sant’Alfonso Maria de’ Liguori all’Esquilino.

Ta pierwsza w Rzymie neogotycka świątynia zbudowana została w latach 1855 – 1859 wg proj. szkockiego architekta George Wigley dla ojców Redemptorystów. Powstał w miejscu, gdzie dawniej znajdowała się willa znanego rzymskiego rodu Caetani. Kościół został przebudowany w latach 1898 – 1900 wg proj. Maximiliana Schmalzl. Fasada zbudowana z cegły i trawertynu charakteryzuje się wielkim ostrołukiem, poniżej którego znajduje się okno typu rozeta oraz trzy portale wejściowe.

Ponad centralnym portalem widzimy mozaikę „Matka Boska Nieustającej Pomocy wśród aniołów”. Powyżej, na szczycie portalu widzimy figurę Chrystusa Odkupiciela wykonaną z marmuru kararyjskiego. Ponad portalami bocznymi zobaczyć możemy: „Św. Alfons Maria Liguori” – założyciel zakonu Redemptorystów (po lewej) oraz „Św. Klemens Maria Hofbauer” – austriacko-polski duchowny, ojciec Redemptorysta, założyciel tegoż zakonu w Polsce, dokładnie w Warszawie, w kościele św. Benona. W kościele św. Alfonsa odbywają się często msze w języku polskim.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, mimo że w niektórych przewodnikach można wyczytać, iż jest trójnawowe. Błąd ten wynika z faktu, iż 6 bocznych kaplic po każdej stronie nawy głównej połączonych jest ze sobą przejściami, co może sprawiać złudzenie, że świątynia ma 3 nawy. Tak naprawdę pamiętajmy, że ma tylko jedną!

Malarska dekoracja wnętrza pochodzi z końca XIX wieku i jest dziełem bawarskiego malarza – ojca Redemptorysty Maximiliana Schmalzl oraz Eugenio Cisterna. W ołtarzu głównym widzimy XIV – wieczną ikonę „Matka Boska Nieustającej Pomocy” – dzieło przywiezione do Rzymu przez chrześcijan z Krety, którzy schronili się tu przed Turkami. Absyda zdobiona jest mozaiką z 1964 roku przedstawiającą „Tronującego Odkupiciela pomiędzy Maryją Dziewicą i świętym Józefem”.

W zakrystii przechowuje się płaskorzeźbę z przedstawieniem „Chrystus w Grobie”.

Wychodząc z kościoła wejdźmy w uliczkę via di S. Vito biegnącą wzdłuż jego lewego boku. Na końcu widzimy Łuk Gallienusa – cesarza rzymskiego z lat 253-268.

Obiekt ten czasem błędnie nazywany jest Porta Esquilina. Tak naprawdę został zbudowany w miejscu gdzie kiedyś ta brama miejska się znajdowała. Ale zacznijmy od początku. Pierwsza budowla czyli właśnie owa Porta Esquilina stanęła w tym miejscu w VI w. p.n.e. i była częścią pierwszych kamiennych murów obronnych Rzymu – Murów Serwiańskich. Przebiegała tędy antyczna droga zwana Clivius Suburanus. Brama ta została całkowicie przebudowana w czasach cesarza Oktawiana Augusta. Ponowna przebudowa miała miejsce w czasach panowania cesarza Gallienusa w 262 roku, stąd obecna nazwa. Na łuku widzimy inskrypcję poświęconą cesarzowi oraz jego żonie Saloninie.
Przechodząc pod łukiem oczom naszym ukaże się sympatyczna Fontanella del rione Monti z 1926 r. autorstwa Pietro Lombardi.

Po lewej stronie widzimy jeszcze jeden interesujący obiekt. To kościół SS. Vito, Modesto e Crescentia. Pierwsza pisemna wzmianka o tej świątyni pochodzi z VIII wieku jednak prawdopodobnie powstał dużo wcześniej – już w IV wieku. Zbudowany został w miejscu dawnego Macellum Liviae czyli antycznego, wielkiego centrum handlowego zbudowanego przez Tyberiusza w 7 r. p.n.e. i nazwanego imieniem jego matki Livii Druzylli (była ona jednocześnie trzecią żoną cesarza Oktawiana Augusta). Fragmenty tej budowli wciąż znajdują się pod ziemią, podczas prac archeologicznych odkryto tu wielki, otwarty dziedziniec o wymiarach 80 x 25 metrów otoczony portykiem prowadzącym do sklepów.
Kościół w X wieku popadł w ruinę i został odbudowany w roku 1477 na zlecenie papieża Sykstusa IV. Kolejne renowacje przechodził w wiekach XVII i XIX. Wreszcie w roku 1900 zmieniono jego orientację zasłaniając absydę nowo wybudowaną fasadą wg proj. Alfredo Ricci. Zmiany te zostały cofnięte podczas ostatniej restauracji w latach 1973 – 1977, pozostawiono jednak tą fasadę z roku 1900, co powoduje, że kościół wygląda dość nietypowo bo z obu stron ma fasady główne

Obiekt poświęcony jest świętemu Witowi – męczennikowi zaliczanemu do Czternastu Świętych Wspomożycieli. Według legendy Wit został wychowany w wierze chrześcijańskiej przez swoją opiekunkę Krescencję i jej małżonka Modesto. Kiedy skończył 7 lat jego ojciec Gelas dowiedział się o tym, a nie umiejąc zmusić syna do wyrzeczenia się wiary oddał go w ręce cesarza Dioklecjana, który rzucił go lwom na pożarcie. Podobno Wit uczynił przed nimi znak krzyża i wtedy zwierzęta położyły się posłusznie u jego stóp. Wtedy też Dioklecjan nakazał wrzucić chłopca do kotła z wrzącym ołowiem, potem jeszcze miano go rozciągać specjalnym urządzeniem do tortur. Ciekawostką związaną z tym świętym jest fakt nazwania jego imieniem choroby – Pląsawicy Sydenhama – schorzenia dziecięcego charakteryzującego się nagłymi ruchami pląsawiczymi oraz przymusem aktywności ruchowej. Nazwano ją popularnie „Tańcem świętego Wita”.
Wnętrze jest jednonawowe zakończone półkolistą absydą i nakryte kasetonowym stropem. Na prawej ścianie zauważyć możemy kamień pamiątkowy z inskrypcją upamiętniającą miejsce męczeństwa chrześcijan w tym świętego Wita, mimo iż nie ma dowodów na to, że właśnie w tym miejscu zginął. Odnaleźć możemy tu również edikolę renesansową z freskiem, którego autorstwo przypisuje się Melozzo da Forli lub Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych”.
Podobna edikola znajduje się na ścianie lewej, tym razem widzimy tam fresk z XIX wieku przedstawiający „Madonnę ofiarującą różaniec świętym Dominikowi i Katarzynie Sieneńskiej”.
Interesująca jest również krypta kościelna. Wykopaliska archeologiczne, które zostały w niej przeprowadzone w latach siedemdziesiątych, umożliwiły nam lepsze poznanie starożytnej topografii tej części miasta a także odtworzenie historii początków życia diakonatu św. Wita.

W pobliżu kościoła mieści się również małe Oratorium Santa Maria Immacolata della Concezione zbudowane w roku 1656.

Na samym końcu ulicy via Merulana znajduje się plac Piazza di S. Maria Maggiore, a na nim najważniejszy punkt naszego dzisiejszego spaceru – papieska bazylika większa S. Maria Maggiore.

Bazylika ta znana jest pod kilkoma wezwaniami: Matki Boskiej Większej, Matki Boskiej z Nazaretu, Matki Boskiej przy Żłóbku lub, jak ją nazywamy w Polsce, Matki Boskiej Śnieżnej. Ta ostatnia nazwa wiąże się z legendą o powstaniu kościoła. Ponoć w 352 roku (w niektórych źródłach podawany jest rok 356) papieżowi Liberiuszowi oraz Rzymianinowi Janowi ukazała się we śnie Matka Boska. Janowi obiecała, że obdarzy go potomstwem (Jan wraz z żoną nie mogli mieć dzieci) jeśli wybuduje dla niej kościół w miejscu, w którym w lecie spadnie śnieg. Papieżowi Liberiuszowi zaś, że wkrótce przybędzie do niego pewien człowiek i poprosi aby wybudował kościół i że papież ma to uczynić. Tego samego roku, 5 sierpnia o godzinie 5 rano właśnie w tym miejscu spadł śnieg przykrywając całe wzgórze. Jan nie mogąc samemu wybudować świątyni pobiegł do papieża prosić aby ten zgodził się ufundować kościół. Papież widząc, że jego sen się spełnia nie wahał się ani chwili. Natychmiast wyznaczono miejsce budowy i wstępny plan bazyliki. Budowa jednak odwlekła się w czasie gdyż dokładnie w tym miejscu stała wtedy pogańska świątynia bogini Junony Lucindy, patronki kobiet w ciąży. Dopiero kiedy chrześcijaństwo stało się religią panującą można było wyburzyć świątynię i w jej miejscu postawić kościół. Na pamiątkę tego wydarzenia, każdego roku, 5 sierpnia cud się powtarza – przed bazyliką pada śnieg Dodatkowo wewnątrz kościoła z góry sypie się płatki białych róż

Prace budowlane rozpoczęły się w 432 roku, po soborze efeskim, zlecił je papież Sykstus III. Bazylika stanęła w roku 440. Była wtedy trójnawowa, dzielona przez antyczne kolumny pobrane właśnie z tej pogańskiej świątyni wcześniej tu stojącej. Posiadała też absydę. W średniowieczu, w latach 1288 – 1292, w czasach pontyfikatu papieża Mikołaja IV przebudowano absydę oraz dodano transept. Absyda została ponownie przebudowana przez architekta Carlo Rainaldi w 1673 roku. Kolejna przebudowa miała miejsce w latach 1741 – 1743 roku, kiedy to Ferdinando Fuga na zlecenie papieża Benedykta XIV zaprojektował obecną fasadę zewnętrzną.
Najważniejsze punkty bazyliki zwiedzimy według następującego planu:

S. Maria Maggiore posiada tak naprawdę dwie fasady. Pierwsza widoczna z zewnątrz (ta Ferdinanda Fuga, na planie oznaczona literką „A”) zbudowana została z trawertynu z wykorzystaniem cegły w taki sposób aby nie zasłaniać wcześniejszej, wewnętrznej fasady (na planie oznaczona literką „B”) bogato zdobionej mozaiką z XIII wieku autorstwa Filippo Rusuti z przedstawieniami: „Chrystus błogosławiący, aniołowie i symbole Ewangelistów”, „Madonna i święci Paweł, Jakub, Hieronim, Jan Chrzciciel, Piotr, Andrzej i Mateusz” oraz „Legenda o papieżu Liberiuszu i powstaniu bazyliki”. Na szczycie widzimy posągi świętych i proroków. Patrząc od lewej stworzyli je: Carlo Monaldi, Agostino Corsini, Giuseppe Lironi („Madonna z Dzieciątkiem” w centralnej części), Bernardino Ludovisi i Carlo Marchionni. Loża Błogosławieństw również flankowana jest dwiema statuami autorstwa Francesco Queirolo (po lewej) i Filippo Della Valle (po prawej). Posągi zdobiące tympanony ponad portalami wejściowymi stworzyli odpowiednio: Michelangelo Slodtz, G. B. Maini, Pietro Bracci i Pieter Antoon van Verschaffelt. Ponad fasadę wznosi się 75 – metrowej wysokości romańska kampanila zbudowana w latach 1375 – 1376 i odrobinę przebudowana na początku XV wieku.
Z lewej strony bazyliki, w niszach mieszczących się na ścianie zewnętrznej kaplicy Pawła V widzimy posągi: „św. Hieronim” i „św. Łukasz” autorstwa Valsoldo, „św. Mateusz” – dzieło Francesco Mochi oraz „święty Mateusz” i ”św. Epafras” – dłuta Stefano Maderno.

Posągi z drugiej strony bazyliki, umieszczone na balustradzie ponad absydą stworzył Francesco Fancelli.
Po lewej i prawej stronie fasady głównej mieszczą się bliźniacze pałace kapituły.
Wejdźmy do narteksu czyli przedsionka bazyliki.

Po prawej stronie rzuca się w oczy brązowy posąg z 1692 roku przedstawiający Filipa IV autorstwa Girolamo Lucenti.

Wejście główne stworzone zostało przez Ludovico Pogliaghi, po lewej stronie widzimy zaś Świętą Bramę.

Płaskorzeźby ponad drzwiami wejściowymi stworzyli Giuseppe Lironi, G. B. Maini, Pietro Bracci i Bernardino Ludovisi. W lewej części przedsionka znajdują się również schody prowadzące na górę do Loży Błogosławieństw.
Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 36 antycznych kolumn, ma długość 85 metrów, jest niezwykłe gdyż od czasu powstania (V wiek) struktura kościoła nie zmieniła się. Zatem mury bazyliki są dokładnie tymi samymi murami mającymi prawie 1600 lat!! Oczywiście wystrój wnętrza ulegał zmianom

Posadzka pochodzi z połowy XII wieku, wykonana została przez kamieniarzy ze szkoły braci Cosmati. Kasetonowy sufit przypisywany Giuliano da Sangallo zawiera złoty herb papieża Aleksandra VI Borgia. Złoto wykorzystane do zdobienia sufitu przywiózł z Ameryki Krzysztof Kolumb!!

Nawa główna (oznaczona na planie literą „C”) zawiera dwa grobowce umieszczone po obu stronach tuż przy wejściu. Po prawej stronie widzimy grób papieża Klemensa IX (nr 1) wykonany przez Carlo Rainaldi w 1671 roku i ozdobiony posągiem papieża wykonanym przez Domenico Guidi oraz posągami personifikującymi „Wiarę” (po prawej) – dzieło Cosimo Fancelli oraz „Dobroczynność” – Ercole Ferrata.

Opowiedzmy sobie kilka słów o tym papieżu. Giulio Rospigliosi urodził się w styczniu 1600 roku. Studiował w seminarium rzymskim. Potem zajmował stanowisko referendarza Trybunału Sygnatury Apostolskiej, sekretarza Kongregacji Rytów. Był też kanonikiem Bazyliki św. Jana na Lateranie. Publikował dość dobre sztuki teatralne i poezje. Od 1655 roku pełnił funkcję gubernatora Rzymu. Po śmierci papieża Aleksandra VII został w 1667 roku wybrany na papieża. Zasłynął jedynie z tego że ograniczył nepotyzm w Kurii Rzymskiej oraz negatywnie z tego, że chcąc wyzwolić Kretę spod panowania tureckiego wysłał flotę wojenną, która doznała klęski. Państwo Kościelne poniosło wtedy olbrzymie straty finansowe co ponoć „przyspieszyło” śmierć papieża. Zmarł po rzekomym ataku apopleksji (udar mózgu) w 1669 roku. Pochowano go początkowo w bazylice św. Piotra a potem przeniesiono właśnie tutaj.
Po stronie przeciwnej mieści się grobowiec papieża Mikołaja IV wykonany przez Domenico Fontana w 1574 roku (nr 2). Widoczne na nim posągi są dziełem Leonardo Sormani.

Słów kilka i o tym papieżu. Girolamo Masci urodził się w 1227 roku. Był pierwszym papieżem z zakonu Franciszkanów. Podczas konklawe rozpoczętego w 1287 roku i trwającego aż 11 miesięcy kilku kardynałów zmarło, przyspieszając zatem wybór papieża, kardynałowie wskazali jego. Odmówił on jednak przyjęcia zaszczytu. Kardynałowie zaś nie chcąc kolejnego konklawe odmówili jego odmowie i ponownie wybrali go papieżem. Zaraz po wstąpieniu na tron ogłosił się dożywotnim senatorem. Zasłynął z organizacji krucjat i to niekoniecznie do Ziemi Świętej (np. krucjata przeciw królowi Węgier Władysławowi Kumanowi) oraz konstytucji kościelnej, która gwarantowała kolegium kardynalskiemu połowę przychodów Kurii Rzymskiej. Pod względem kulturalnym przyczynił się do ozdobienia mozaikami bazyliki S. Maria Maggiore i arcybazyliki św. Jana Na Lateranie. Zmarł w 1292 roku w pałacu apostolskim przy bazylice, którą właśnie zwiedzamy.
Udajmy się teraz wzdłuż nawy głównej. Wysoko na ścianach bocznych widzimy 36 mozaik z V wieku przedstawiających sceny ze Starego Testamentu a dokładniej „Historie Mojżesza i Jozuego” po prawej stronie oraz „Historie Abrahama, Izaaka i Jakuba” po stronie lewej. Zostały odrestaurowane w 1593 roku, są świetnym przykładem sztuki późnego Cesarstwa Rzymskiego. Ponad mozaikami, pomiędzy oknami zauważyć możemy „Sceny z życia Maryi Dziewicy” – późnomanierystyczne freski z 1593 roku. Dochodząc do łuku tęczowego zwróćmy uwagę na mozaiki, którymi jest pokryty. Pochodzą z lat 432 – 440 i przedstawiają sceny z Nowego Testamentu a dokładniej: „Tron Boga Ojca” (pośrodku łuku), „Zwiastowanie”, „Objawienie Pańskie”, „Rzeź Niewiniątek”, „Jerozolima” (po lewej), „Prezentacja w świątyni”, „Ucieczka do Egiptu”, „Trzej Królowie przed Herodem”, „Betlejem” (po prawej).
Pod ołtarzem widzimy konfesję (nr 3) przebudowaną w latach 1862 – 1864 przez Virginio Vespignani. Warto tam zejść gdyż w ołtarzyku znajduje się srebrny relikwiarz wykonany przez Luigi Valadier, w którym przechowywana jest relikwia – drewno żłóbka, w którym narodził się Chrystus.

I tu warto wspomnieć o pewnej ciekawostce związanej z narodzinami Jezusa i pierwszym ołtarzem. Otóż czy wiecie, że pierwszy ołtarz dla Chrystusa powstał zanim on się narodził?!! Otóż ponoć cesarzowi Oktawianowi Augustowi przebywającemu w świątyni Junony na Kapitolu ukazała się Kobieta z Dzieciątkiem i powiedziała: „Jam jest Dziewica, która pocznie ze swego łona Salwatora Świata, jam jest Ołtarzem Syna Bożego”. Na pamiątkę tego wydarzenia ufundował on Ołtarz Niebiański – Ara Coeli. Dziś w miejscu tym stoi bazylika, opowiemy sobie jednak o niej innym razem.
Klęcząc przed ołtarzem warto jednak pamiętać, że kult „Kołyski Pańskiej”, bo tak czasem żłobek jest nazywany, istnieje dopiero od VII wieku. Relikwia, którą widzimy to 5 deseczek z drewna klonowego lub drewna figi morwowej (jak to możliwe, że jeszcze tego nie wyjaśniono???). Drewienka są różnej wielkości, największe ma około 90 cm długości i 10 cm szerokości. Są ze sobą połączone. Relikwia ta otoczona jest mrokiem tajemnic.
Olbrzymi posąg przedstawiający papieża Piusa IX wykonał w 1883 roku Ignazio Jacometti.

Przykrywający ołtarz główny baldachim (nr 4) zaprojektowany przez Ferdinando Fuga składa się z czterech porfirowych kolumn, dekorowany jest złoconym brązem wykonanym przez Giuseppe Valadier w 1823 roku. W ołtarzu przechowuje się relikwie św. Mateusza Ewangelisty.

W widocznej za ołtarzem głównym absydzie (nr 5) mieszczą się ostrołukowe okna – to jeden z pierwszych przykładów dekoracji gotyckiej w Rzymie. Pokryta jest ona mozaiką autorstwa Jacopo Torriti z 1295 roku z przedstawieniami „Koronacja Maryi w obecności kardynała Colonna”, „Papież Mikołaj IV pośród aniołów i święci Jan Chrzciciel, Jakub i Antoni” oraz „Święci Piotr, Paweł i Franciszek”. W głębi widzimy motywy gołębic i pawi. Poniżej aniołów i świętych płynie rzeka Jordan, jeszcze niżej pomiędzy oknami „Epizody z życia Marii” również autorstwa Jacopo Torriti.

Na zewnątrz łuku absydialnego widzimy „24 Starców Apokaliptycznych” z 1930 roku. W dolną część absydy wmurowano 4 płaskorzeźby Mino del Reame z 1474 roku pobrane ze starego cyborium ołtarza papieskiego. Dostrzec możemy tam też przedstawienie „Narodzenia Pańskiego” – Francesco Mancini. W 1931 roku wyburzone zostało XVI – wieczne sklepienie transeptu co doprowadziło do częściowego odsłonięcia starszej części nawy poprzecznej pochodzącej z czasów Mikołaja IV zdobionej freskami proroków autorstwa Pietro Cavallini, Cimabue i Giotto!

Przejdźmy teraz do nawy prawej (stojąc tyłem do prezbiterium będzie to nawa po naszej lewej stronie). Tam, tuż przy prezbiterium mieści się płyta nagrobna z inskrypcją oraz napis na schodkach. To rodzinny grobowiec rodu Bernini. Pochowany jest tu też GianLorenzo.

W głębi nawy zobaczymy gotycką tombę kardynała Consalvo Rodriguez zmarłego w 1299 roku – to dzieło Giovanni di Cosma (nr 16). Ponad nią mozaika „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych”.

Po przeciwnej stronie grobowiec kardynała Marcello Crescentio.
Wejdźmy teraz do pięknej Kaplicy Sykstyńskiej (nie mylić z tą w Watykanie), której nazwa pochodzi od jej fundatora – papieża Sykstusa V. Zaprojektował to cudo w latach 1584 – 1587 Domenico Fontana (nr 14). Stoi na planie krzyża greckiego, z dwiema bocznymi malutkimi kapliczkami, przykryta jest kopułą. Budując ją Fontana wykorzystał kamień z Septyzodium na wzgórzu Palatyn. Kaplica pokryta jest freskami Cesare Nebbia i Giovanni Guerra.

W części centralnej widzimy monumentalne cyborium z brązu wykonane przez Ludovico Del Duca w 1590 roku. Wspiera się na 4 aniołach Sebastiano Torrigiani. Schody prowadzą nas w dół do Oratorium Szopki – starej kapliczki projektu Arnolfo di Cambio z 1290 roku. Również jego dziełem są „Dawid” i „Izajasz” w łuku wejściowym. W niszy za ołtarzem mieszczą się „Trzej Mędrcy ze Wschodu”, „Św. Józef”, „Wół” i „Osioł” oraz „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Valsoldo.
Na prawej ścianie kaplicy głównej widzimy grobowiec papieża Sykstusa V wg proj. Domenico Fontana (1586 – 1588). Posąg papieża stworzył Valsoldo.

Czas na kilka słów o Sykstusie V. Wielokrotnie ta postać przewijała się już podczas naszych spacerów, spróbujmy jednak zebrać teraz te wszystkie wiadomości „do kupy”. Felice Peretti di Montalti urodził się 13 grudnia 1521 r. (trzynastego więc już na wstępie miał pod górkę). Pochodził z biednej rodziny rolniczej. Wstąpił do Franciszkanów, studiował na uniwersytetach w Bolonii i Ferrarze gdzie zdobywał najwyższe oceny, uzyskał tytuł doktora teologii. W drodze po tron papieski pełnił kilka ciekawych urzędów między innymi Inkwizytora Generalnego Wenecji. 24 kwietnia 1585 roku wybrano go na papieża. Panował krótko (tylko 5 lat) lecz zdziałał wiele. Był jednym z najefektywniejszych papieży w historii. Uporał się z problemami finansowymi Watykanu, dokonał reformy Kurii Rzymskiej, utworzył aż 15 dodatkowych Kongregacji Kardynalskich! Drastycznie zredukował ilość kardynałów zasiadających w tzw. Kolegium Kardynałów. Od tej pory było ich tylko 70!. Zmieniło się to dopiero po roku 1958. Ponieważ brutalnie rozprawił się z przestępcami skazując na śmierć tysiące morderców (ich głowy wieszał na Moście św. Anioła), również mnichów i księży odbywających stosunki seksualne, przylgnął do niego przydomek „Żelazny Papież”. Zasłynął też jako fundator i budowniczy wielu budowli w Rzymie. To na jego rozkaz powstały dwa akwedukty: Aqua Marcia i Aqua Felice. Odbudował spalony Pałac Laterański, przebudował i powiększył papieski pałac na Kwirynale (dziś Pałac Prezydencki), nakazał przebudować ulice w taki sposób aby połączyć siecią dróg wszystkie bazyliki papieskie, za jego czasów położono fundamenty pod Schody Hiszpańskie (mimo, że same schody powstały dużo później), znacznie powiększył Pałac Papieski na Watykanie, przebudował gmach Biblioteki Watykańskiej, za jego czasów zakończyła się również budowa kopuły w bazylice św. Piotra. Jego zasługą jest również przeniesienie wielu obelisków u ustawienie ich w miejscach gdzie stoją po dziś dzień. Odnowił też kolumny Trajana i Aureliusza umieszczając na ich szczytach posągi św. Piotra i św. Pawła, stojące tam po dziś dzień.
Nie obyło się jednak bez skandali Tak, teraz ta najciekawsza historia Otóż Sykstus V doszedł do wniosku, że przetłumaczona w IV w. przez św. Hieronima Biblia jest napisana błędnie i rozpoczął prace nad nowym tłumaczeniem. Pracował w pocie czoła po 12 – 14 godzin dziennie przez 18 miesięcy. Fragmenty, które mu się nie podobały wykreślał, dodał mnóstwo swoich przemyśleń, zmienił całkiem historię posługując się swą bujną fantazją Pozamieniał układ rozdziałów i numerację wersów. Kiedy pracę zakończył natychmiast wydał bullę uznającą jego dzieło za jedyną, prawdziwą i oficjalną wersję Biblii. Kiedy umarł 4 miesiące później kolejni papieże musieli odkręcać to co zrobił Sykstus. Wbrew pozorom nie było to łatwe gdyż egzemplarze Biblii zostały już wydrukowane. Nie można też było ogłosić światu, że papież napisał co mu ślina na język przyniosła. Aby wyeliminować „Sykstusową Biblię” trzeba było uciec się do podstępu. Papież Grzegorz XIV ogłosił zatem, iż papież Sykstus V już po wydrukowaniu Biblii odnalazł wiele błędów, które popełnili ponoć drukarze i już leżąc na łożu śmierci prosił aby natychmiast wstrzymać wydawanie księgi i poprawić błędy. Watykan przeznaczył olbrzymie sumy pieniędzy aby wykupić cały nakład. Dopiero za czasów kolejnego papieża – Klemensa VIII udało się Watykanowi uporać z tym problemem
Ponad posągiem widzimy płaskorzeźby z przedstawieniami „Sceny z czasów pontyfikatu Sykstusa V” wykonane przez Nicolò Pippi i Gillis de la Rivière. Dostrzec tu możemy scenę związaną z Polską a dokładniej pojednanie Zygmunta III Wazy z arcyksięciem Maksymilianem (tzw. traktat będzińsko-bytomski). Jedyną postacią wiernie odwzorowaną jest jednak tylko legat papieski Ippolito Aldobrandini, który przyczynił się do zawarcia pokoju. Pozostałe postaci odbiegają wyglądem od rzeczywistości. Również krajobraz, w którym artysta umiejscowił scenę nie jest realny. Rzecz bowiem działa się na granicy polsko-czeskiej (w polskim Będzinie i czeskim wówczas Bytomiu) natomiast tu widzimy miasto Rzym oraz bazylikę św. Jana na Lateranie
Kto z Was potrafi tam odnaleźć kanonizację naszego polskiego świętego – Jacka Odrowąża, którą dodał Valsoldo? (w prawym górnym rogu).
Po bokach znajdują się: „św. Franciszek” – Flaminio Vacca i „św. Antoni” – Pietro Paolo Olivieri.
Na ścianie w głębi, na wprost wejścia, mieszczą się posągi „św. Piotr” i „św. Paweł” autorstwa Valsoldo umieszczone tu wg proj. Prospero Bresciano.
Na lewej ścianie kolejny grobowiec papieski – tym razem Piusa V – również dzieło Domenico Fontana, posąg papieża wykonał Sormani a płaskorzeźby z przedstawieniami „Historii z czasów pontyfikatu Piusa V” – Nicolò Pippi i Gillis de la Rivière.

Również i o tym papieżu warto wspomnieć w kilku słowach. Michele Ghislieri urodził się w 1504 roku. Pochodził z biednej rodziny zatem musiał wcześnie zacząć pracę. Początkowo był pasterzem. Mając lat 14 wstąpił do zakonu Dominikanów. W niektórych jego biografiach można przeczytać, że studiował na Uniwersytecie Bolońskim co nie jest prawdą. Uczył się jedynie w studium zakonnym. Uzyskał oczywiście tytuł magistra ale nie dlatego, że studiował. Został mu on nadany przez papieża Juliusza III w 1553 roku „na mocy autorytetu apostolskiego”. Od 1542 roku był wikariuszem trybunału inkwizycyjnego w Pawii, od 1550 roku inkwizytorem Como. Doprowadził do skazania wielu osób. Od 1551 roku pełnił urząd komisarza generalnego Inkwizycji Rzymskiej a od 1558 był najwyższym inkwizytorem. W 1566 roku wstąpił na Tron Piotrowy. Poświęcił się wtedy reformie Kościoła, wprowadzeniu w Watykanie rygorów klasztornych i wzmocnieniu Inkwizycji. Rozprawił się też z prostytutkami nakazując aby każda, która chce pozostać w Rzymie wyszła za mąż. Wydał bullę zakazującą dzieciom duchownych dziedziczenia majątku kościelnego. Próbował również zniszczyć wszystkie pozostałe pogańskie pomniki i świątynie. Doszło nawet do tego, że zabronił mieszkańcom miasta chodzić do karczm. Jednym słowem próbował zmienić cały Rzym w zamknięty klasztor.
Był jednak uważany za sprawiedliwego, mimo że zatwierdzał wszystkie wyroki Świętej Inkwizycji. Osobiście wysłuchiwał skarg mieszkańców, rozstrzygał spory, zbudował szkoły, przytułki i szpitale. To za jego pontyfikatu doszło do wielkiej bitwy morskiej Świętej Ligi z Turkami pod Lepanto (1571 r.). Ten dzień – 7 października – ustanowił świętem Matki Boskiej Różańcowej. Nakazał odnowić główne księgi liturgiczne: mszał i brewiarz. Według tegoż mszału odprawiano później msze święte aż do roku 1962! Zmarł po ciężkiej chorobie nerek w 1572 roku. W 1712 roku został świętym Kościoła. Jest patronem dzisiejszej Świętej Inkwizycji czyli Kongregacji Nauki Wiary. Jest też twórcą modlitwy różańcowej w specjalnej formie, która nakazywała rozważać w 150 „zdrowaśkach” całe życie Jezusa od Zwiastowania aż do Powtórnego Przyjścia w Chwale. W taki sposób odmawiano Różaniec aż do roku 2002.

W niszach po bokach widzimy „św. Piotr” – Valsoldo i „św. Dominik” – G. B. Della Porta.
W prawej ścianie znajdują się drzwi prowadzące do malutkiej dawnej zakrystii (nr 15). Przechowuje się tam tzw. lavabo czyli Lawaterz – coś w formie umywalni kapłańskiej, która służy do mycia rąk przed mszą. Zwyczaj mycia rąk przed mszą oraz symbolicznego obmywania ich podczas mszy wywodzi się od słów Psalmu 26: „Lavabo inter innocentes manus meas” czyli „Umywam ręce na znak niewinności”. Jest to symboliczne uwolnienie się od grzechów.
Lavabo to powstało prawdopodobnie wg proj. Isaia da Pisa. W lunetach dostrzec można malowidła z przedstawieniami „Pejzaży” – Paul Brill.

Podążając dalej nawą boczną zauważymy boczny ołtarz mieszczący się przy kaplicy Sykstusa V (nr 13) a w nim obraz z 1750 roku przedstawiający „Zwiastowanie” autorstwa Pompeo Batoni.

Odrobinkę dalej mieści się Kaplica Relikwii (nr 12) odrestaurowana przez Ferdinando Fuga. Zawiera 10 kolumn z czerwonego porfiru z około 1750 roku.

Dalej dostrzeżemy wejście prowadzące do baptysterium (nr 6). Kaplica ta jest dziełem Flaminio Ponzio, nadwornego architekta papieża Pawła V Borghese. Powstała w 1605 roku, została jednak troszkę zmieniona w trakcie restauracji w wieku XIX. W głębi widzimy basen chrzcielny i chrzcielnicę wg proj. Giuseppe Valadier z 1825 roku. Statuę „św. Jana Chrzciciela” oraz „Cherubinów” stworzył Adamo Tadolini. W ołtarzu widzimy „Wniebowzięcie Maryi” – płaskorzeźbę dłuta Pietro Bernini (1608 – 1610).

Kaplicę przykrywa sklepienie z freskami Passignano. Na ścianie prawej, po prawej stronie wejścia prowadzącego do obecnej zakrystii widzimy grobowiec Odoardo Santarelli z popiersiem autorstwa Alessandro Algardi.

Na ścianie lewej kaplicy mieszczą się popiersia Antonio Emanuele Ne Vunda (Francesco Caporale) oraz papieża Benedykta XIII (Pietro Bracci).

Niestety turyści nie mogą wejść do zakrystii (nr 7), również zaprojektowanej przez Flaminio Ponzio, gdzie na sklepieniu oraz w lunetach mieszczą się freski Passignano. Na jednym z nich rozpoznalibyśmy…..zamek w Malborku
W ściany dwóch sąsiednich pomieszczeń (nr 8 i 9) wmurowano pozostałe płaskorzeźby autorstwa Mino del Reame (między innymi „Madonna z Dzieciątkiem”) pochodzące z dawnego cyborium ołtarza głównego bazyliki. Na sklepieniu zaś zobaczymy malowidło we Włoszech nazywane „Tranzytem Marii”, w Polsce zaś „Zaśnięciem Marii” autorstwa Passignano.
Wróćmy do baptysterium, tam po lewej stronie znajduje się jeszcze jedno przejście prowadzące do Kaplicy Świętych Michała i Piotra w Okowach (nr 10). Na sklepieniu znajdują się malowidła z przedstawieniami „Ewangelistów” przypisywane dawniej Lorenzo di Viterbo a dzisiaj Piero della Francesca. Stamtąd korytarzem (nr 11) można przejść do podziemnych części bazyliki, ta część jest jednak płatna. W korytarzu zwróćmy uwagę na kolumnę pamiątkową Henryka IV Burbona – króla Francji.

Przejdźmy teraz do lewej nawy bocznej. Zaraz na samym początku widzimy dwa grobowce. Pierwszy (nr 26) – ponad Świętą Bramą – należy do kardynałów Filippo i Eustachio De Levis (1489 rok),

drugi zaś do Agostino Favoriti (nr 25).

Kawałek dalej widzimy kaplicę Cesi (nr 24).

Powstała w 1550 roku wg proj. Guidetto Guidetti. Wewnątrz podziwiać możemy „Ścięcie św. Katarzyny Aleksandryjskiej” autorstwa Sermoneta (inne freski również są jego dziełem) oraz dwa grobowce rodu Cesi autorstwa Guglielmo Della Porta.
Dalej wzdłuż nawy zobaczymy ołtarz boczny św. Leona Wielkiego z malowidłem Sebastiano Ceccarini (nr 23), posąg „Królowej Pokoju” (nr 22) Guido Galli z 1918 roku oraz ołtarz św. Franciszka (nr 21) z malowidłem Placido Costanzi.

Za nimi mieści się wejście do kaplicy Sforza (nr 20) stworzonej w latach 1562 – 1573 przez Tiberio Calcagni i Giacomo Della Porta według niezrealizowanego wcześniej projektu samego Michała Anioła! Kaplica ta została niedawno odnowiona (w 2004 roku). Wewnątrz zobaczymy „Wniebowziętą” autorstwa Sermoneta, freski ponad ołtarzem oraz w lunetach są dziełem Cesare Nebbia.

Kolejną kaplicą jest wielka kaplica Pawła V stworzona na zlecenie papieża Pawła V Borghese przez Flaminio Ponzio w latach 1605 – 1611. Kaplica ta powtarza mniej więcej schemat architektoniczny kaplicy Sykstusa V.

Freski w tzw. pióropuszach kopuły przedstawiające „Proroków i Sybille” oraz te w lunetach ponad ołtarzem („Objawienie się Matki Boskiej i świętego Jana Ewangelisty świętemu Grzegorzowi Cudotwórcy”, podczas którego otrzymał on od nich tekst wyznania wiary) są dziełem Cavalier d’Arpino. Kopuła ozdobiona została freskiem „Dziewica wśród apostołów” – Lodovico Cardi zwanego od miejsca urodzenia Cigoli. Ołtarz bogato zdobiony szlachetnymi kamieniami jest dziełem Pompeo Targone wykonanym według projektu Girolamo Rainaldi i G. B. Crescenzi. Widzimy na nim „Anioły” z brązu autorstwa Guillaume Berthélot i płaskorzeźbę z marmuru i złoconego brązu „Papież Liberiusz wyznacza plan bazyliki” – Stefano Maderno. W centrum korona aniołów Camillo Mariani otaczająca ikonę datowaną na czas pomiędzy V a XIII wiekiem. To słynna „Salus Populi Romani” (Ocalenie Ludu Rzymskiego) znana też jako „Matka Boska Śnieżna”, która miała ukazać się patrycjuszowi Janowi oraz papieżowi Liberiuszowi.

Według tradycji namalował ją na drewnianym blacie stołu z warsztatu św. Józefa sam św. Łukasz, tuż po zmartwychwstaniu Chrystusa. Przeczy temu jednak dzisiejsze datowanie dzieła. Ikona namalowana jest na drewnie cedrowym o wymiarach 117 x 79 cm. Dzień i noc pali się przed nią lampka oliwna. Ikona ta stała się bardzo popularna, dziś mamy mnóstwo kopii tego dzieła, jednak według legendy na podstawie oryginału powstało tylko 6 kopii (potem dokonywano kopiowania kopii). Jedną z nich ma być rzekomo obraz znajdujący się dziś w Krakowie w Kościele Matki Boskiej Śnieżnej na Gródku, który został tam sprowadzony po pewnym wydarzeniu. Otóż w czasie pożaru miasta w 1638 roku Matka Boska Śnieżna ponoć była widziana jak swym płaszczem okrywa kościół i budynki zakonne chroniąc je przed spaleniem. Potem miano ją widzieć raz jeszcze, chroniącą Gródek przed zniszczeniem podczas „potopu szwedzkiego”.
Wróćmy do naszej kaplicy Po bokach ołtarza widzimy posągi „Św. Jan Ewangelista” i „św. Józef” autorstwa Cesare Mariani i Ambrogio Buonvicino.
Na prawej ścianie mieści się grób papieża Klemensa VIII autorstwa Flaminio Ponzio zdobiony posągiem papieża wykonanym przez Giacomo Silla Longhi.

Standardowo słów parę na temat tego papieża szczególnie, że jest on bardzo związany z Polską. Ippolito Aldobrandini urodził się w Fano w 1536 roku, studiował prawo w Padwie, Perugii i Bolonii uzyskując tytuł doktora. Za jego czasów ród Aldobrandini stał się potężny. W 1580 roku pod wpływem swego przyjaciela Filipa Neri przyjął święcenia kapłańskie. W czasach papieża Sykstusa V zawitał do Polski jako legat papieski. Przebywał tu w latach 1588 – 1589 nadzorując pakty bytomsko – będzińskie czyli to o czym wspominaliśmy wcześniej przy zwiedzaniu kaplicy Sykstusa V. Z pobytem w Polsce wiąże się pewna historyjka Początkowo legat mieszkał w Krakowie ale kiedy wybuchła tam zaraza przeniósł się na dwa tygodnie do Olkusza. „Srebrne Miasto”, bo tak był wtedy nazywany Olkusz ze względu na pokłady srebra pod nim leżące, bardzo spodobało się Hipolitowi. W swej relacji z pobytu w naszej ojczyźnie pisał o nim używając takich określeń: „Miasteczko jest bardzo ładne i wesołe”, „Ma bardzo wygodne mieszkania”, „piękne domy”, „jest dość czyste jak na polskie warunki”. Mieszkając tam odprawił nawet mszę świętą w kościele św. Andrzeja (po dziś dzień mieści się tam tablica upamiętniająca Ippolito Aldobrandini, późniejszego papieża Klemensa VIII). Poznał jeszcze jedną dobrą polską rzecz – piwo!! Mieszkając w Olkuszu każdego dnia zachodził do jednej z karczm na pyszną Warkę. Kiedy będąc już papieżem zachorował, leżąc na łożu ogarnięty wysoką gorączką miał ponoć zawołać: „O santa piva di Polonia” („O święte piwo Polskie”). Zebrani wokół łoża kardynałowie myśląc, że papież wzywa na pomoc jakąś nieznaną dotąd świętą natychmiast padli na kolana i zaczęli modlić się do świętej Piwy A Klemens VIII po prostu marzył o kolejnym kuflu Warki
Ippolito Aldobrandini został wybrany papieżem 30 stycznia 1592 roku. Historycy różnie oceniają jego pracę. Dokonał wiele dobrego, nie obyło się jednak bez pomyłek. Przede wszystkim, to co też już wspominaliśmy, uporał się wreszcie w „fantastycznym” przekładem Biblii papieża Sykstusa V. Wznowił wiele ksiąg liturgicznych. Wprowadził tradycję zapraszania na obiad każdego dnia 12 biedaków, którzy jedli wraz z nim. Każdego wieczoru osobiście zasiadał w konfesjonale w bazylice św. Piotra i spowiadał ludzi, celebrował również osobiście msze święte. Kochał Polskę i był jej zawsze przychylny. 17 kwietnia 1594 roku kanonizował polskiego świętego – Jacka Odrowąża.
I jeszcze jedna ciekawostka. W 1596 roku papież Klemens VIII przysłał do Polski swego legata – kardynała Enrico Gaetano aby ten nakłonił polskiego króla Zygmunta III Wazę do przyłączenia się do Świętej Ligi walczącej z Turkami. Razem z nim do naszego kraju przybył mistrz ceremonii oraz kronikarz Giovanni Paolo Mucante (nazywany czasami Giampaolo). Kiedy wjechali do Krakowa, Mucante rozdziawił usta ze zdziwienia. Każdego dnia zwiedzał później Kraków i jego kościoły. W swej książce opisującej pobyt w tym mieście „Opis budowli Krakowa” tak oto napisał: „Gdyby nie było Rzymu, tedy Kraków byłby Rzymem”
Wróćmy do papieża. Niestety za jego pontyfikatu dominował nepotyzm (lansował kardynałów ze swego rodu: Cinzio Passeri Aldobrandini oraz Pietro Aldobrandini), ogołocił skarb Watykanu i to co najstraszniejsze – nakazał spalić na stosie 23 osoby w tym dominikanina Giordano Bruno. Przez kolejne stulecia Bruno wciąż uważany był za heretyka, dopiero papież święty Jan Paweł II oczyścił jego imię z zarzucanych mu czynów uznając spalenie Bruno za wielki błąd Kościoła.
Za czasów Klemensa VIII stracono też 22 – letnią „Piękną Ojcobójczynię” czyli Beatrice Cenci, o której już dawno temu wspominaliśmy i o której jeszcze sporo powiemy przy innej okazji.
Zmarł 3 marca 1605 roku. Pamiętajmy też, iż to za jego czasów mieszkał w Rzymie i tu tworzył słynny Michelangelo Merisi bardziej znany jako Caravaggio.
Na ścianie z grobem Klemensa VIII widzimy również płaskorzeźby ze „Scenami z czasów pontyfikatu Klemensa VIII”. Te wysoko wykonał Valsoldo, te poniżej Ambrogio Buonvicino i Camillo Mariani, kariatydy natomiast są dziełem Ippolito Buzio i Pietro Bernini. Po bokach widzimy również posągi „Aron” i „św. Bernard” autorstwa Nicolas Cordier. W lunetach i pod łukiem mieszczą się freski wykonane przez Guido Reni w 1613 roku („Duch Święty”, „św. Cyryl”, „św. Pulcheria”, „św. Gertruda”, „św. Kinga” – przedstawienie polskiej świętej, „św. Jan z Damaszku”, „św. Ildefons”).
Na przeciwnej ścianie jest kolejny grobowiec papieski zaprojektowany przez Flaminio Ponzio – spoczywa tu ciało Pawła V. Jego posąg wyrzeźbił Giacomo Silla Longhi.

Camillo Borghese urodził się w Rzymie w roku 1552. Studiował prawo w Perugii i Padwie. Z czasem został prawnikiem Kurii Rzymskiej, potem inkwizytorem generalnym Kongregacji Świętego Oficjum. 16 maja 1605 roku wybrano go na papieża. Nie był specjalnie wybitną personą. Starał się przez cały pontyfikat narzucić autorytet papiestwa wobec władzy świeckiej. Ponieważ nie podporządkował mu się doża wenecki obłożył jego i całą Republikę Wenecką ekskomuniką. My, Polacy, możemy go jednak lubić, gdyż stał wiernie u naszego boku podczas II wojny polsko – moskiewskiej w latach 1609 – 1618. W czasie swych rządów kanonizował kard. Karola Boromeusza i Franciszkę Rzymiankę oraz beatyfikował Ignacego Loyolę, Franciszka Ksawerego, Teresę z Avila i Filipa Neri.
Udało mu się również ukończyć budowę nawy głównej oraz fasady bazyliki św. Piotra, odbudował też dwa akwedukty i postawił monumentalną Fontannę Acqua Paola. To on założył Tajne Archiwum Watykańskie!
Nie obyło się jednak bez negatywnych działań z jego strony. Przede wszystkim potępił Galileusza oraz Kopernika, dzieło tego ostatniego umieścił w Indeksie Ksiąg Zakazanych. Popierał również nepotyzm, mianował kardynałem swego siostrzeńca – Scipione Borghese (który też tutaj jest pochowany), pomagał mu też kolekcjonować wielkie dzieła sztuki, które gromadził on w zbudowanej za pieniądze papieskie Villi Borghese. Paweł V zmarł w wyniku wylewu w 1621 roku.
Ponieważ istnieje po dziś dzień pewna teoria spiskowa głosząca, że kardynał Scipione Borghese oraz papież Paweł V Borghese zamieszani byli w zabójstwo pewnego malarza, w tym miejscu musimy opowiedzieć jeszcze o tej postaci. Mowa o Caravaggio! Jego życie aż po dziś dzień ma przed nami wiele tajemnic, jego śmierć rodzi wiele podejrzeń. Wciąż odkrywane są nowe fakty z jego życia. Dopiero w 1997 roku poznaliśmy jego datę i miejsce urodzenia, to dzięki cudownie odnalezionemu aktowi chrztu. 21 września 1571 r. – Mediolan. Nazywał się Michelangelo Merisi. Przydomek Caravaggio przyjmuje później, już będąc w Rzymie, pochodzi on od miejscowości, do której przeniósł się z rodzicami uciekając przed panującą w 1576 roku dżumą. Początkowo uczy się u malarza Simone Peterzano, którego mistrzem był sam Tycjan. W 1591 r. po zamordowaniu kolegi musi uciekać. Morderstwa będą odtąd towarzyszyć Caravaggio, przyczyną wszelkich jego problemów z prawem staną się kobiety.
Caravaggio przybywa do Rzymu, jest nikomu nieznany, biedny, traktowany jak włóczęga. „Zaczepia” się u mieszczanina, malarza portrecisty – Lorenzo Siciliano. Tam też poznaje swego późniejszego przyjaciela, według niektórych kochanka, Mario Minniti. Podejrzewano tak, gdyż jego postać przewijała się na wielu obrazach malowanych przez Caravaggio, np. „Chłopiec z koszem owoców”, „Chłopiec ukąszony przez jaszczurkę”, „Powołanie św. Mateusza” czy „Męczeństwo św. Mateusza”. Dziś jednak odchodzi się od teorii biseksualności Caravaggio, wkładając ją między plotki.
Z czasem Caravaggio dostaje się pod skrzydła znanego wówczas artysty Cavalier d’Arpino, gdzie popada w artystyczną depresję, gdyż jego mistrz każe mu dla siebie malować głównie martwą naturę. Tam jednak powstaje wówczas odmienny, pierwszy w pełni samodzielny obraz Caravaggio – „Chory Bachusek”, stanowiący autoportret artysty ukazujący głęboki smutek i depresję malarza, który musiał tworzyć w cieniu o wiele mnie zdolnego d’Arpino. Zaczynają się jego włóczęgi po Rzymie ze szpadą u boku, zaczepki, bójki, przebywanie w towarzystwie prostytutek, problemy z prawem.
Wreszcie znajduje swego mecenasa – kardynała Francesco Del Monte – od 1595 r. maluje dla niego. Powstają wtedy jego wielkie dzieła, zaczyna się jego wzlot i upadek jednocześnie. Wzlot, gdyż protekcja kardynała sprawia, że staje się sławny; upadek, gdyż do jego dzieł pozują rzymskie prostytutki, które staną się wkrótce przyczyną jego kłopotów.
Powstaje „Madonna od Pielgrzymów”, do której pozuje Caravaggio prostytutka Maddalena Antognetti, zwana popularnie Leną. Ulubienica pretora Rzymu (ponoć również kardynała Del Monte, obrotną była dziewczyną) a jednocześnie kochanka Caravaggio staje się przyczyną jego kłótni oraz bójki z tym urzędnikiem. To pierwszy raz gdy artysta musi uciekać z Rzymu. Na krótko jednak, jego protektorowi – kardynałowi – udaje się załagodzić konflikt i malarz wraca do Wiecznego Miasta.
Powstaje dzieło „Judyta obcinająca głowę Holofernesowi”, do którego artyście pozuje kolejna prostytutka – Fillide Melandroni.
Powstaje „Madonna dei Palafrenieri” – znów prostytutka Lena, obraz, który miał zawisnąć w bazylice św. Piotra na co jednak nie zgodził się papież Paweł V. Oficjalnie dlatego, że Matka Boska ma twarz kurtyzany a Jezus „świeci” gołym siusiakiem, nieoficjalnie dlatego, że obraz ten spodobał się jego siostrzeńcowi – kard. Scipione Borghese, który bardzo chciał mieć go w swej kolekcji. I gdzie się ten obraz dziś znajduje? O tak! W Villi Borghese Wtedy to właśnie kardynał Scipione zaczął baczniej zwracać uwagę na Caravaggio i wtedy w jego głowie zrodziła się myśl zdobycia większej ilości jego płócien.
Powstaje „Śmierć Marii Panny” gdzie umierająca Matka Boska jest o dziwo młodą dziewczyną, na dodatek w ciąży! Tak, Tak, Caravaggio przedstawia na tym obrazie wspomnianą już prostytutkę Lenę, która wówczas wyłowiona została z Tybru.
Wreszcie nadchodzi pechowy dzień 28 maja 1606 roku. Wtedy też w wyniku pojedynku o kobietę, albo o wspomnianą już kurtyzanę Fillide, która spotykała się z obydwoma „amantami” albo o Lavinia Giugoli, żonę zamordowanego i jednocześnie kochankę Caravaggio (notabene ten to miał zdrowie), Caravaggio zabija Gianfrancesco Tomassoni zwanego popularnie Ranucci (działo się to na placu Piazza Firenze, gdzie dawniej mieściło się boisko do gry w pallacorda, w miejscu gdzie dziś stoi hotel Adriano, niedaleko miejsca zamieszkania Caravaggio – mieszkał bowiem przez krótki czas na dzisiejszej vicolo del Divino Amore 19). Niestety tym razem kardynał nie może już mu pomóc. Przerasta to jego możliwości, gdyż zamordowany pochodził z bardzo znanego i bogatego rodu. Ścigany, ucieka Caravaggio na Maltę, gdzie malując kilka obrazów wkupia się w łaski generała Zakonu Kawalerów Maltańskich i staje się jednym z zakonników. Niestety znów wdaje się w bójkę i ucieka z Malty na Sycylię a potem do Neapolu. W 1609 r. podczas kolejnej bójki jego twarz zostaje zmasakrowana do tego stopnia, że nie można go poznać. I tu, dzieje końca jego życia stają się bardzo niejasne. W 1610 r. maluje 3 obrazy, które chce podarować kardynałowi Scipione Borghese prosząc go o wstawiennictwo u papieża Pawła V. Dostaje wtedy wiadomość, iż papież Paweł V ułaskawił go i zaprasza go do Rzymu. Wsiada na łódź płynącą do miasta zabierając ze sobą owe obrazy. Do Wiecznego Miasta nigdy nie dopływa. Zostaje aresztowany jako morderca w miejscowości Palo, niedaleko Rzymu (czyli jak widzimy wiadomość o ułaskawieniu była fałszywa, prawdopodobnie stanowiła sprytną pułapkę, którą na mistrza zastawił wraz z papieżem kard. Scipione chcący zdobyć obrazy).
Caravaggio wykupuje się z niewoli i podąża pieszo śladem obrazów, które zostały skradzione gdy siedział w więzieniu. Dociera aż do Porto Ercole. Tam zostaje znaleziony na plaży – już martwy. W 2001 roku w miejscu tym odnaleziono niespodziewanie XVII – wieczny dokument mówiący, że malarz zmarł na skutek choroby. Dziś wiemy, że to falsyfikat. Na dokumencie tym widnieje bowiem data jego wystawienia: 18 lipiec 1610 r. Problem, że w tym roku cała diecezja sieneńska w tym miasteczko Porto Ercole nie używało kalendarza gregoriańskiego, więc tak zapisana data nie miała prawa istnieć na dokumencie z tego regionu!! Czyżby falsyfikat stworzony w Rzymie? Ręką Scipione Borghese? A może samego papieża Pawła V? Śmierć Caravaggio po dziś dzień pozostaje tajemnicą, jednak bardzo prawdopodobnym jest, że papież i kardynał maczali w tym palce.
Ciała Caravaggio po dziś dzień nie udało się odnaleźć. Nie wiemy gdzie jest pochowany.
Po chwilowej zadumie wróćmy jednak do kaplicy Pawła V. Oprócz jego grobowca widzimy tu znów płaskorzeźby – ukazują one „Sceny z czasów pontyfikatu Pawła V”. Ich autorami są Valsoldo, Ippolito Buzio, Cristoforo Stati (u góry) oraz Stefano Maderno i Ambrogio Buonvicino (poniżej). Po bokach widzimy ponadto posągi „Dawid” i „św. Atanazy” – Nicolas Cordier. W lunetach i poniżej łuku Guido Reni namalował „Ojciec Przedwieczny”, „Historie Narsesa”, „Historie Herakliusza”, „święci Franciszek i Dominik”. Pod łukiem wejściowym do kaplicy widzimy freski autorstwa Giovanni Baglione.
W kaplicy znajduje się przejście do zakrystii kaplicowej (nr 18) dekorowanej przez Passignano. Przylega do niej jeszcze jedno pomieszczenie – Sala del Capitolo (nr 19) z obrazami „Madonna z Dzieciątkiem” – Domenico Beccafumi oraz „Droga na Kalwarię” – Giovanni Antonio Bazzi zwanego Sodoma.
Wychodząc z kaplicy Pawła V skręćmy jeszcze w lewo i udajmy się w głąb nawy. Zobaczymy tam kolejne dwa grobowce. Po stronie prawej pochowany jest kardynał Prospero Santacroce, jeden z nominowanych przez papieża Pawła V, po stronie przeciwnej we wnęce mieszczą się aż 4 groby. Na wprost widzimy grobowiec neapolitańskiego rodu Pasqualino, po lewej spoczywa Hieronymo Manillo, po prawej zaś Clemente Merlini. W podłodze widzimy też płytę grobową jeszcze jednej persony – arcybiskupa Domenico Caloyera.

Wyjdźmy przed bazylikę. Warto tu jeszcze zwrócić uwagę na stojącą przed nią kolumnę wysokości 14 metrów i 30 centymetrów.

Została ona pobrana z antycznej bazyliki Konstantyna i Maksencjusza i umieszczona tu przez papieża Pawła V Borghese, wg proj. Carlo Maderno w roku 1614. Na szczycie stoi wykonana z brązu figura „Dziewicy Maryi” autorstwa Guillaume Berthélot i Orazio Censore. Dolną część zajmuje niewielka fontanna projektu Stefano Maderno.
Warto podejść jeszcze na tyły bazyliki, gdzie obok wspomnianych już figur na balustradzie absydy zobaczymy stojący na środku obelisk ustawiony tu na zlecenie papieża Sykstusa V w 1587 roku.

Ma 14 metrów i 75 centymetrów wysokości, został wykonany na zlecenie cesarza Aureliana jako ozdoba Mauzoleum Augusta. Nie jest to zatem oryginalny obelisk egipski tylko rzymski, wykonany jednak w czasach antycznych.

Tutaj kończy się nasz pierwszy spacer po wzgórzu Eskwilin. Serdecznie zapraszam do czytania kolejnych części, które ukażą się niebawem

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• A. Manodori, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• F. Cappelletti, Caravaggio – Un ritratto somigliante, Milano 2009;
• G. Baglione, Le vite de pittori, scultori et architetti dal pontificato di Gregorio XIII fino a tutto quello d’Urbano VIII, Roma 1642;
• L. Desiato, La notte dell’angelo – Vita scellerata di Caravaggio, Santi Quaranta 2011;
• M. Cima, E. La Rocca, Gli horti di Roma antica, Milano 2008;
• L. Cianfriglia, Horti di Mecenate, Roma 1977;
• S. Guido, Il presepio di Arnolfo di Cambio, Città del Vaticano 2005;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Eskwilin cz.1 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.