Ostatni, piąty z kolei spacer po Zatybrzu odbędziemy zwiedzając wzgórze Gianicolo, czyli Janikulum. Zaczynajmy!

Na początek słów kilka na temat tego wzniesienia. Jest jednym z najwyższych w Rzymie, nie należy jednak do legendarnych siedmiu wzgórz, na których powstało miasto. Według tradycji bierze swą nazwę od boga Janusa, któremu ponoć zbudowano na szczycie świątynię. Archeologom nie udało się odnaleźć nic, co potwierdzałoby tą wersję. Odkryto jedynie pozostałości malutkiej kapliczki Fonsa – rzymskiego boga źródeł, który uważany był za syna Janusa i bogini Juturny. Odnaleziono również pozostałości ufortyfikowanej osady, która stanowiła część etruskiego miasta Weje. Osada została zniszczona przez Rzymian w 477 r. p.n.e. Rok później na szczycie wzgórza wybudowano potężny fort służący do organizacji wypadów na terytoria Etrusków. Z czasem włączono Janikulum do miasta otaczając go murami zbudowanymi przez Aureliana. W wieku XVII wzgórze zostało zamknięte w murach wybudowanych przez papieża Urbana VIII zwanych Murami Janikulum. Aż do XVIII wieku stały tu wille otoczone ogrodami, budowały się tu również kościoły zakonne. W 1849 r. na wzgórzu doszło do walk próbujących odzyskać niepodległość Włochów z atakującymi Rzym wojskami Napoleona III. Heroiczna obrona miasta przez armię Giuseppe Garibaldiego (nawet jego żona Anita brała w niej udział) zakończyła się klęską. Jednak po odzyskaniu niepodległości, w 1879 r. rozpoczęło się stawianie pomników, o których opowiemy później. Od 1904 r. w południe ze szczytu wzgórza oddaje się strzał z armaty informujący o tym, że wybiła godzina 12.00 Na koniec warto wiedzieć, iż na tym wzgórzu pochowano wiele osób, między innymi ponoć legendarnego króla Rzymu – Numę Pompiliusza, a także poetów Enniusza (zmarł w 169 r. p.n.e.) i Cecyliusza Stacjusza (zmarł w 168 r. p.n.e.).

Ciekawostką jest fakt, iż Janikulum nazywane jest czasami Złotą Górą ze względu na to, że w podłożu odnaleźć można mnóstwo żółtego „kruszcu”. Nie jest to jednak złoto To mika, czyli tzw. kocie złoto lub złoto ubogich.

Spacer zaczynamy w znanym nam już miejscu, czyli znów przed bramą Porta Settimiana. Tym razem udajemy się w lewo, pod górkę, ulicą via Garibaldi.

Dawniej znana była pod nazwą via delle Fornaci (od plantacji tytoniu, które założył tu papież Benedykt XIV w 1744 roku), w 1871 r. Rada Miasta Rzym postanowiła zmienić nazwę na część bohatera narodowego – Giuseppe Garibaldiego.

Pod numerem 88 wznosi się Palazzo del Conservatorio delle Pericolanti.

Powstał w XVIII wieku, zbudowany dla rodu Vitelleschi. W 1792 r. został zakupiony przez papieża Piusa VI Braschi i stał się domem pomocy dla biednych sierot. W 1870 r. działalność ta została zawieszona a pałac sprzedany. W roku 1910 r. podjęto się jego restauracji dodając jeszcze jedno piętro ponad gzymsem.

Dalej, pod numerami 41 – 45 dostrzeżemy potężny budynek Palazzo del Conservatorio Pio.

Zbudowano go w 1744 r., mieściła się tutaj fabryka obróbki tytoniu papieża Benedykta XIV. Obiekt zaprojektował najlepszy wówczas architekt – Luigi Vanvitelli. W 1755 r., z woli papieża Piusa IX obiekt stał się siedzibą kolejnego domu pomocy młodym sierotom. W XIX wieku budynek zakupiło państwo tworząc wewnątrz Instytut Chirurgii Uniwersytetu Rzymskiego. Od 1951 r. po dzień dzisiejszy mieści się tu Szkoła Carabinieri oraz posterunek tej formacji, zwany Caserma Podgora.

Na zakręcie, wciąż po stronie prawej, stoi Palazzo dell’Istituto Metodista (pod numerem 38).

Powstał również w 1744 r. na zlecenie Benedykta XIV z przeznaczeniem na siedzibę Konserwatorium Wniebowziętej, czyli kolejnego domu pomocy sierotom. Od 1888 r. mieścił się tutaj Instytut Metodystów – nurtu chrześcijańskiego stanowiącego odłam Kościoła anglikańskiego.

Po stronie przeciwnej zaś, pod numerem 27 widzimy bramę prowadzącą na dziedzinie, na którym wznosi się dawny klasztor S. Maria dei Sette Dolori, w którym mieszkały Siostry Oblatki Augustiańskie od Dzieciątka Jezus.

W prawej części kompleksu dziś mieści się piękny hotel, z lewej zaś wciąż widzimy wejście do malutkiego kościółka zakonnego (niektórzy nazywają go kaplicą) – S. Maria dei Sette Dolori (Matki Boskiej Siedmiu Boleści).

Kompleks wybudował w latach 1643 – 1667 Francesco Contini, na zlecenie Camilli Virginii Savelli Farnese. Jednakże piękną ceglaną fasadą stworzył inny architekt – Francesco Borromini, który pracował tu w latach 1643 – 1646. Jego dziełem jest też westybul kościółka. Wnętrze opiera się na planie prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami, po bokach znajdują się dwie kaplice sprawiając wrażenie, że wnętrze jest w kształcie krzyża. W 1845 r. świątynia przeszła znaczną renowację, wtedy też przemalowano wnętrze. W ołtarzu po stronie lewej zauważymy „Św. Augustyna” autorstwa Carlo Maratta, powyżej „Madonna Patronka” – kopia dzieła XV – wiecznego, które przechowywane jest w klasztorze.

Za zakrętem, po prawej stronie zauważymy bramę prowadzącą na terenAkademii Arkadia, o której wspominaliśmy podczas ostatniego spaceru.

Obiekty powstały w 1690 r. W 1926 r. kompleks przeszedł renowację i stał się siedzibą Akademii Historii i Literatury Włoskiej.

Odrobinkę dalej, znów po prawej, biegnie stromo położona uliczka (via di Porta San Pancrazio) prowadząca do schodów, którymi dostać się można na szczyt wzgórza. My jednak pójdziemy dalej prosto mijając umieszczoną na rogu małą fontanellę z wodą pitną, zwieńczoną epigrafem z herbem Barberini upamiętniającym prace restauracyjne z wiązane z kościołem powyżej, które odbyły się w 1629 r., na zlecenie papieża Ubrana VIII. Prawdopodobnie fontanna również pochodzi z tego okresu! Odrestaurowano ją w 1936 r.

Możemy podążać wciąż drogą via Garibaldi, która biegnie serpentyną lub skorzystać ze skrótu (o ile będzie otwarty), po prawej stronie w murze zobaczymy bowiem metalową bramę a za nią schody prowadzące do stojącego powyżej kościoła. Wzdłuż schodów mieszczą się terakotowe stacje drogi krzyżowej, powstałe w 1957 r. autorstwa Carmelo Pastor.

Głównym obiektem wznoszącym się na placu jest kościół S. Pietro in Montorio (św. Piotra na Złotej Górze).

Pierwszy obiekt sakralny powstał w tym miejscu już w IX wieku, wierzono wtedy, że to właśnie tutaj ukrzyżowany został św. Piotr a potem przeniesiony i pochowany na Watykanie. Do kościółka przylegał wtedy klasztor, w którym mieszkali początkowo Benedyktyni, potem Celestyni, Ambrozjanie i siostry Benedyktynki. Na początku XV wieku opuszczony kompleks popadł w ruinę. W 1472 r. papież Sykstus IV Della Rovere podarował tą ruinę swemu spowiednikowi – Amedeo da Silva, który stworzył tu klasztor zakonu Amadeitów. Wtedy też zainaugurował wielką odbudowę kompleksu trwającą w latach 1481 – 1500 i fundowaną ze skarbu króla Sycylii, Aragonii, Walencji, Sardynii i Majorki a potem całej Hiszpanii – Ferdynanda II Aragońskiego i jego żony królowej Izabeli I Kastylijskiej. Tak naprawdę nie wiadomo któremu architektowi można przypisać zasługi. Oficjalnie uważa się, że odpowiedzialnym za projekt jest Baccio Pontelli, jednak to nic pewnego. Niektórzy twierdzą, że kościół zbudował Meo del Caprino – architekt rodu Della Rovere.

Ze względu na swoje wysokie położenie obiekt został zajęty w XVIII wieku przez Francuzów i odzyskany przez Włochów w kiepskim stanie. Podczas bitwy w 1849 r. zwanej czasem „Obroną Janikulum” wykorzystywano go jako szpital polowy – mówiono wtedy na niego S. Pietro in mortorio, czyli św. Piotra pogrzebowego. W 1876 całość przekazano w ręce Hiszpanii, a ta stworzyła Akademię Hiszpanii opiekującą się również kościołem, który przeszedł renowacje w latach 1953 – 1957 oraz 1962 – 1963.

Elegancka renesansowa fasada nakryta tympanonem jest dziełem nieznanego artysty z warsztatu Andrea Bregno. Posiada dwie kondygnacje tej samej wysokości, górna zdobiona jest gotycką rozetą. Do wnętrza wchodzi się po dwustronnej rampie schodowej z 1605 roku.

Wnętrze jest jednonawowe, trójprzęsłowe, z czego dwa pierwsze przęsła nakrywa sklepienie krzyżowe, trzecie przęsło posiada sklepienie żaglaste. Po bokach mieszczą się kaplice, łącznie jest ich 10.

Kościół zwiedzimy według poniższego planu:

Standardowo na początek prawa strona świątyni:

Kaplica 1) (nr 1 na planie) Mieszczą się w niej dzieła z 1518 r., wykonane przez Sebastiano del Piombo, wg rysunków samego Michała Anioła: na wprost „Biczowanie Chrystusa”, po bokach „Św. Franciszek” i „Św. Piotr”. Ten sam artysta wykonał też widoczne tu dzieło „Przemienienie Pańskie” oraz „Proroków” na łuku.

Kaplica 2) (nr 2) Dekorowana jest freskiem prawdopodobnie autorstwa Giovanni Battista Lombardelli, choć jeszcze niedawno uważano, że wykonał go Nicolò Circignani zwany Pomarancio – „Madonna della Lettera”. Na sklepieniu dostrzeżemy ponadto „Koronację Marii” a na zewnątrz „Cztery Cnoty” – dzieła malarza z kręgu Pinturicchio.

Kaplica 3) (nr 3) Mieszczą się tu dzieła Michelangelo Cerruti: „Prezentacja w świątyni”, „Niepokalanie Poczęta” oraz „Zwiastowanie”. „Sybille”, które dostrzec można na łuku zewnętrznym przypisuje się Baldassare Peruzzi.

Kaplica 4) Znajduje się tu przejście na dziedziniec ze stojącym tam Tempietto, o tym jednak później. Sklepienie dekorował Giorgio Vasari. Ponoć w tej kaplicy pochowana została w 1599 r. „Piękna Ojcobójczyni” – Beatrice Cenci, o której już kiedyś opowiadaliśmy. Jej grobowiec został zniszczony przez francuskiego żołnierza Jean Maccuse w 1789 r. Podobno wykopał jej szczątki i zabrał czaszkę, którą włożył sobie do kieszeni. Spadła na niego klątwa i zmarł w strasznych boleściach a głowa Beatrice w cudowny sposób odnalazła się w sanktuarium jednego z sułtanów Afryki.

Kaplica 5) (nr 4) Zaprojektowana została w 1552 r. przez Giorgio Vasari, jego jest również dekoracja sklepienia „Nawrócenie św. Pawła” Namalował tu samego siebie – osoba ubrana na czarno, z lewej strony. Obraz ołtarzowy przypisuje się Giulio Mazzoni. Po bokach dostrzegamy grobowce Antonio i Fabiano Del Monte zdobione figurami zmarłych oraz posągami personifikującymi „Sprawiedliwość” i „Religię” autorstwa Bartolomeo Ammannati.

Przechodzimy do prezbiterium. Zamknięte jest ono wieloboczną absydą (nr 5), która w oryginale dekorowana była obrazem Rafaela Santi – „Przemienienie Pańskie” (dziś w Pinakotece Watykańskiej). Obecnie widzimy tu kopię dzieła Guido Reni „Ukrzyżowanie św. Piotra” wykonaną przez Vincenzo Camuccini (oryginał również w Pinakotece). Pod ołtarzem głównym, nie wzmiankowane żadną tablicą, pochowane są owe zbezczeszczone szczątki jednej z najpiękniejszych kobiet Rzymu – Beatrice Cenci.

Przechodzimy do lewej części kościoła:

Kaplica 5) (nr 6) Zaprojektowana została przez Daniele da Volterra. Dekoracja stiukowa i freski są autorstwa Giulio Mazzoni. W niektórych publikacjach wyczytać możemy, iż dzieło ołtarzowe „Chrzest Jezusa” wykonał Daniele da Volterra. Nie jest to jednak prawda, gdyż malowidło powstało w 1568 r. a Daniele umarł w 1566 r.! Autorem dzieła jest Giulio Mazzoni. W niszach zobaczymy ponadto „Św. Piotra” i „Św. Pawła” – Leonardo Sormani, który jest również autorem balustrady.

Kaplica 4) (nr 7) Przechowuje się tu dzieło Dirk van Baburen z 1617 r. – „Złożenie do grobu”. Ponadto po stronie prawej widzimy „Chrystus dźwigający krzyż” tego samego autora, a w lunecie „Szydzenie z Chrystusa” wykonane przez Davida de Haen. Po lewej stronie dostrzeżemy też „Dyskusja Doktorów Kościoła”, a w lunecie „Chrystus w Ogrójcu” – również David de Haen. Dekoracja stiukowa jest wynikiem prac Stefano Maderno.

Kaplica 3) (nr 8) W tej małej wnęce kaplicowej zauważymy pracę jednego z uczniów Antoniazzo Romano – „Św. Anna na tronie wraz z Madonną z Dzieciątkiem”.

Kaplica 2) (nr 9) Zrealizowana przez GianLorenzo Bernini około roku 1640, na zlecenie markiza Marcello Raymondi. Widzimy tu płaskorzeźbę „Ekstaza św. Franciszka” wykonaną przez Francesco Baratta. Pozostałe rzeźby i grobowce wykonali Andrea Bolgi i Niccolò Sale. Wszyscy trzej byli uczniami Berniniego.

Kaplica 1) (nr 10) Udekorowana w 1594 r. malowidłami Giovanni De Vecchi: na ścianie „Stygmatyzacja św. Franciszka”, w absydzie „Pogrzeb kardynała Dolera”, po bokach „Św. Mikołaj” i „Św. Katarzyna”.

Tuż przy wejściu (nr 11) dostrzeżemy jeszcze grobowiec Giuliano da Volterra wykonany przez jednego z uczniów Andrea Bregno.

Z prawej strony do kościoła przylega krużganek otoczony zabudowaniami dawnego klasztoru (dziś to ambasada Hiszpanii). Wchodzi się tam przez boczne wejście do Akademii Hiszpańskiej będącej częścią Ambasady Hiszpanii.

To dawny budynek klasztorny zakupiony przez Hiszpanię w 1876 r. Jego wnętrze kryje między innymi piękny, zupełnie nieznany renesansowy krużganek zakonny zdobiony „Epizodami z życia św. Franciszka” autorstwa Nicolò Circignani – Pomarancio. W atrium można też zauważyć freski z XVII wieku.

Na środku przykościelnego krużganka stoi piękna renesansowa budowla zwana popularnie Tempietto di Bramante (nr 12).

Świątynia wzniesiona została w latach 1502 – 1507 przez Donato Bramante, na zlecenie hiszpańskiej królewskiej pary wzmiankowanej już dzisiaj. To ponoć pierwsza prawdziwie renesansowa budowla w Rzymie. Stawiając ją, ówcześni wierzyli, że wzniesie się ona dokładnie w miejscu ukrzyżowania św. Piotra. Całość prezentuje perfekcyjny styl renesansowy zgodny z antycznymi wytycznymi Witruwiusza. Świątynia stoi na planie centralnym, jest okrągła – nawiązuje do antycznych mauzoleów. Otoczona jest pierścieniem kolumn w porządku toskańskim, które dźwigają architraw zwieńczony balustradą. Wewnątrz mieści się płaskorzeźbiony ołtarz zwieńczony posągiem „Św. Piotra” – dzieło artysty ze szkoły lombardzkiej z XVI wieku. Posadzka prezentuje styl typu cosmatesca.

Z tyłu Tempietto odnajdziemy podwójną rampę schodową – dzieło GianLorenzo Bernini – prowadzącą do podziemnej krypty, w centrum której zauważymy oznakowane miejsce rzekomego umiejscowienia krzyża św. Piotra.

Krypta jest sporo starsza niż świątynia. Pochodzi prawdopodobnie z I lub II wieku! W czasach, kiedy Bramante budował Tempietto uważano, że owa krypta to pozostałość po Tropeion Petri – Kaplicy Piotrowej – zbudowanej w miejscu męczeństwa Księcia Apostołów.

Zwróćmy również uwagę na budowę podłoża dziedzica. Podzielone jest na nieznacznie pochylone płaszczyzny, co ułatwia odprowadzanie wody do otworów kanałowych.

Udając się pod górkę ulicą via Garibaldi mijamy po lewej stronie monument mylnie czasami nazywany Mauzoleum lub Kostnicą Garibaldiego, gdyż tenże nie został tu pochowany. Jest to pomnik dedykowany poległym w obronie miasta Rzym w walkach o niepodległość w latach 1849 – 1870.

Powstał według proj. Giovanni Jacobucci w 1941 r. Znajdują się tu kości wielu poległych w obronie Rzymu, między innymi Goffredo Mameli, który jest twórcą włoskiego hymnu „Fratelli d’Italia”. W wolnym tłumaczeniu brzmi on mniej więcej tak:

„Bracia Włosi
Italia się budzi
Hełmem Scypiona
zdobi swą głowę.
Gdzie jest zwycięstwo?
Niech schyli swą głowę
Gdyż niewolnicą Rzymu
Uczynił ją Bóg.

Zewrzyjmy szeregi
gotowi na śmierć
gotowi na śmierć
Italia wezwała!

Od wieków byliśmy
Deptani, poniżeni
Gdyż nie jesteśmy nacją
Gdyż jesteśmy podzieleni
Zbierzmy się pod jedną
Flagą i nadzieją
Że będziemy razem
Gdyż wybiła już godzina

Zewrzyjmy szeregi
gotowi na śmierć
gotowi na śmierć
Italia wezwała!

Jednoczmy się, miłujmy się
Jedność i miłość
Ujawniają ludziom
Drogi Pana
Przysięgnijmy ocalić
Naszą ojczystą ziemię
Zjednoczeni przez Boga
Któż radę nam da?

Zewrzyjmy szeregi
gotowi na śmierć
gotowi na śmierć
Italia wezwała!

Od Alp po Sycylię
Wszędzie jest Legnano
Każdy człek ma serce
I dłoń jak Ferrucio
I wszystkie dzieci Italii
Są zwane Balilla
Dźwięk każdego dzwonu
Nieszpory oznajmiał

Zewrzyjmy szeregi
gotowi na śmierć
gotowi na śmierć
Italia wezwała!

Najemne miecze
Jak cienkie trzciny
Już Austriacki orzeł
stracił swe pióra
Krew włoską
Krew polską
pił wraz z Kozakiem
Lecz wypaliła mu serce

Zewrzyjmy szeregi
gotowi na śmierć
gotowi na śmierć
Italia wezwała!”

Goffredo Mameli zmarł w wyniku odniesionych na polu bitwy ran, w wieku 22 lat.

Jeszcze kilka kroków pod górkę i dochodzimy do olbrzymiej fontanny, która choć jest tak samo monumentalna jak Fontanna di Trevi, nie jest niestety (a może na szczęście) tak samo znana. Brak tu tłumu turystów, prawie zawsze jest pusto, czasem, szczególnie w nocy, zauważyć tu można jedynie kilka par zakochanych całujących się na tle tego monumentu. To Fontana Acqua Paola.

Zbudowana na zlecenie papieża Pawła V Borghese, który odnowił antyczny akwedukt Trajana i nazwał go swym imieniem – Acqua Paola. Zbudował ją w latach 1608 – 1612 Flaminio Ponzio przy współpracy Giovanni Fontana (on też pracował przy odnowie akweduktu). Obecna wanna, do której wlewa się woda powstała później – w 1690 r., wg proj. Carlo Fontana. Fontanna, podobnie jak di Trevi, wzorowana jest na antycznych łukach triumfalnych. Jest dwukondygnacyjna. W dolnej, centralnej części składa się z trzech łuków arkadowych flankowanych po bokach mniejszymi łukami. W filary podtrzymujące łuki wkomponowano 6 kolumn: 4 z czerwonego granitu, pochodzące z dawnej bazyliki św. Piotra oraz 2 z szarego granitu.

Poziom drugi to wielka inskrypcja honorująca Pawła V Borghese zwieńczona papieskim herbem podtrzymywanym przez „Anioły” autorstwa Ippolito Buzio. Na rogach dostrzeżemy również symbole herbowe rodu Borghese: smoki i gryfy (według innych źródeł to orły). Wracając do inskrypcji zwróćmy uwagę na wielki błąd jaki wówczas popełniono. Napis głosi bowiem, że papież Paweł V odnowił dawny akwedukt Acqua Alsietinae. W rzeczywistości nie był to ten akwedukt! Papież odnowił bowiem 57 – kilometrowy akwedukt Acqua Traiana. Warto wiedzieć, iż fontanna zbudowana jest z bloków trawertynu pobranych z ruin antycznego Forum Nerwy.

Swe kroki skierujmy jeszcze biegnącą z lewej strony fontanny ulicą via Giacomo Medici, gdzie pod numerem 1 odnajdziemy Palazzo Villa Spada.

Budynek powstał w 1639 r. dla Vincenzo Nobili, według proj. Francesco Baratta. W XVIII wieku zakupiła go rodzina Spada. Dziś jest siedzibą Ambasady Irlandii przy Stolicy Apostolskiej.

Kontynuujemy nasz spacer ulicą via Garibaldi mijają po drodze budynek przylegający do fontanny – Villa Sforza Cesarini, po dzień dzisiejszy należy ona do tego rodu. Powstała w XVIII wieku, przebudowana w 1913 r.

Dochodzimy do bramy po stronie prawej, która prowadzi na szczyt wzgórza Janikulum. Wejdziemy tam później. Teraz idziemy wciąż prosto dochodząc do stojącej na środku ronda bramy miejskiej zwanej Porta S. Pancrazio.

Powstała w 1644 r. zastępując antyczną bramę w Murach Aureliana. Na zlecenie papieża Urbana VIII zaprojektował ją Marcantonio De Rossi – uczeń Berniniego. Po batalii roku 1849 odrestaurował ją Virginio Vespignani. Ostatnia renowacja miała miejsce w roku 2000. Dziś mieści się w niej bezpłatne Muzeum Republiki Rzymskiej oraz Pamięci Garibaldiego.

Po prawej stronie Porta S. Pancrazio dostrzegamy bramę wjazdową na teren kompleksu Villa Aurelia.

Powstał na zlecenie kard. Alessandro Farnese (przyszłego papieża Pawła III) jako jego malutki domek. Na początku XVII wieku kard. Girolamo Farnese wyburzył willę i wybudował nową, dużo większą rezydencję. Po jego śmierci kompleks przechodził z rąk do rąk by w 1845 r. znaleźć się w posiadaniu markiza Muti Papazzurri Savorelli, który zlecił architektowi Virginio Vespignani odnowienie budynku. W 1849 r., podczas walk o niepodległość stała się rezydencją Giuseppe Garibaldiego. Zniszczono ją podczas bombardowania i odrestaurowano później w 1856 r. 25 lat później willę zakupiła Clara Jessup z Filadelfii tworząc prywatną instytucję zwaną Akademią Amerykańską, która ma tu swoją siedzibę po dzień dzisiejszy.

Za Villa Aurelia skręcamy w prawo przechodząc przez bramę prowadzącą na szczyt wzgórza Janikulum. Po drodze mijamy bardzo ciekawy budynek nazywany Domem Michała Anioła.

Podczas zwiedzania Piazza Venezia mówiliśmy, iż w miejscu, gdzie stał dom Michała Anioła (dawniej plac ten nazywał się Macel de’ Corvi) zbudowano pałac Assicurazioni Generali. Dom Buonarottiego został wtedy zniszczony. Zachowano jednak niewielki fragment fasady, który przeniesiono na ulicę via delle Tre Pile u podnóża Kapitolu.

W 1929 r. został stamtąd usunięty. Dopiero w 1941 r. z zachowaniem oryginalnego wyglądu odbudowano go właśnie w tym miejscu! Zajmował się tym inżynier Adolfo Pernier.

Po stronie przeciwnej stoi pomnik Ciceraucchio.

Wspominaliśmy o tej postaci podczas zwiedzania ulicy via Ripetta. Przypomnijmy jedynie, że naprawdę nazywał się Angelo Brunetti i był patriotą włoskim walczącym o odzyskanie niepodległości. Pomnik przeniesiono z via Ripetta i umieszczono w tym miejscu w dniu 16 marca 2011 r.

Podążając ulicą Passeggiata del Gianicolo miniemy malutki pomnik, prawie niewidoczny, na który nikt nie zwraca uwagi. Nie popełnijmy tego błędu, podejdźmy i poznajmy ten monumencik. To pomnik małego chłopca – Righetto.

Był 12 – letnim sierotą mieszkającym na Zatybrzu. Jedyna „rodzina” jaka mu pozostała to mały piesek o imieniu Sgrullarella, widoczny również na pomniku. Chłopiec zmuszony był pracować, aby przeżyć. Zajmował się dostarczaniem mąki i drożdży piekarzom na Zatybrzu, jako zapłatę otrzymywał chleb. Latem 1849 r. brał aktywny udział w walkach o niepodległość. Ponieważ armii włoskiej brakowało amunicji, minister wojny ogłosił, że każdy kto przyniesie jakiś znaleziony niewypał otrzyma parę groszy. Wtedy to kobiety i dzieci biegając po mieście szukali niewypałów, których było mnóstwo w związku z ciągłym ostrzałem miasta jaki prowadzili Francuzi. Młody Righetto robił to samo. Znajdował niewypały i ryzykując życiem, za pomocą jedynie mokrej szmatki wykręcał z pocisków zapalniki i tak rozbrojoną amunicję dostarczał wojskom Garibaldiego, które stacjonowały na terenie Villa Aurelia. Był znany i lubiany wśród żołnierzy. Niestety 29 czerwca 1849 roku, podczas próby wykręcenia zapalnika z granatu znalezionego pod mostem Ponte Sisto doszło do eksplozji. Righetto i jego piesek zostali rozszarpani na kawałki. Chłopiec stał się bohaterem, pamięć o nim nie zaginęła. Już w 1851 r. Giovanni Strazza wyrzeźbił posąg chłopca zwany „L’audace Righetto”, który można dziś oglądać w Mediolanie w Palazzo Litta. W 2005 r. stworzono kopię posągu odlaną w brązie i ustawiono właśnie w tym miejscu.

Dochodzimy do wielkiego placu, na środku którego wznosi się potężny pomnik Giuseppe Garibaldiego.

Ponieważ w przyszłości będziemy zwiedzać Monumentalny Cmentarz Verano, gdzie znajduje się grobowiec rodziny Garibaldi, wtedy opowiemy o jego życiu. Pomniku zbudowano na pamiątkę walk jakie miały tu miejsce w XIX wieku. Powstał w 1895 r. wykonany wg proj. Emilio Gallori.

Warto zatrzymać się tu na chwilę by podziwiać panoramę Rzymu z tarasów widokowych.

Z jednej strony zobaczymy „Stare Miasto”, z drugiej zaś piękny widok na Watykan

oraz ogrody Villa Abamelek, o której również opowiemy w przyszłości.

Poniżej głównego tarasu widokowego znajduje się platforma, z której każdego dnia w południe wojsko oddaje wystrzał z armaty.

Spacerując po wzgórzu łatwo zauważyć, iż pokryte jest mnóstwem popiersi. To posągi memorialne ku czci tych, którzy brali udział (bezpośrednio lub pośrednio) w walkach o niepodległość.

Idąc dalej mijamy po stronie prawej budynek zwany Villa Lante.

Zbudowana została dla toskańskiego kupca Baldassare Turini. W 1518 r. zakupił on ziemię na wzgórzu Janikulum i zlecił architektowi Giulio Romano (uczniowi Rafaela Santi) budowę rezydencji. Zrealizowano ją w 1531 r. W 1551 r. obiekt zakupiła rodzina Lante. W latach 1909 r. willę zakupił niemiecki archeolog Wolfgang Helbig a w 1950 r. obiekt przejęła Finlandia tworząc w nim swoją ambasadę przy Stolicy Apostolskiej.

Po stronie przeciwnej dostrzeżemy kolejny pomnik, tym razem kobiecy. To żona Giuseppe Garibaldiego – Anita Garibaldi.

Pomnik powstał w 1932 r. wg proj. Mario Rutelli. Pomnik ukazuje jedno z wydarzeń w życiu Anity. Pokazana jest ona na koniu, trzymając w jednej ręce pistolet, drugą obejmuje dopiero co narodzonego synka – Menotti, którego karmi piersią. Ucieka z obozu w São Luis w Brazylii ratując się przed schwytaniem przez wojska cesarskie podczas Powstania Farrapos. Warto tu wspomnieć właśnie o tym synku – Domenico Menotti Garibaldi. Kiedy dorósł został bowiem generałem…polskim!! Tak dobrze czytacie W czasie powstania styczniowego w 1863 r., 23 – letni wówczas Menotti został mianowany przez Józefa Wysockiego głównym dowódcą sił zbrojnych województwa lubelskiego i wezwany do wkroczenia z legionami włoskimi zwanymi garibaldczykami i legionami polskimi na tereny ziem polskich będących pod zaborem rosyjskim. Wkroczenie to jednak nie doszło do skutku.

Wewnątrz cokołu pomnika umieszczono urnę z prochami Anity Garibaldi.

Dalej, po lewej stronie wynurzy nam się bryła przypominająca kościół. To część kompleksu Ukraińskiego Papieskiego Wielkiego Seminarium św. Jozafata.

To grekokatolickie seminarium założono w 1897 r. Początkowo prowadzili je Jezuici, w 1904 r. opiekę nad nim przejęli Bazylianie. Obecne zabudowania powstały w 1932 r. wg proj. Giuseppe Momo. Obecnie odbywają się tu wykłady z zakresu liturgii, obrzędów oraz ukrainoznawstwa.

Po przeciwnej stronie zobaczymy zaś Latarnię Janikulum.

Zbudował ją architekt Manfredo Manfredi (autor grobowca Wiktora Emanuela w Panteonie). Powstała z białego kamienia z Botticino, ma 20 metrów wysokości. Dawniej można było wchodzić na taras widokowy na szczycie latarni, to stamtąd właśnie rodziny komunikowały się z więźniami osadzonymi w więzieniu Regina Coeli. Latarnia świeci trzema kolorami, kolorami flagi państwowej. Nazywana jest czasami Latarnią Argentyńską, gdyż zbudowano ją z inicjatywy imigrantów włoskich mieszkających w Argentynie.

Podążając dalej dochodzimy do miejsca, gdzie ulica zakręca w lewo i serpentyną schodzi w dół. My wybierzemy krótszą drogę. Na wprost znajdują się bowiem schody prowadzące w dół, zwane Rampa della Quercia. Schodząc zwróćmy uwagę na niewielki fragment spalonego drzewa, wzmocniony murkiem opatrzonym pamiątkową tablicą. To pozostałość Dębu Torquato Tasso.

Ponoć w jego cieniu miał ten renesansowy poeta pisać swoje wiersze. Przebywając w Rzymie był już niestety ciężko chory psychicznie (depresja, schizofrenia). Choroba była przyczyną wielu jego dziwnych zachowań. Ponoć pewnego dnia zaczął rzucać nożami w służącego oskarżając biedaka, że go śledzi. Innego dnia sam zgłosił się do Świętej Inkwizycji, aby ta sprawdziła, czy czasami nie jest heretykiem. Inkwizycja orzekła, że nie jest Tasso zmarł w 1595 r. w klasztorze św. Onufrego, która za chwilę zwiedzimy. W 1843 r. w dąb trafił piorun niszcząc drzewo poety.

Warto jeszcze zerknąć w głąb, gdzie wciąż można zobaczyć pozostałości widowni. Mieścił się tu amfiteatr (choć to błędna nazwa, gdyż był to teatr) nazwany imieniem Tasso.

Po zejściu na dół skręcamy w prawo i idziemy wzdłuż ulicy mijając po drodze kolejny tarasik z bardzo ładnym widokiem na Zamek św. Anioła.

Dochodzimy do zakrętu w lewo, na rogu dostrzegamy ów klasztor wraz z kościółkiem Sant’Onofrio.

W miejscu, gdzie dziś stoi kościół w 1419 r. bł. Nicola da Forca Palena ufundował erem. W 1439 r. do pustelni rozpoczęto dobudowywać kościół. Prace ukończono w 1446 r. Wykańczanie kompleksu trwało jeszcze dość długo, bo aż do XVI wieku. Ostatnią renowację kompleks przeszedł w roku 1946.

Pod portykiem poprzedzającym kościół i klasztor widzimy lunety zdobione freskami autorstwa Domenichino wykonanymi w 1605 r. „Historie z życia św. Hieronima”. Na końcu portyku jest przejście do kaplicy Matki Boskiej Różańcowej, ufundowanej na początku XVII wieku przez Guido Vaini. Ponad wejściem mieszczą się „Sybille” wykonane przez Agostino Tassi, który wzorował się na „Sybillach” Michała Anioła z Kaplicy Sykstyńskiej.

Z prawego ramienia portyku można przejść do krużganka zakonnego, mijając w korytarzu grobowiec markiza Giuseppe Rondinini, włoskiego mecenasa sztuki żyjącego w XVIII wieku.

Dostrzeżemy tu także pochówek poety włoskiego Alessandro Guidi. Krużganek zakonny powstał w 1446 r. Zdobi go piękny portyk arkadowy oraz loggia z oktagonalnymi filarami.

W lunetach dostrzeżemy freski „Historie z życia św. Onufrego” – eremity, który 60 lat spędził na pustyni i którego ponoć co niedzielę odwiedzał anioł przynoszący mu komunię świętą. Malowidła wykonali: Vespasiano Strada, Cavalier d’Arpino i Claudio Ridolfi. W klasztorze, w którym dziś mieszkają zakonnicy Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie, popularnie zwani bożogrobcami, mieści się małe muzeum Torquato Tasso, ponieważ to tutaj poeta zmarł 25 kwietnia 1595 r.

W górnym korytarzu znajduje się fresk: „Madonna z Dzieciątkiem i fundatorem klasztoru” przypisywany dawniej Leonardo da Vinci. Dziś jednak uważa się, że wykonał go jego uczeń – Giovanni Antonio Boltraffio.

W lunecie ponad portalem głównym prowadzącym do wnętrza kościoła widzimy malowidło „Madonna z Dzieciątkiem” wykonane w 1600 r. przez Claudio Ridolfi.

Wnętrze świątyni jest jednonawowe, nakryte sklepieniem krzyżowym, flankowane pięcioma kaplicami i zamknięte wieloboczną absydą.

Po prawej stronie od wejścia widzimy grobowiec Alberta Wielkiego Massari z 1613 r.

Zaczynamy standardowo od prawej strony:

Kaplica 1) Kaplica św. Onufrego – sklepienie zdobione jest dziełem Antoniazzo Romano – „Zwiastowanie”. Ponadto dostrzec tu można tondo z malowidłem Baldassare Peruzzi – „Ojciec Przedwieczny”. Freski w lunetach wykonał nieznany malarz XVI – wieczny.

Kaplica 2) Kaplica Matki Boskiej z Loreto – Zaprojektowana w 1605 r., zdobiona stiukiem i freskami przez Giovanni Battista Ricci. W ołtarzu widzimy dzieło Annibale Caracci lub któregoś z jego uczniów – „Matka Boska z Loreto”. Po bokach znajdują się dwa grobowce kardynałów z końca XVI wieku. „Koronacja Matki Boskiej” widoczna na sklepieniu jest dziełem malarza ze szkoły Caracci.

Za kaplicą dostrzeżemy pomnik grobowy administratora apostolskiego z Ankony, arcybiskupa Giovanni Sacco wykonany przez kogoś ze szkoły Andrea Bregno z freskiem w lunecie „Św. Anna ucząca Marię czytać” przypisywanym Bernardino Betti, który zwany był Pinturicchio.

Absyda zdobiona jest freskami przedstawiającymi „Historie z życia Marii” namalowanymi przez Baldassare Peruzzi – tak przynajmniej twierdzi Vasari. Niektórzy historycy sztuki nie zgadzają się z ta proweniencją twierdząc, że ich autorem jest Jacopo Ripanda.

Przechodzimy na lewą stronę kościoła:

Kaplica 3) Kaplica Krucyfiksu – Po jej prawej stronie zobaczymy pomnik grobowy kardynała Filippo Sega – jego portret wymalował Domenichino. Drugim grobowcem jest pomnik kard. Giuseppe Gasparo Mezzofanti zmarły w 1849 r., który był kierownikiem Biblioteki Watykańskiej oraz przewodniczącym Kongregacji Rozkrzewiania Wiary a ponadto poliglotą władającym biegle aż 38 językami, między innymi polskim lub takimi niespotykanymi jak hebrajski rabiniczny, koptyjski, amharski, gudżarati czy chaldejski. Znał też 50 dialektów.

Kaplica 2) Kaplica św. Piusa X (jak pamiętamy – pierwszego papieża Polaka), której sklepienie zdobi „Trójca Przenajświętsza” – fresk Francesco Trevisani. Dostrzeżemy tu też tablicę pamiątkową kardynała Nicola Canali z jego popiersiem.

Kaplica 1) Kaplica św. Hieronima – jest dwa razy głębsza od pozostałych kaplic po tej stronie kościoła. Nakryto ją aż dwoma kopułami.

Po prawej stronie widzimy grobowiec Torquato Tasso wykonany w 1857 r. przez Giuseppe Fabris. W ołtarzu „Święty Hieronim” autorstwa Filippo Balbi. Pozostałe freski są również jego dziełem.

Przy głównym wejściu widzimy ponadto tablicę pamiątkową Torquato Tasso z 1608 r. Dostrzeżemy tu też chrzcielnicę, która wyszła ze szkoły lombardzkiej. Pochodzi z XV wieku.

Wychodząc z kościoła po lewej stronie zobaczymy wejście do przylegającego do kompleksu szpitala pediatrycznego „Bambino Gesù”. Udajemy się ulicą biegnącą w dół, znajdującą się na wprost kościoła – Salita di Sant’Onofrio.

Pod numerem 38 wznosi się Casa Generalizia dell’Istituto di S. Dorotea – dawny sierociniec a obecnie szkoła z internatem dla dziewcząt prowadzona przez siostry Karmelitanki.

Niżej, pod numerem 50 stoi Palazzo del Conservatorio Torlonia Carlino, w którym rodzina Torlonia również założyła sierociniec, gdzie mieszkały 32 sieroty w wieku od 7 do 12 lat. Od 1852 r. mieścił się tu szpitalik i apteka dla biednych, gdzie leczono i wydawano medykamenty za darmo. Dziś część budynku zajmują pokoje hotelowe.

Na końcu ulicy mieszczą się schodki, którymi zejdziemy na dół do ulicy via del Gianicolo, gdzie kończy się ostatni ze spacerów po Zatybrzu. Następny spacer, który zaczniemy w tym miejscu poprowadzi nas przez dawną osadę przywatykańską zwaną Borgo.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Laura Gigli, Il complesso gianicolense di S. Pietro in Montorio, Roma 1987;
• Flavia Cantatore, San Pietro in Montorio. La chiesa dei Re Cattolici a Roma, Roma 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Mauro Quercioli,Le mura e le porte di Roma, Roma 1982;
• Laura G. Cozzi,Le porte di Roma, Roma 1968;
• Claudio Rendina,Le chiese di Roma, Milano 2000.

Artykuł Zatybrze cz.5 – Janikulum pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kolejny, trzeci już spacer po Zatybrzu pozwoli nam odkryć niezwykły klimat tego miejsca oraz odnaleźć ukryte zaułki Trastevere.

Zaczynamy w miejscu już nam znanym, czyli na placu Piazza di G. G. Belli. W oddali widzimy bazylikę S. Crisogono, przed którą w prawo biegnie wąska alejka. Skręćmy tam – to via della Lungaretta, zwana popularnie uliczką tysiąca restauracji.

Leży dokładnie na antycznej rzymskiej drodze zwanej via Aurelia Nova. Natychmiast po prawej stronie zauważymy kościół Sant’Agata in Trastevere.

Według księgi „Liber Pontificalis” kościół ten zbudowano w VIII wieku, na ruinach domu papieża Grzegorza II, na jego zlecenie. Pamiętać jednak należy, że historycy z przymrużeniem oka traktują ten dokument, gdyż udowodniono wielokrotnie jego przekłamania i nieścisłości. Pierwsze, bardziej realne wzmianki o budowli odnajdujemy dopiero w roku 1121, w bulli papieża Kaliksta II. W 1575 r. kościół przekazany został pod opiekę Arcybractwa Doktryny Chrześcijańskiej, które 15 lat wcześniej ufundował Marco de Sadis Cusani. Popularnie zwano ich „Agatystami”. Ich zadaniem było nauczanie biednych dzieci czytania, pisania oraz doktryny chrześcijańskiej. Prowadzili tu bezpłatną szkołę. Lata 1710 – 1711 to czas całkowitej przebudowy kościoła, którą zlecił papież Klemens XI. Wtedy też powstała obecna fasada zaprojektowana przez Giacomo Onorato Recalcati. Prezentuje styl późnobarokowy, artysta wzorował się na stylu Borrominiego. Ostatnia restauracja miała miejsce w latach 1820 – 1821. Wnętrze świątyni jest jednonawowe, z trzema kaplicami na każdym boku, nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami zdobionymi dekoracją wykonaną przez Girolamo Troppa, który jest również autorem fresku w absydzie. Warto zajrzeć do trzeciej kaplicy po prawej stronie, gdzie mieści się dzieło Biagio Puccini „Madonna Różańcowa”. Jest on również autorem dzieła ołtarzowego „Męczeństwo św. Agaty” oraz „Krucyfiksu” umieszczonego w trzeciej kaplicy po lewej stronie kościoła. Po lewej stronie ołtarza głównego zauważymy bardzo znaną rzeźbę „Madonna de’ Noantri” – co znaczy mniej więcej „Nasza Madonna” czyli „Madonna Zatybrzańska”.

Oficjalnie nazywa się ją jednak „Matką Boską Rzeczną”. Jest patronką lokalnego, zatybrzańskiego święta, które przypada na miesiąc lipiec, obchodzone jest na cześć Matki Boskiej z Góry Karmel. Warto wtedy zajrzeć na Zatybrze, aby włączyć się do niezwykłej procesji. W pierwszą sobotę po 16 lipca, przed zachodem słońca wyrusza ona z tego właśnie kościoła i podąża do bazyliki S. Crisogono. Tam figura zostaje na jeden dzień i potem znów uroczyście wraca do św. Agaty. Na zakończenie 8 dni świętowania z Mostu Garibaldiego rzuca się do wody kwiaty. To jedna z trzech procesji jakie się wtedy odbywają. Drugą jest tzw. „procesja rzeczna”. Figurka „Matki Boskiej Rzecznej” umieszczana jest na łodzi i zaczyna swą wodną podróż od Mostu św. Anioła, by po godzinie dotrzeć do Mostu Garibaldiego. Na koniec niesiona jest do bazyliki S. Maria in Trastevere. Tam zostaje do rana, kiedy to odbywa się trzecia procesja – przeniesienie Matki Boskiej znów do kościoła św. Agaty.

Idąc dalej, na rogu uliczki i placu Piazza Giuditta Tavani Arquati, pod numerem 101 zobaczymy XV – wieczną kamienicę, w której mieści się jedna z najlepszych knajpek na Zatybrzu – Carlo Menta – gorąco polecam.

Podążając dalej warto zerknąć w lewo, gdzie dostrzeżemy bardzo romantyczny zaułek vicolo della Torre.

Jeśli będziemy mieć szczęście zobaczymy typową dla małych włoskich miasteczek sytuację: wiszące na linach ponad zaułkiem pranie

Idąc dalej uliczką via della Lungaretta, na rogu z vicolo di S. Rufina dostrzeżemy kampanilę kościółka SS. Rufina e Seconda.

Według tradycji w III wieku znajdował się tu dom dwóch sióstr: Rufiny i Sekundy, które zostały zamęczone, gdyż przeszły na wiarę chrześcijańską. Pochowano je przy dawnej ulicy via Cornelia (dziś via di Boccea). Pierwsze wzmianki o kościele pochodzą z bulli papieża Kaliksta II. W 1569 r. kościół przeszedł pod opiekę Ojców Mercedarianów z Hiszpanii. W 1611 r. zamieszkały tu Siostry Urszulanki. Wtedy też powstał mały klasztorek, który zbudowano wokół kościoła. Od 1917 r. mieszkają tu Miłosierne Siostry Niepokalanego Poczęcia z Ivrea. 

Kolejnym miejscem, do którego zaprowadzi nas uliczka via della Lungaretta będzie plac Piazza di Sant’Apollonia. Bierze swą nazwę od stojącego tu niegdyś kościoła św. Apollonii – dziś już nieistniejącego. Warto wiedzieć, że św. Apollonia, męczennica z III wieku jest świętą broniącą nas przed bólem zęba Jest również patronką stomatologów. Wiąże się to z jej męczeństwem, podczas którego poganie zmiażdżyli jej szczękę i wybili wszystkie zęby. Legenda głosi, że po śmierci Rafaela Santi zrozpaczona „Piekareczka” – Margherita Luti – zamknęła się w przykościelnym klasztorze, aby tu umrzeć z tęsknoty za ukochanym. Po wyburzeniu kościoła, w 1910 r. wybudowano w jego miejsce Teatr Amor – dziś zwany Teatro Belli.

Dziś, na rogu placu stoi inna świątynia – kościół S. Margherita.

Ufundował go w 1288 r. papież Mikołaj IV. W roku 1680 kard. Girolamo Gastaldi zlecił architektowi Carlo Fontana przebudowę świątyni, która zyskała obecny wygląd. Obrócono wtedy kościół o 90 stopni. Wnętrze jest jednonawowe z dwiema oryginalnymi kaplicami oraz trzecią, dodaną po prawej stronie w roku 1892. W ołtarzu głównym dostrzeżemy dzieło Giacinto Brandi „Św. Małgorzata w więzieniu”. Po bokach zaś dwa owale autorstwa Giuseppe Ghezzi. Ponadto w kaplicy po lewej stronie mieści się dzieło wykonane przez Baccicia – „Matka Boska Niepokalanie Poczęta pomiędzy świętym Franciszkiem i św. Klarą”.

Od strony południowej plac zamyka Palazzo Pizzirani (budynek nr 3).

Powstał w XVII wieku dla rodu Cesarini, wiek później przeszedł w ręce Pizzarani. Na pierwszym piętrze utworzono wtedy Dom Opieki, gdzie mieszkały 42 biedne panienki, które nie ukończyły 18 roku życia.

Od placu odchodzi uliczka via del Moro. Jeśli w nią wejdziemy, pod numerem 33 zobaczymy Palazzo Ruggeri. Powstał w miejscu dawnej kamienicy należącej do Scipione Perotto, którą zakupił i przebudował w 1541 roku Silvio Ruggeri.

Jeszcze dalej, na rogu z vicolo delle Cinque, pod numerem 64 stoi Palazzo Del Cinque. Zbudowano go w 1416 r. dla znanego rodu markizów Del Cinque.

Wracamy na via della Lungaretta, która kończy się wielkim placem stanowiącym centrum życia Zatybrza. To Piazza di S. Maria in Trastevere. Na środku widzimy ponoć najstarszą z zachowanych fontann w Rzymie.

Tradycja rzecze, że powstała w 1450 r. Znajdowała się jednak w innym miejscu. Na środek placu przenieść ją miał GianLorenzo Bernini w 1658 r. a w 1692 r. przebudował ją Carlo Fontana. W głębi stoi zaś jeden z najciekawszych kościołów Zatybrza – bazylika S. Maria in Trastevere.

Legenda głosi, że w 38 r. p.n.e. w miejscu tym z ziemi wytrysnął olej ziemny, który stanowić miał zapowiedź narodzin Zbawiciela. Tradycja Kościoła głosi zaś, że pierwszy kościół zbudowano tu w czasach pontyfikatu papieża Kaliksta I, czyli w latach 217 – 222. Byłby to zatem najstarszy kościół w Rzymie! Historycy nie zgadzają się jednak z tą piękną tradycją. Wiadomo bowiem, że były to czasy prześladowań chrześcijan, którzy nie budowali wtedy kościołów. Spotykali się w tzw. „domus ecclesiae”, w pomieszczeniach znajdujących się w prywatnych domach mieszkalnych. Wydaje się, że podobnie było tutaj. W III wieku stał tu bowiem dom, w którym mieszkał Kalikst I (titulus Callisti). W 222 r. na Zatybrzu wybuchły zamieszki, lud ruszył na dom Kaliksta, który został wywleczony i ponoć z uwiązanym u szyi kamieniem wrzucony do studni. Nie jest zatem prawdą to co przedstawia nam tradycja Kościoła głosząc, że papież zmarł śmiercią męczeńską w wyniku prześladowań. Pierwszą budowlę sakralną postawił tu dopiero papież Juliusz I, na pewno po roku 340 a przed 352. W VIII i IX wieku kościół przeszedł przebudowy, dodano między innymi nawy boczne, przebudowano prezbiterium. Wtedy też umieszczono tu relikwie św. Kaliksta przeniesione z katakumb jego imienia. Obecna struktura architektoniczna pochodzi jednak z późniejszego średniowiecza, dokładniej z lat 1138 – 1148. Wtedy to papież Innocenty II nakazał świątynię przebudować, wykorzystując do tego celu materiał budowlany pobrany z antycznych Term Karakalli. Lata 1580 – 1585 to czas kolejnej interwencji w strukturę kościoła. Prace na zlecenie austriackiego kardynała Marco Sittico Altemps prowadził prawdopodobnie Martino Longhi Starszy. W 1702 r. papież Klemens XI zlecił Carlo Fontana przebudowę portyku oraz fasady głównej, a papież Pius IX w latach 1866 – 1877 odrestaurował bazylikę pod okiem Virginio Vespignani.

Wyrastająca ponad portykiem fasada zdobiona jest trzema wielkimi oknami (dzieło Vespignani) oraz XIII – wieczną mozaiką przedstawiającą „Matkę Boską na tronie, dwóch donatorów i 10 kobiet”. Figury kobiece symbolizują „Panny Mądre” i „Panny Głupie”, bohaterki jednej z biblijnych przypowieści Jezusa.

Wejście prowadzi przez portyk Carlo Fontana z 1702 r., na który składają się arkady (w liczbie 5) w stylu jońskim, nakryte balustradą zdobioną posągami papieży wykonanymi przez: od lewej Jean – Baptiste Théodon, Michel Maille, Lorenzo Ottoni i Vincenzo Felici. W niszy mieszczącej się na szczycie romańskiej kampanili dostrzec możemy „Madonnę z Dzieciątkiem” – to mozaika z XVII wieku.

Bazylikę zwiedzimy według poniższego planu:

W ścianach portyku (nr 1 na planie) dostrzeżemy wmurowane epigrafy zarówno chrześcijańskie jak i pogańskie pochodzące z wykopalisk w okolicy, pod bazyliką oraz z katakumb św. Kaliksta. Umieszczono je tu na zlecenie kanonika Marcantonio Baldetti w XVIII wieku.

Piękne marmurowe obramowania portali są bardzo stare, z czasów Cesarstwa Rzymskiego.

Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 22 jońskie i korynckie kolumny wykute z granitu, dźwigające architraw. Kiedyś były częścią Term Karakalli. Nawy pokrywa posadzka typu cosmatesca, niestety nie jest oryginalna. Została prawie w całości przebudowana przez Vespignani. Niezwykle bogatym jest drewniany sufit (litera A na planie) zaprojektowany w 1617 r. przez Domenichino. W centralnym oktagonie dostrzegamy malowidło „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”. Ściany boczne nawy głównej pokryte są freskami „Święci Męczennicy” z 1870 r.

Na początku nawy, po stronie prawej widzimy marmurowe tabernakulum (nr 2) podpisane przez wykonawcę – Mino del Reame (XV wiek).

Wejdźmy w prawą nawę.

Na jej początku dostrzeżemy „Madonnę z Dzieciątkiem” – fresk z 1452 r.

Kaplica 1) (nr 3) Zaprojektowana została przez Giacomo Onorato Recalcati w latach 1721 – 1727. Dziełem głównym jest „Święta Franciszka Rzymianka” autorstwa Giacomo Zoboli. Po bokach widzimy pomniki grobowe rodziny Bussi wg proj. Francesco Ferrari.

Kaplica 2) (nr 4) Zbudowana wg proj. Filippo Raguzzini w 1739 r. Mieści dzieło Étienne Parrocel – „Narodziny Jezusa”.

Kaplica 3) (nr 5) Wewnątrz zobaczymy XV – wieczny drewniany „Krucyfiks”.

Za kolejną, czwartą kaplicą, w której nie ma specjalnie wybitnych dzieł sztuki, widzimy cenotaf (grobowiec symboliczny) kardynała Pietro Marcellino Corradini (nr 6) z popiersiem wykonanym przez Filippo Della Valle w 1745 r.

Dalej, za wejściem bocznym, mieści się zakratowana nisza z łańcuchem i kamieniem (nr 7), który wg tradycji przywiązano do szyi św. Kaliksta podczas wrzucania go do studni.

W prawym ramieniu transeptu dostrzeżemy cenotaf kard. Francesco Armellini (nr 8), którego wykonanie przypisuje się Andrea Sansovino lub Michelangelo Senese (1524 r).

Z lewej strony wejścia do kaplicy odnajdziemy grobowiec pierwszego polskiego kardynała tytularnego tej bazyliki – Stanisława Hozjusza (był nim w latach 1578 – 1579).

Tu warto wspomnieć, że innymi polskimi kardynałami tytularnymi byli Stefan Wyszyński i Józef Glemp.

Kaplica Chórowa (nr 9) zaprojektowana została własnoręcznie przez Domenichino w 1625 r. Przechowuje się tam dzieło ucznia Rafaela Santi, Perin del Vaga „Madonna z ulicy Cupa”. Po stronie lewej zobaczymy ponadto dzieło Carlo Maratta – „Ucieczka do Egiptu”.

Prezbiterium osadzone na wysokiej podstawie dekorowane jest cosmatescą w większości odtworzoną przez Vespignani. Przy wejściu do ołtarza głównego uważny obserwator dostrzeże „Fons Olei” – marmurową ozdobną kratkę w podstawie prezbiterium. To miejsce, gdzie wytrysnęło źródło cudownego oleju, o którym wspominaliśmy na początku.

Centralnie umieszczone cyborium (nr 10) na czterech porfirowych kolumnach zbudowane zostało przez Vespignani, który wykorzystał fragmenty antyczne. Stojący tu kandelabr paschalny wyszedł z warsztatu Vassalletto.

Zwróćmy uwagę na absydę (nr 11). Dekorowana jest ona piękną mozaiką zrealizowaną z funduszy papieża Innocentego II, powstałą jednak już po jego śmierci. Na łuku triumfalnym dostrzeżemy: „Prorocy Jeremiasz i Izajasz”, „Symbole Ewangelistów”, „Siedem Kandelabrów Apokalipsy”. Koncha absydalna również jest dekorowana. W centrum widzimy „Chrystus koronuje Marię”, po prawej „Święci Piotr, Korneliusz, Juliusz i Kalepodiusz”, po lewej zaś „Święci Kalikst, Wawrzyniec i papież Innocenty II”. Powyżej dostrzeżemy „Rękę Najwyższego koronującą swego syna Jezusa”. Na pasie poniżej tradycyjnie umieszczono „Mistycznego Baranka” oraz „12 owieczek”. Na wysokości okien widzimy niezwykle ważne mozaiki z przedstawieniami „Historie Marii Dziewicy” – wykonał je w 1291 r. Pietro Cavallini. Powyżej stalli chórowych spróbujmy również zerknąć na freski Agostino Ciampelli z 1600 r. – „Aniołowie i symbole maryjne”.

Marmurowa katedra zdobiona gryfami wykonana została w XII wieku. Po lewej stronie absydy zauważymy grobowiec Roberto Altemps (zmarł w 1586 r.) zdobiony popiersiem przypisywanym Nicolò Pippi. Posągi na tympanonie wykonał natomiast Valsoldo.

Kaplica po lewej stronie prezbiterium zwana jest Kaplicą Altemps (nr 12). Powstała dla kard. Marco Sittico Altemps, krewnego papieża Piusa IV. Zaprojektował ją Martino Longhi Starszy w latach 1584 – 1585. Dekorowana jest stiukiem i freskami autorstwa Pasquale Cati. Przedstawiają one między innymi „Sobór Trydencki”. W ołtarzu mieści się najsławniejszy obraz Zatybrza – „Madonna della Clemenza” – niezwykle cenne dzieło z VI wieku! To najstarsze przedstawienie Madonny z Dzieciątkiem wykonane na desce!

W lewym ramieniu transeptu (nr 13) widzimy pomnik grobowy kard. Pietro Stefaneschi zmarłego w 1417 roku. Wykonał go nieznany z nazwiska Mistrz Paulus.

Ołtarz z gotycką edikolą mieścił kiedyś posąg kard. Filippo d’Alençon oraz płaskorzeźbę „Zaśnięcie Marii” – dziś w monumencie po lewej stronie. Zastąpiło je malowidło „Męczeństwo świętych Filipa i Jakuba” autorstwa Palma Młodszego.

Z lewej nawy przejść można do westybulu (nr 14), gdzie mieszczą się dwa fragmenty mozaiki z I wieku! Ukazują „Ptactwo wodne i sceny wodne” – pochodzą z miejscowości Palestrina. Odnajdziemy tu również „Wskrzeszenie zmarłych” stanowiące model jaki wykonał Niccolò Sale przed przystąpienie do rzeźbienia reliefu zdobiącego dziś grobowiec Raymondi w kościele św. Piotra na Złotej Górze.

Z przedsionka przechodzi się do zakrystii (nr 15) przebudowanej w 1483 r. i odnowionej przez Francesco Carlo Bizzaccheri. Przechowuje się tu dzieło szkoły umbryjskiej XVI wieku – „Madonna ze świętymi Rochem i Sebastianem”.

Zwiedzimy teraz nawę lewą.

Odnajdziemy tu Kaplicę Avila (nr 16) nakrytą fantastyczną kopułą otoczoną przez balustradę zdobioną aniołami. Zaprojektował ją Antonio Gherardi w 1680 r. Dzieło główne – „Św. Hieronim” pochodzi z 1686 r., wykonał je ten sam autor.

Pomiędzy 4 i 3 kaplicą widzimy grobowiec papieża Innocentego II (nr 17). Stworzył go Vespignani w 1869 r., na rozkaz papieża Piusa IX.

Kaplica 3) (nr 18) Dzieło ołtarzowe, lunety oraz sufit wykonał Ferraù Fenzone.

Kaplica 1) (nr 19) To kaplica baptysterialna zaprojektowana w 1741 r. przez Filippo Raguzzini. Pod posadzką tejże kaplicy w 1920 r. ujawniono istnienie ruin antycznych rzymskich zabudowań mieszkalnych – prawdopodobnie wzmiankowanego wyżej domu papieża Kaliksta I.

Do prawej strony bazyliki przylega Dom Kanoników.

Powstał w IX wieku na zlecenie papieża Grzegorza IV. Co ciekawe, wewnątrz poza mieszkaniami dla duchownych znajdował się również swoisty cmentarz, odkryto tu bowiem mnóstwo sarkofagów. Obecny wygląd budynek uzyskał w wyniku przebudowy w XVII wieku.

Pod numerem 23 zauważymy rogowy budynek – Palazzo Cavalieri.

Powstał w połowie XVI wieku dla rodziny nobili rzymskich Cavalieri. Ponoć mieszkał tu Tommaso Dei Cavalieri nazywany w Rzymie „pupilkiem” Michała Anioła. Tommaso miał 23 lata, gdy spotkał w Rzymie Buonarottiego. Był rok 1532. Ponoć 57 – letni Michał Anioł był pod wielkim wrażeniem niezwykłej urody młodzieńca. Niektórzy podejrzewają, że byli kochankami, gdyż Buonarotti napisał aż 30 sonetów wielbiących młodzieńca, nie jest to jednak udowodnione. Być może była to jedynie miłość platoniczna. Michał Anioł od zawsze był pasjonatem męskiego ciała, ale raczej z artystycznego punktu widzenia. Uważał, że Tommaso ma ciało idealne do rzeźbienia. Byli przyjaciółmi, Tommaso był nawet obecny przy łożu śmierci Michała Anioła.

Po lewej stronie bazyliki widzimy budynek zwany Palazzo S. Callisto.

Powstał w XIV w., podobno na dawnym domu papieża Kaliksta I. Stał się rezydencją kardynałów tytularnych tejże bazyliki. Obecny wygląd przybrał po renowacji jaka miała miejsce w XVII w., wg proj. Orazio Torriani.

Za pałacem biegnie uliczka, którą dojdziemy na plac Piazza di S. Callisto, gdzie stoi kościółek noszący wezwanie tego papieża.

Powstał w 741 r., na zlecenie papieża Grzegorza IV, w miejscu, gdzie zabito papieża. Po dziś dzień na dziedzińcu przykościelnym przechowywana jest cembrowina dawnej studni, do której papieża wrzucono. Kościół obecny wygląd zawdzięcza również Orazio Torriani i jego renowacji w 1610 r. Wnętrze jest jednonawowe. W kaplicy po prawej stronie dostrzeżemy dwa „Anioły” wykonane prawdopodobnie przez GianLorenzo Bernini w 1657 r. Wspierają one dzieło Pier Leone Ghezzi – „Św. Maur”, przedstawiające ucznia św. Benedykta, późniejszego opata zakonu Benedyktynów na Monte Cassino. W ołtarzu głównym mieści się „Św. Kalikst i adoratorzy Madonny” autorstwa Avanzino Nucci. W kaplicy po lewej stronie zobaczymy jeszcze „Św. Kalikst wrzucony do studni” wykonane przez Giovanni Bilivert.

Pod numerami 4 – 7 stoi Palazzo Farinacci.

Zbudowano go w XVI a przebudowano w XVII wieku. Mieszkał w nim Prospero Farinacci, bardzo znany rzymski radca prawny i autor ważnych dzieł z zakresu prawa rzymskiego. Zasłynął z udanej obrony syna kardynała Marco Sittico Altemps – Roberto Altemps (jego grobowiec widzieliśmy w bazylice S. Maria in Trastevere) – oskarżonego o uprowadzenie i zgwałcenie jednej z rzymianek. Nie udało mu się jednak wybronić słynnej Beatrice Cenci oskarżonej o zamordowanie ojca.

Ponadto pod numerem 9 zobaczymy Palazzo del Pozzo, powstały około roku 1490, kiedy to rodzina Del Pozzo, pochodząca z Cremony, przeniosła się do Rzymu budując tu swą pierwszą rezydencję.

Obiekt ten został jednak zburzony i w 1623 r. powstał nowy pałac, przed którym stoimy dzisiaj. W XVIII wieku mieściło się tu schronisko dla dziewic i czystych kobiet chcących służyć Bogu, maltretowanych przez rodziców lub mężów. Palazzo Cavalieri i Palazzo Farinacci połączone są łukiem zwanym Łukiem św. Kaliksta.

Tuż zanim mieściła się kiedyś Osteria della Vedovella (Gospoda pod Wdówką) nazwana tak na cześć właścicielki – pięknej młodej wdowy. Odnajdziemy tam dzisiaj jeden z najmniejszych domów w Rzymie

Wracamy na plac Piazza di S. Maria in Trastevere i udajemy się uliczką biegnącą wzdłuż prawego boku bazyliki – via della Paglia. Z prawej strony uliczki dostrzeżemy zaułek – vicolo del Piede, czyli Zaułek Stopy.

Nie do końca znana jest jego proweniencja. Niektórzy mówią, iż nazwa pochodzi od znaku w kształcie stopy, który umieszczony był ponad wejściem do jednej z istniejących tu dawniej karczm. Inni twierdzą, że była tu płaskorzeźba przedstawiająca całą postać męską, a wejście do karczmy biegło pod jej stopami. Mieściło się tu kiedyś Oratorium Arcybractwa Najświętszego Sakramentu, po dziś dzień dostrzec możemy fasadę tej świątyni, dziś już zdesakralizowanej. Obecnie mieści się tu restauracja.

Wracając na uliczkę via della Paglia i podążając dalej, dojdziemy do małego placyku po lewej stronie, który zajmuje ogródek restauracyjny. To Largo Fumasoni Biondi. Dzisiejszy budynek restauracyjny powstał w XVII wieku, zaprojektowany przez Carlo Fontana. W 1680 r. przebudował go GianLorenzo Bernini przystosowując do potrzeb Kapituły Bazyliki S. Maria in Trastevere.

Skręcamy w prawo, wchodząc na plac Piazza di Sant’Egidio. Zawdzięcza swą nazwę św. Idziemu, francuskiemu eremicie znanemu również w Polsce. Jego relikwie przechowywane są w krakowskiej Katedrze na Wawelu Kościół Sant’Egidio, który tu widzimy powstał w 1630 r. na zlecenie pobożnego rzeźnika tu mieszkającego – Agostino Lancellotti.

Opiekę nad świątynią przejęły Karmelitanki Bose. Wnętrze jest jednonawowe. Po lewej stronie od wejścia stoi grobowiec, w którym leży Veronica Rondinini Origo. Zaprojektował go Carlo Fontana. Ołtarz główny zdobi dzieło Andrea Camassei z 1630 r. – „Matka Boska z Góry Karmel i św. Szymon Stock”. W kaplicy po lewej stronie kościoła zauważymy dzieło Pomarancio – „Św. Idzi”. Chór ozdobił Andrea Pozzo, widzimy tu „Maryję Dziewicę i świętych Teresę oraz Józefa”.

Z lewej strony do kościoła przylega dawny klasztor sióstr zakonnych, dziś siedziba wspólnoty Comunita di Sant’Egidio założonej w 1968 r. przez Andrea Riccardi. Ich zadaniem jest opieka nad biednymi i bezdomnymi. Mieści się tu również małe Muzeum Folkloru.

Po stronie przeciwnej placu, pod nr 7 – 9 stoi Palazzo Velli zbudowany w XV wieku dla rzymskiej rodziny Velli, liczącej w XVI wieku 188 członków, będącej jedną z najbogatszych w Rzymie. Dziś lewa część budynku znajduje się w rękach wpływowej rodziny Orsini. Wejście na teren ich posiadłości prowadzi przez pięknie boniowany portal pod nr 7.

Ruszamy dalej wychodzącą po lewej stronie placu uliczką via della Scala. Warto zwrócić uwagę na Madonellę znajdującą się z lewej strony na ścianie kościoła. Przedstawia „Matkę Boską z Góry Karmel”. Dawniej dzień i noc stał przed nią klęcznik.

Pod numerem 75 dostrzegamy dom zwany Casa di Giò Pietro Poli, biorący swą nazwę od dawnego właściciela, sieneńczyka, który wybudował kamienicę w XVI wieku. W XVIII wieku mieszkał tu malarz – Lorenzo Pierotti.

Uliczka via della Scala zaprowadzi nas na kolejny placyk – Piazza della Scala. Widzimy tu kościół S. Maria della Scala wraz z klasztorem Karmelitów.

Budowa kompleksu zaczęła się w 1593 r. Kiedy kościół ukończono w 1610 r., umieszczono w nim cudowną ikonę „Matki Boskiej na Schodach”. Początkowo obraz znajdował się ponad wejściem do jednego ze stojących tu budynków. Pewnego dnia roku pańskiego 1592 przechodząca obok biedna praczka Kornelia przyklęknęła przed ikoną i zaczęła gorąco się modlić o to, by jej córka – niemowa – wyzdrowiała. Tak też się stało. Po tym wydarzeniu postanowiono zbudować dla ikony Matki Boskiej bardziej godne miejsce. Kościół zaprojektował Francesco Cipriano da Volterra, który zmarł w trakcie budowy. Nadzór nad budową przejął Ottavio Mascherino. Fundatorzy budowy – Tolomeo Gallio i Laerzio Cherubini zamówili u Caravaggio obraz, który miał zostać tu umieszczony. Jednak Caravaggio ich zaszokował malując „Zaśnięcie Marii”, gdyż przedstawił ją jako biedną wieśniaczkę, lokalną zatybrzańską dziewczynę ubraną w żebraczą suknię, leżącą na zwykłym drewnianym łożu. To jeszcze nic. Matka Boska wygląda jakby umierała po ciężkiej i wyniszczającej chorobie. Obok niej stoi miska z octem służącym do mycia ciała po śmierci, co kłóciło się z teorią Kościoła, głoszącą, że Matka Boska nie umarła, a jednie zasnęła. Ponadto Caravaggio do wizerunku Matki Boskiej pozowała znana nam już prostytutka Maddalena, zwana popularnie Leną. Karmelici nigdy nie zapłacili artyście i nigdy obrazu nie odebrali uważając go za rozwiązły, zbyt ubogi i niegodny, aby wisieć w ich kościele. Sprzedano go na aukcji. Zakupił go za namową Petera Paula Rubensa książę Mantui – Vincenzo I Gonzaga. Obecnie można go oglądać w Luwrze.

Przy kościele Karmelici Bosi zbudowali swój klasztor, który słynął z apteki prowadzącej przez zakonników. Ta XVII – wieczna apteka istnieje po dzień dzisiejszy.

Na pierwszym piętrze mieści się jej oryginalna część w niezmienionym stanie! Nawet wyposażenie jest oryginalne. Dawniej produkowano tu leki dla zakonników i papieży. Do dziś wytwarza się tu medykamenty według starych, tylko Karmelitom znanych receptur. W 1849 r. w trakcie walk o niepodległość kościół wykorzystywano jako szpital dla żołnierzy Giuseppe Garibaldiego.

Ponad portalem widzimy niszę z posągiem „Matka Boska z Dzieciątkiem” z 1633 r.

Wnętrze jest jednonawowe z kaplicami bocznymi, przecięte transeptem z kopułą.

Zaczynamy od kaplic po stronie prawej:

Kaplica 1) Kaplica św. Jana Chrzciciela. Zdobi ją dzieło Gerrit van Honthorst zwanego też Gherardo delle Notti z 1619 r. – „Ścięcie św. Jana Chrzciciela”. Po bokach dostrzeżemy tablice grobowe rodziny Sinibaldi.

Kaplica 2) Kaplica św. Jacka Odrowąża. Widzimy tu dzieło Antiveduto Grammatica – „Matka Boska w otoczeniu świętych Jacka Odrowąża i Katarzyny ze Sieny”. Po bokach mieszczą się grobowce rodziny Sorbolonghi.

Kaplica 3) Kaplica św. Józefa. Na kopule dostrzeżemy fresk Giovanni Odazzi „Triumf św. Józefa”. Dzieło ołtarzowe wykonał Giuseppe Ghezzi – „Święta Rodzina”. Po stronie prawej kaplicy zobaczymy ponadto „Sen św. Józefa” – Giovanni Odazzi, a po lewej „Zaślubiny Marii” – Lodovico Antonio David.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Kaplica św. Teresy z Avila udekorowana przez Giovanni Paolo Pannini.

W bogatym ołtarzu widzimy dzieło Francesco Mancini – „Ekstaza św. Teresy”. Boczne marmurowe owale wykonali Filippo Della Valle (po lewej) i Michelangelo Slodtz (po prawej). Od 1617 r. mieści się tutaj relikwia prawej stopy św. Teresy z Avila.

W prezbiterium widzimy ołtarz główny autorstwa Carlo Rainaldi z 1647 r. zwieńczony pięknym cyborium zawierającym 16 kolumn wykonanych z sycylijskiego alabastru. Na ścianach absydy zauważamy wielkie dzieła Lucas de la Haye. W centrum „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Cavalier d’Arpino z 1612 r.

W lewym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Matki Boskiej ze Schodów.

Ołtarz wykonał Alessandro Algardi. Widzimy w nim cudowną „Matkę Boską”, która uzdrowiła córkę Kornelii (o czym wspominaliśmy powyżej). Po prawej stronie dostrzeżemy ponadto cenotaf Prospero Santacroce z popiersiem wykonanym przez tego samego artystę. Drugim z widocznych tu monumentów jest grobowiec Livii Santacroce wykonany przez Domenico Guidi.

Kaplica 3) Kaplica Krucyfiksu. Widzimy tu marmurową grupę „Św. Jan od Krzyża u stóp Krucyfiksu” – Francesco Papaleo. Malowidła boczne wykonał Filippo Zucchetti.

Kaplica 2) Kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Zaprojektowana przez Girolamo Rainaldi, mieści dzieło Carlo Saraceni – „Zaśnięcie Marii”. Wcześniej to tu miał znaleźć obraz Caravaggio. Po bokach widzimy dzieła Giovanni Conca – „Narodziny Marii” oraz „Zaślubiny Marii”.

Kaplica 1) Kaplica Matki Boskiej z Góry Karmel. Zdobiona jest dziełem Pomarancio – „Madonna wręczająca szkaplerz św. Szymonowi Stock”. Ponoć w młodości Szymon wiódł życie pustelnika mieszkając w pniu dębu, stąd zaczęto go nazywać „Stock” czyli „Pień”. Żył na przełomie XII i XIII wieku. Ponoć w nocy z 15 na 16 lipca 1251 r. miał sen, w którym objawiła mu się Matka Boska i wręczyła mu szkaplerz mówiąc, że ci, którzy będą go nosili do śmierci, unikną kary wiecznej. Ten sam artysta stworzył „Ojca Przedwiecznego” w tympanonie.

Na koniec warto pamiętać, że w latach 2004 – 2013 kardynałem tytularnym tego kościoła był Polak – kardynał Stanisław Nagy, który podarował do świątyni kopię krakowskiego obrazu „Matka Boska Płaszowska”.

Kościół S. Maria della Scala w 1614 r. stał się oficjalnym wzorem dla wszystkich świątyń zakonu Karmelitów. Na nim wzorowali się między innymi Karmelici krakowscy budując w latach 1634 – 1683 kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Krakowie (na ulicy Kopernika) dziś bardziej znany pod wezwaniem św. Łazarza.

Idąc uliczką dalej dochodzimy do skrzyżowania. Na wprost widzimy zatybrzańską bramę miejską, o której będziemy mówić innym razem. Skręćmy teraz w prawo w uliczkę via di S. Dorotea. Pod numerem 20 stoi XV – wieczny dom popularnie zwany Casa della Fornarina.

Tak to tutaj mieszkała Margherita Luti (albo Luzzi), kochanka (a być może nawet „sekretna” żona) Rafaela Santi, przez którą zmarł. Mówiliśmy już o tym podczas zwiedzania Panteonu i oglądania grobowca artysty. Coś jest na rzeczy, skoro po upojnej nocy spędzonej właśnie w tym domu, zarażony febrą (prawdopodobnie grypą) umierając spisał testament, w którym zostawił „Piekareczce” cały swój majątek. Jednakże warto pamiętać, że nie odnaleziono żadnych w pełni wiarygodnych źródeł mówiących, że byli oni razem. Co więcej nie odnaleziono w pełni wiarygodnych źródeł potwierdzających istnienie Margherity. Swą wiedzę czerpiemy jedynie z dwóch portretów, na których Rafael namalował „Piekareczkę” oraz wierszy z czasów Rafaela oraz czasów późniejszych.

Patrząc na kamienicę zwróćmy uwagę na górne piętro. Dostrzeżemy oryginalne okno, przez które, wdrapując się po skręconych prześcieradłach dostawał się Rafael w ramiona swej ukochanej

Odrobinę dalej mieści się kościół S. Dorotea.

Pierwsza świątynia stanęła tu w XII wieku. W związku z Rokiem Świętym 1475 kościół przebudowano, wtedy też otrzymał obecne wezwanie. Poświęcony jest męczennicy z czasów cesarza Dioklecjana. W latach 1750 – 1756 dokonano kolejnej przebudowy świątyni wg proj. Giovanni Battista Nolli. W przykościelnym klasztorze mieszkał przez krótki czas św. Józef Kalasanty, założyciel zakonu Pijarów. Tutaj też w 1597 r. założył pierwszą w Europie bezpłatną szkołę.

Fasada przypomina troszkę architekturę Borrominiego. Ponad portalem biegnie inskrypcja upamiętniająca dwóch świętych, którym na przestrzeli lat poświęcono kościół. Początkowo był to św. Sylwester, potem św. Dorota. Wnętrze oparte jest na planie krzyża łacińskiego, z czterema bocznymi ołtarzami.

Sklepienie zdobione jest freskami Gaetano Bocchetti – „Historie z życia św. Doroty”. Półkolista absyda zawiera w centrum ołtarz główny wykonany z marmuru, pod którym umieszczono relikwie św. Doroty. Dziełem głównym jest „Św. Dorota i św. Sylwester” autorstwa Michele Bucci. Wewnątrz malowidła umieszczono inny obraz – „Madonna Bożej Miłości”. U podstawy ołtarza pochowany jest architekt – twórca tego kościoła – Giovanni Battista Nolli.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Ołtarz św. Antoniego z Padwy, zdobi je dzieło Lorenzo Gramiccia – „Św. Antoni”. W ramieniu lewym zaś widzimy Ołtarz św. Franciszka z Asyżu z dziełem Liborio Marmorelli – „Ekstaza św. Franciszka”.

Tuż za kościołem widzimy Palazzo Moroni (nr 3). Powstał w XV wieku dla kardynała Giovanni Moroni, dziś jest siedzibą małego Teatro di Trastevere.

Odrobinę dalej otwiera się plac Piazza di S. Giovanni della Malva, na którym stoi kościół S. Giovanni della Malva.

Pierwsza świątynia powstała w XII wieku, obecne wezwanie otrzymała w 1367 r. Bierze się ono od rośliny – Dziki Ślaz (po włosku Malva) – która porastała dawniej okolicę. Obecny wygląd kościół zawdzięcza przebudowie do jakiej doszło w latach 1845 – 1851 r., wg proj. Giacomo Monaldi. Przebudowę ufundowali książęta Grazioli.

Na fasadzie ponad wejściem widzimy płaskorzeźbę „Madonna ze św. Janem Ewangelistą i św. Janem Chrzcicielem”. Uzmysławia nam, że kościół poświęcono Niepokalanie Poczętej oraz dwóm świętym o imieniu Jan. Wnętrze oparte na planie krzyża greckiego nakrywa kopuła. Poprzedzone jest małym przedsionkiem, powyżej którego mieści się chór.

W ołtarzu głównym widzimy „Madonnę ze świętymi Janami”. Od 2004 r. świątynia jest narodowym kościołem Albańczyków.

Za kościołem mieści się kolejny plac – Piazza Trilussa, zbudowany w XIX wieku. Po lewej stronie dostrzeżemy pomnik Trilussa – włoskiego poety epoki romantyzmu, który naprawdę nazywał się Carlo Alberto Salustri. Pomnik wykonał w 1954 r. Lorenzo Ferri.

Centralną część placu okupuje fontanna mylnie nazywana Fontanną Acqua Paola. Jej prawdziwa nazwa to Fontana Trilussa, zwana też Fontanną przy Moście Sykstusa.

Zbudowana została w 1613 r., na zlecenie papieża Pawła V Borghese, wg proj. Giovanni Vasanzio przy współpracy Giovanni Fontana. Początkowo znajdowała się po drugiej stronie rzeki, przy zakończeniu ulicy via Giulia, w obecne miejsce przeniesiono ją w 1898 r., w związku z budową ulicy biegnącej wzdłuż Tybru. Zasilana jest starożytnym akweduktem cesarza Trajana, odnowionym przez papieża Pawła V, obecnie zwany jest „Wodą Pawła” („Acqua Paola”).

W miejscu tym kończymy trzeci spacer po Zatybrzu. Kolejny ukaże się już niebawem. Poznamy wtedy obiekty umiejscowione przy drodze via della Lungara.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Christian Hulsen, Le chiese di Roma nel Medioevo, Firenze 1927;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I rioni di Roma, Milano 2000;
• Ferruccio Lombardi, Roma. Palazzi, Palazzetti, Case. Progetto per un inventario. 1200 – 1870, Roma 1992;
• Luciano Zeppegno, I rioni di Roma, Roma 1996;
• Arianna Roccoli, Chiese di Trastevere. Da via della Lungara a piazza S. Cosimato, Roma 2007.

Artykuł Zatybrze cz.3 – Zaułki Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Nadszedł czas na drugi z serii spacerów po Zatybrzu. Tym razem udamy się w podróż po głównej alei tej części Wiecznego Miasta – Viale Trastevere.

Ten długi bulwar wysadzany po bokach drzewami powstał w 1888 r., początkowo nazwano go jednak inaczej – Aleją Królewską. Bieg swój rozpoczyna tuż za mostem Ponte Garibaldi i tu zaczniemy. Aleję poprzedzają dwa place. Zacznijmy od mniejszego, znajdującego się tuż za mostem po lewej stronie. To Piazza Giuseppe Gioachino Belli, który bierze swą nazwę od pomnika tegoż poety. G. G. Belli urodził się w 1791 r. w Rzymie. Powinien być nam doskonale znany, ponieważ już o nim wspominaliśmy Kiedy skończył 21 lat został sekretarzem polskiego księcia – Stanisława Poniatowskiego – zamieszkał w jego pałacu w Rzymie. Pełnił tą funkcję jedynie rok. Pamiętamy, że wdał się w romans z kochanką księcia – Cassandrą Luci, co było przyczyną odejścia. Już wtedy pisał wiersze, również dla Cassandry. W 1816 r. poślubił wdowę po hrabim Giuseppe Pichi – Marię Conti – właścicielkę olbrzymich posiadłości ziemskich w Umbrii i razem zamieszkali w Palazzo Poli, tam gdzie mieści się Fontana di Trevi. Korzystając z majątku żony, mógł Belli poświęcić się podróżom i poezji. Zasłynął głównie ze swych sonetów pisanych w dialekcie rzymskim – romanesco. Stworzył ich 2279, co daje łącznie około 32000 wersów! Pisał około 8 sonetów dziennie! Tematem jego dzieł było przede wszystkim życie mieszkańców Rzymu w ostatnich latach Państwa Kościelnego, które przedstawiał bardzo satyrycznie. Natchnienia szukał właśnie tu, na Zatybrzu, włócząc się po gospodach, sklepikach, warsztatach, słuchając przekleństw plebsu, rozmów sprzedawców z klientami, podglądając przez nisko osadzone okna uprawiających seks zatybrzańczyków. Jego satyryczne sonety uderzały też we władzę, czyli w Kościół i papieża Grzegorza XVI. Zmarł w 1863 r. w wyniku udaru mózgu. Pochowano go na Monumentalnym Cmentarzu Verano w Rzymie. W testamencie zażądał, aby wszystkie jego dzieła spalić! Syn jednak nie zastosował się do polecenia. Zostały wydane w 6 tomach w latach 1886 – 1889, dziś stanowią klasykę literatury włoskiej. Poeta uhonorowany został pomnikiem wykonanym w 1913 roku przez sycylijskiego rzeźbiarza – Michele Tripisciano, który pracował zupełnie za darmo. Pomniko-fontanna odsłonięta została 4 maja 1913 r.

Belli przedstawiony został w cylindrze, z laską w lewej ręce, prawą zaś opiera o poręcz mostu Fabrycjusza, co symbolizuje herma za poetą, taka sama jak na owym moście. Zwróćmy uwagę na palce prawej dłoni, którą opiera ma marmurowej poręczy. Złośliwi twierdzą, że te na wpół zamykające się palce symbolizują pewien wulgarny gest oznaczający „vaffanculo”, co po polsku znaczy „spier…aj”, który pokazuje ówczesnej władzy Faktycznie Włosi dość często stosują taki gest: palce złączone z kciukiem przykładają do brody i ostentacyjnie je otwierają Inskrypcja na pomniku głosi: „Swemu poecie G. G. Belli lud rzymski MCMXIII”. Na cokole zauważymy płaskorzeźbę z personifikacją Tybru oraz wilczycę z bliźniakami. Po bokach widzimy maszkarony, które symbolizują poezję oraz satyrę, z tyłu zaś płaskorzeźba przedstawia lud rzymski czytający paszkwile na pomniku Pasquino.

Odrobinę dalej, wciąż po lewej stronie, na innym już placu, Piazza Sonnino, stoi budynek Casa degli Anguillara, bardziej znany jako Dom Dantego.

Powstał w XIII wieku, jednak popadł w ruinę i został odbudowany dopiero w 1455 r. na zlecenie hrabiego Everso. To jego herby w postaci dwóch skrzyżowanych węgorzy widzimy na murach fortecy. W roku 1538 pałac przeszedł w ręce Alessandro Picciolotti z Carbogano, sekretarza papieskiego i właściciela dóbr ziemskich w miejscowości Anquillara (okolice jeziora Bracciano). Ciekawostką jest, że dziś aż 1,5% populacji tego miasta stanowią Polacy Podczas mocnego trzęsienia ziemi w 1542 r. doszło do uszkodzenia kompleksu, który znów popadł w ruinę. Dopiero w XIX wieku zakupiła ruinę zatybrzańska rodzina Forti, która podjęła prace restauracyjne. Niestety w 1887 r. zostali wywłaszczeni przez nowe władze miasta. Podjęły one jednak trud renowacji obiektu, która ukończyła się w 1902 r. Architekt Fallani nadał budynkowi obecny wygląd. Od 1914 r. budynek jest siedzibą Instytutu Dom Dantego zajmującego się promocją dzieł tego autora. Ponoć obrał sobie za siedzibę ten pałacyk, gdyż według legendy tutaj miał zamieszkać Dante, kiedy jako ambasador Florencji przybył do Rzymu w 1301 roku

Po prawej stronie viale Trastevere zauważamy bazylikę S. Crisogono.

Nosi wezwanie nieznanego w Polsce św. Chryzogona, który żył na przełomie III i IV w. Był prawdopodobnie biskupem Akwilei, zginął śmiercią męczeńską za rządów Dioklecjana. Ponoć w 303 r. ścięto go mieczem i ciało wrzucono do morza. Nie jest to pewna data, podejrzewa się, że zmarł na początku IV wieku, na pewno przed rokiem 313, gdyż potem religia chrześcijańska została przez Konstantyna Wielkiego uznana za równą pogańskiej i prześladowania ustały. Legenda głosi, że po dwóch dniach od wrzucenia ciała świętego do morza, jego głowa wypłynęła, została wyłowiona i pochowana. Ponoć w miejscu, w którym dziś stoi bazylika znajdowały się zabudowania mieszkalne Chryzogona, które po jego śmierci wykorzystywane były jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej (tzw. Titulus Chrysogoni). Na początku VIII wieku papież Grzegorz III zbudował tu kościół „z prawdziwego zdarzenia” oraz klasztor oddany w ręce Benedyktynów. W 1120 r. na zlecenie kard. Giovanni da Crema dobudowano kampanilę. Dość szybko, bo 3 lata później, ten sam kardynał postanowił zbudować nową świątynię. Prace odbywały się w latach 1123 – 1129. Odrestaurowana i zbarokizowana została w latach 1620 – 1626 wg proj. Giovanni Battista Soria, na zlecenie kardynała Scipione Caffarelli – Borghese, siostrzeńca papieża Pawła V. Ostateczny wygląd kościół uzyskał podczas ostatniej renowacji w latach 1863 – 1866. Prosta fasada bazyliki nakryta tympanonem jest dziełem Giovanni Battista Soria. Poprzedza ją portyk wsparty na czterech kolumnach w porządku toskańskim (starszych, bo z poprzedniego kościoła XII – wiecznego), do wnętrza którego prowadzą dwa wejścia zwieńczone łukami. Architraw ponad kolumnami zwieńczony jest natomiast znakami heraldycznymi rodu Borghese, czyli orłami i smokami.

Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 22 antyczne, granitowe kolumny z jońskimi kapitelami wykonanymi w XVII wieku. Na nich opiera się architraw, powyżej którego dostrzeżemy XII – wieczną ścianę z oknami wystającymi ponad dach naw bocznych. Taką strukturę nazywa się clerestorium. Posadzka kościoła wykonana w XIII wieku prezentuje styl cosmatesca. Kasetonowy sufit wykonany został w czasie barokowej przebudowy świątyni. Widzimy na nim herby kard. Scipione Caffarelli – Borghese oraz kopię dzieła Guercino – „Triumf św. Chryzogona” (oryginał znajduje się w Stafford House w Londynie). Łuk triumfalny kończący nawę główną wspiera się na potężnych, również antycznych kolumnach wykonanych z porfiru. To jedne z największych kolumn tego typu w całym Rzymie!

Po lewej stronie od wejścia głównego widzimy pomnik grobowy kard. Giovanni Jacopo Millo zmarłego w 1757 r. Wykonali go Carlo Marchionni i Pietro Bracci.

Wchodzimy w nawę prawą. Znajdują się tu fragmenty malowideł „Święte Barbara i Katarzyna” przypisywanePaolo Guidotti, „Trzej archaniołowie” autorstwa prawdopodobnie Giovanni da S. Giovanni oraz „Św. Franciszka Rzymianka” i „Ukrzyżowanie” również Paolo Guidotti. Na samym końcu nawy dostrzegamy Kaplicę Najświętszego Sakramentu.

Podejrzewa się, że zaprojektował ją GianLorenzo Bernini około roku 1641. Na sklepieniu znajduje się „Trójca Święta i aniołowie” – malowidło Giacinto Gimignani. W ołtarzu zobaczymy „Anioła Stróża” – Ludovico Gimignani, który przykryty jest innym XVII – wiecznym dziełem. Po bokach natomiast mieszczą się pomniki grobowe prałata Gaudenzio oraz kardynała Fausto Poli z popiersiami autorstwa Giuseppe Mazzuoli.

Prezbiterium zdobi sufit z dziełem Calavier d’Arpino „Maria Dziewica”.

Ołtarz główny nakryty jest baldachimem późnomanierystycznym autorstwa Giovanni Battista Soria podtrzymywanym przez 4 alabastrowe kolumny pochodzące ze starego cyborium. Umieszczono w nim relikwie św. Chryzogona. Absydę zdobią złocone stiuki przedstawiające „Sceny z życia św. Chryzogona” (XVII wiek). W głębi dostrzeżemy również „Madonnę z Dzieciątkiem pomiędzy świętymi Chryzogonem i Jakubem” – to zachowana mozaika z dawnego ambitu z 1290 r. autorstwa Pietro Cavallini.

Na końcu nawy lewej odnajdziemy Kaplicę św. Jana z Mathy, w której znajdują się relikwie tego założyciela Zakonu Przenajświętszej Trójcy od Wykupu Niewolników, popularnie zwanego Trynitarzami.

Z zakrystii można przedostać się do dolnych części kościoła, gdzie zachowały się pozostałości bazyliki wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej. Część absydalna pochodzi ze wspomnianego wyżej Titulus Chrysogoni, czyli domu mieszkalnego wykorzystywanego jako miejsce zgromadzeń chrześcijan w V wieku. Zachowały się tam również pozostałości dekoracji z VIII wieku, między innymi freski „Św. Benedykt uzdrawia trędowatego” czy „Papież Sylwester zamykający smoka na wzgórzu watykańskim”.

W nawie lewej poszukajmy jeszcze kaplicy, w której dostrzeżemy cudowne ciało błogosławionej Anny Marii Taigi, które nie uległo rozkładowi. Była to włoska tercjarka trynitarska, mistyczna doznająca wizji i przeżywająca ekstazy. Zmarła 9 czerwca 1837 r.

Wychodzimy z kościoła. Po lewej stronie bieg swój zaczyna boczna uliczka o nazwie via della VII Corte. Pod numerem 9 (8 metrów pod ziemią) odkryto ruiny antycznych koszar VII kohorty vigilis, czyli strażako-policjantów dawnego Rzymu. Pochodzą z II wieku.

Zachowały się tam freski oraz piękna mozaika podłogowa.

Trochę dalej, po przeciwnej stronie viale Trastevere zobaczymy skośną uliczkę via di. S. Gallicano, na której mieści się olbrzymi kompleks dawnego szpitala i kościoła przyszpitalnego SS. Maria e Gallicano. Zespół szpitalny powstał w latach 1724 – 1726 wg proj. Filippo Raguzzini, na zlecenie papieża Benedykta XIII.

Szpital posiadał dwa skrzydła (osobne dla mężczyzn, osobne dla kobiet) oddzielone od siebie mieszczącym się pośrodku kościółkiem. W czasie pontyfikatu Benedykta XIV (w 1754 r.) dodano salę dla dzieci. Wnętrza szpitala dekorowane były malowidłami związanymi ze sztuką medyczną, między innymi „Legenda o wężu Esculapa i Wyspie Tyberyjskiej”. Na ścianach wisiały też portrety znanych wówczas lekarzy. Całość autorstwa Ignazio Sarti. Mieszczący się pośrodku kościółek opierał się na krzyżu greckim, z ramionami zamkniętymi czterema absydami. Dziełem głównym było malowidło „Św. Gallicano poleca chorych opiece Matki Boskiej” – Marco Benefial.

Dziś mieści się tutaj jedna z najlepszych szkół j. włoskiego dla obcokrajowców pod patronatem fundacji Sant’Eustachio. Jest to oddział Perugiańskiego Uniwersytetu dla Obcokrajowców. Nauka w systemie zaocznym jest zupełnie bezpłatna, korzystać może każdy, bez limitów. Po każdym roku nauki następuje oficjalny egzamin, po którego zdaniu otrzymuje się certyfikat CELI (Europejski Certyfikat Znajomości Języka Włoskiego) z danego poziomu językowego, ważny we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Gorąco polecam

Podążając aleją główną dotrzemy do odchodzącej na lewo i prawo uliczki via di S. Francesco a Ripa. Udając się nią w prawo odnajdziemy kościół SS. Quaranta Martiri, zwany również kościołem San Pasquale Baylon lub Kościołem Panien, z racji tego, iż kiedyś mieściło się przy nim przytulisko dla panien szukających męża

Poświęcony jest 40 rzymskim legionistom zwanym Czterdziestoma Męczennikami z Sebasty, którzy według tradycji Kościoła byli chrześcijanami umęczonymi za czasów cesarza Licyniusza na początku IV wieku, już po wydaniu Edyktu Mediolańskiego zakazującego prześladowań. Legioniści zostali ukamienowani, ale przeżyli. Wtedy wystawiono ich nago na działanie mrozu i zamarznięte ciała spalono niedaleko miasta Sebasta (dziś Sivas w Turcji). Ich wspomnienie obchodzone jest 10 marca, dzień ten zwany jest też Dniem Mężczyzn. Zatem drogie Panie, pamiętajcie o prezentach dla nas!!!

Pierwszy kościół zbudowano około roku 1122. Przebudowany został w 1608 r. a potem kolejno w 1744 i 1747, wg proj. Giuseppe Sardi. Przekazano go w ręce Zakonu Braci Mniejszych Bosych popularnie nazywanych Alkantarzystami. Wtedy też zaczęto go nazywać kościołem św. Paschalisa Baylón – franciszkanina wzorującego się nie tylko na życiu św. Franciszka z Asyżu, ale również św. Piotra z Alkantary. Warto wiedzieć, że św. Paschalis Baylón jest opiekunem kobiet szukających dobrego męża a także kobiet mających za męża brutala. Związana jest tym pewna legenda. Podobno kiedyś maltretowana kobieta przyszła do św. Paschalisa prosić go o pomoc. Ten przygotował dla niej miksturę, którą miała podać mężowi. Rozbił w miseczce dwa jajka, dodał cukier i trochę wina Marsala. Całość ubił do konsystencji kremu. Owa mikstura podobno pomogła! Zaczęto ją nazywać „S. Baylon”, potem przekształcono w „sanbaion” aż wreszcie wykształciła się nazwa „zabaione” czyli…..”ajerkoniak”!

Święty jest również patronem miasta Kalisz Nazywany jest Serafinem Eucharystii, gdyż będąc zakonnikiem cały czas wolny przeznaczał na adorację Najświętszego Sakramentu. Zmarł w 1592 r. Podobno podczas ceremonii pogrzebowej doszło do niesamowitego wydarzenia. Podczas podniesienia hostii martwy święty otworzył oczy powodując, że kilka osób straciło z wrażenia przytomność To samo zrobił podczas podniesienia kielicha

Świątynia ta jest dziś narodowym kościołem Hiszpanów. Harmonijnie zaprojektowana przez Giuseppe Sardi fasada jest dwukondygnacyjna. Ponad portalem głównym widzimy herb króla Hiszpanii Filipa V. Ponad portalami bocznymi umieszczono herby zakonu Franciszkanów. U góry widzimy w owalu postać „Św. Paschalis Baylón”.

Wnętrze jednonawowe o zaokrąglonych rogach przypomina nam trochę architekturę Borrominiego. Poprzedzone jest przedsionkiem, dzielone nawą poprzeczną, nakryte w centrum kopułą. Ma trzy kaplice po bokach.

Na suficie widzimy „Glorię św. Piotra z Alkantary” – fresk wykonany przez Matteo Pannaria. On też ozdobił kopułę malowidłem „Triumf św. Paschalisa”. W ołtarzu głównym mieści się „Męczeństwo Czterdziestu Męczenników z Sebasty” przypisywane Arturo Tosi. Ponadto w pierwszej kaplicy po lewej stronie odnajdziemy „Świętą Rodzinę” pędzla Francisco Preciado del la Vega. Przy wejściu głównym nie sposób nie dostrzec zejścia do podziemnych części średniowiecznego kościoła.

Wracamy do viale Trastevere i podążamy dalej. Skręcając w prawo w via Emilio Morosini i potem raz jeszcze w prawo w via Roma Liberia, dojdziemy do placu Piazza di S. Cosimato, na którym stoi dawny kompleks zakonu Benedyktynów – klasztor S. Cosimato, dziś budynek jest siedzibą szpitala Ospedale Nuovo Regina Margherita.

Kompleks powstał już w X wieku, poświęcony został wtedy świętym Kosmie, Damianowi, Benedyktynowi i Emerencjanie (która była ponoć siostrą św. Agnieszki ściętej na Piazza Navona). Powstać miał w miejscu wielkiego sztucznego jeziora otoczonego widownią, zbudowanego w czasach Oktawiana Augusta na potrzeby naumachii, czyli inscenizowanych bitew morskich ku uciesze Rzymian. Ten wodny stadion miał wymiary 533 x 355 metrów. Sam basen nie był specjalnie głęboki, miał zaledwie 1,5 m. Jego pojemność wynosiła 200 000 m³. Woda doprowadzana była specjalnie wybudowanym w 2 r. p.n.e. Akweduktem Alsietina (długość 32,8 km), który napełniał basen w ciągu 15 dni. Cała konstrukcja połączona była z Tybrem specjalnym kanałem pozwalającym na wprowadzanie okrętów wojennych do środka. Jednocześnie mogło tu toczyć bitwę aż 30 statków! Na każdym z nich znajdowali się przestępcy skazani na śmierć, którzy walczyli do upadłego. Załoga każdego okrętu składała się ze 170 wioślarzy oraz około 50 – 60 walczących żołnierzy. Daje nam to liczbę 6600 – 6900 osób! Ogromne widowisko! Wokół tego wodnego stadionu mieściły się ogrody nazwane imieniem wnuków Oktawiana Augusta – Gajusza i Lucjusza Cezarów (Horti Nemus Caesarum). Ostatni raz obiekt wykorzystano w czasach cesarza Domicjana w 95 r. W XII wieku powstał zachowany do dziś prothyron, czyli rodzaj zewnętrznego, głębokiego portalu wejściowego.

W 1233 r. Benedyktyni ustąpili miejsca Klaryskom, wtedy też doszło renowacji obiektu oraz dobudowy krużganka zakonnego. Prace ukończono w 1246 r. Kolejne przebudowy miały miejsce w czasach papieża Sykstusa IV w latach 1475 – 1485. Wreszcie w 1891 r., po kolejnej renowacji kompleks zamieniono w szpital.

Pod numerem 76 mieści się wejście na romański krużganek zakonny z 1246 r. To jedne z największych w Rzymie! Ponad 40 metrów długości!

Zbudowany jest na planie kwadratu, zdobiony arkadkami na podwójnych kolumienkach, wspierany co 4 arkadki na potężnym filarze.

Z lewej strony przejść można do drugiego krużganka z czasów Sykstusa IV. Ten jest już mniejszy, zdobiony motywami roślinnymi. W mieszczącym się na środku wirydarzu widzimy studnię z czasów papieża Piusa IX. Z pierwszego krużganka można przejść również do atrium oraz do małego przyklasztornego kościółka S. Cosimato. Jego fasada jest renesansowa nakryta tympanonem zdobionym arkadkami stylizowanymi na gotyckie.

Do środka wchodzimy przez XV – wieczny portal poprzedzony kilkoma schodkami. Wykonał go nieznany z imienia uczeń Andrea Bregno. Prostokątne wnętrze zostało przemalowane w 1871 r. Na lewej ścianie, w głębi, dostrzeżemy jednak XVI – wieczny fresk Antonio del Massaro (ucznia Pinturicchio) „Madonna na tronie pomiędzy świętymi Franciszkiem i Klarą”. W ołtarzu głównym z 1639 r. mieści się ikona „Madonna z Dzieciątkiem” z końca XIII wieku, która w oryginale znajdowała się w starej, konstantyńskiej bazylice św. Piotra. Niektórzy jednak twierdzą, że oryginał zaginął a tu widzimy jedynie kopię. Po stronie lewej znajduje się również Kaplica św. Sewery z Trewiru. Ołtarzyk kaplicowy wykonany został z fragmentów dawnego pomnika grobowego kard. Lorenzo Cybo. W małym pomieszczeniu przylegającym do zakrystii przechowuje się dzieła sztuki pochodzące z Oratorium S. Angelo in Pescheria autorstwa Giuseppe Ghezzi, Lazzaro Baldi i Borgognone.

Wracamy ponownie na viale di Trastevere. Na rogu z ulicą via Carlo Tavolacci mieści się Palazzo degli Esami, zbudowany w 1912 r. w stylu włoskiej secesji, którą nazywa się tutaj stylem Liberty.

Natychmiast po prawej stronie Alei Trastevere dostrzeżemy kolejny kolosalny budynek. To siedziba Ministerstwa Edukacji, Szkolnictwa Wyższego i Badań Naukowych. Ciekawostką może być fakt, iż obecnym Ministrem Edukacji jest pani profesor Stefania Giannini, językoznawczyni, która wcześniej uczyła obcokrajowców języka włoskiego, właśnie w tej szkole, którą powyżej wspominaliśmy Obiekt powstał w latach 1914 – 1928.

Fasada główna nakryta jest attyką z posągami personifikującymi „Naukę” (dzieło Publio Morbiducci) oraz „Filozofię” (autorstwa Bernardo Morescalchi). Wnętrze zajmuje duży Dziedziniec Honorowy zdobiony przez 12 kariatyd autorstwa tych samych artystów.

Za ministerstwem skręcamy w prawo w ulicę viale Glorioso. Na jej końcu zobaczymy schody zwane Scalea del Tamburio zbudowane w 1891 r.

My jednak skręcimy przed schodami w lewo wchodząc w uliczkę via Filippo Casini, na której mieści się kilka budynków prezentujących monumentalny XX – wieczny styl zwany we Włoszech – „Novecento”. I tak na przykład pod numerem 6 budynek mieszkalny projektu Mario Marchi (1930 r.), 

pod numerami 16 – 22 cztery pałacyki ICP (Istituto Case Popolari, czyli mieszkania komunalne) wg proj. Innocenzo Sabbatini z lat 1924 – 1925, 

pod numerami 58 – 60 zaś eklektyczny pałacyk projektu Camillo Palmerini z 1924 r.

Skręcamy następnie w prawo w via Dandolo i na jej łuku po lewej stronie (nr 47) dostrzegamy teren zwany Santuario Siriaco.

W 1906 r. dokonano tu wielkiego odkrycia. Okazało się, iż obecny park to teren dawnego Świętego Lasu Furrina (Lucus Furrinae) – pradawnej bogini leśnych źródeł. To właśnie tu, w tym lesie Gajusz Grakchus, trybun ludowy, poprosił swego niewolnika Filokratesa, aby go zabił nie chcąc dostać się w ręce swych wrogów. Działo się to w 121 r. p.n.e. W miejscu tym odkryte zostały również ruiny małej świątyni nieznanego bóstwa, prawdopodobnie syryjskiego. Pochodzą z I wieku. Sanktuarium zostało przebudowane w IV wieku, z tego okresu pochodzą widoczne dziś fragmenty murów. Zachował się jedynie prostokątny dziedziniec z dwoma przyległymi pomieszczeniami niewiadomego przeznaczenia.

Dalej pod numerem 78 zobaczymy kolejne dzieło architekta Innocenzio Sabbatini z 1925 r. To Villino Sabbatini w stylu art. déco.

Skręcamy w lewo w ulicę via Calandrelli, na której mieści się główne wejście do nieznanego turystom kompleksu pałacowo – ogrodowego, zwanego Villa Sciarra.

Warto wejść do tego romantycznego ogrodu i pospacerować alejkami oglądając ustawione tu posągi, fontanny, świątynię oraz belweder – obiekty udające antyczne ruiny

Cały kompleks leży częściowo na dawnym Świętym Lesie Furrina. W czasach Juliusza Cezara teren ten włączono w obręb jego potężnej willi i kompleksu parkowego – Horti Caesaris, który powstał w 49 r. p.n.e. W 46 r. p.n.e. Juliusz Cezar gościł tu swą ukochaną Kleopatrę oraz dopiero co urodzonego syna Cezariona! Mieszkali tu aż do zabójstwa Cezara w 44 r. p.n.e. W 1549 r. teren przeszedł w ręce prywatne. Powstała dwupiętrowa willa z loggią prałata Innocenzo Malvasia.

W 1614 r. obiekt zakupił Gaspare Rivaldi. W 1647 r. willa przeszła w ręce kardynała Antonio Barberini, a w 1710 w ręce kard. Pietro Ottoboni. Po roku 1740 wróciła w ręce Barberini, zamieszkała tutaj Cornelia Costanza Barberini, żona Giulio Cesare Colonna di Sciarra, stąd obecna nazwa kompleksu. W 1902 r. teren zakupił amerykański potentat budowlany George Wurts, który zamieszkał tu wraz ze swoją żoną, dziedziczką Filadelfii – Henriettą Tower, która 4 lata po śmierci męża, w 1932 r. podarowała willę Benito Mussoliniemu z zastrzeżeniem, aby powstał tu park publiczny. Mussolini zaś przekazał ją miastu. Wtedy też dokonano renowacji obiektów wg proj. Alberto Calza Bini i Mario De Renzi. Obiekt stał się siedzibą Włoskiego Instytutu Germanistyki. Mieści się tu również Biblioteka Studiów Germańsko – Skandynawskich posiadająca w swych zbiorach około 70 000 woluminów.

Na terenie tym znajduje się również kilka innych instytucji, między innymi: Instytut Norweski (pod nr 33) czy Papieska Maryjna Uczelnia Teologiczna (pod nr 6) z biblioteką przechowującą 120 000 dzieł z zakresu mariologii.

W miejscu tym kończymy nasz drugi spacer po Zatybrzu. Zapraszam na kolejny, który pojawi się za jakiś czas na blogu. Spacerować wtedy będziemy wokół bazyliki S. Maria in Trastevere.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma 1996;
• Christian Hülsen, Le chiese di Roma nel Medio Evo, Firenze 1927;
• OFM T. Słotwiński, Święty Paschalis. Patron kongresów eucharystycznych, Wrocław 1997;
• Filippo Coarelli, Aedes Fortis Fortunae, Naumachia Augusti, Castra Ravennatium: la Via Campana Portuensis e alcuni edifici nella Pianta Marmorea, Roma 1992;
• Claudio Rendina, I palazzi storici di Roma, Roma 2015.

Artykuł Zatybrze cz.2 – Viale Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dzisiejszym spacerem zainaugurujemy cykl tras po części Rzymu zwanej Trastevere. Zaczniemy od najstarszej jego części. Zapraszam na Stare Zatybrze.

Tradycyjnie zacznijmy od zarysu historycznego Zatybrza. Jego nazwa pochodzi od łacińskich słów „trans Tiberim” czyli „za Tybrem”. W momencie założenia osady Rzym w VIII wieku p.n.e. teren za rzeką zamieszkiwało wrogie plemię – Etruskowie, których główna siedziba mieściła się w Wejach. Z czasem Rzym pokonał wroga i na terenach prawobrzeżnych zadomowili się pracownicy mieszczącego się na rzece portu, żeglarze, rybacy oraz imigranci ze wschodu, głównie Żydzi i Syryjczycy – generalnie ludzie biedni. Dopiero w czasach cesarza Oktawiana Augusta Trastevere stało się jedną z dzielnic Rzymu – dzielnicą ostatnią, czternastą. Nazywano ją wtedy Transtiberim. Nie zostało jednak włączone w obręb ówczesnych murów miejskich. Już wcześniej, w I w. p.n.e., wśród zabudowań biedoty zaczęły wyrastać rezydencje ludzi bogatszych, nawet z kręgów cesarskich. Tu zbudowała swój „domus” Klaudia, przyjaciółka (z pewnością więcej niż przyjaciółka) Gajusza Waleriusza Katullusa, rzymskiego poety. Tu zbudował willę oraz ogrody sam Gajusz Juliusz Cezar, w której gościł swą egipską kochankę – Kleopatrę. Tu także zbudowano koszary VII kohorty rzymskich vigilis, czyli strażaków. Zabudowa Zatybrza stała się jeszcze bardziej zwarta, ciasna wręcz, w czasach średniowiecza, kiedy powstawał tu jeden dom obok drugiego, tak blisko, że czasem ciężko było przejść pomiędzy ścianami. Po dziś dzień teren ten stanowi swoisty labirynt zaułków. Aż do XV wieku ulice były ziemne, dopiero papież Sykstus IV nakazał je wybrukować. Do dnia dzisiejszego rodowici mieszkańcy tej części Rzymu nie mówią o sobie „rzymianie”. Nazywają się dumnie „zatybrzańczykami”. Zatybrzańskie kobiety słyną zaś z niezwykłej urody, pięknych oczu i długich czarnych włosów Warto pamiętać, iż w dzielnicy tej urodził się włoski aktor – Alberto Sordi. To tutaj również usłyszymy język włoski różniący się od tego, który znamy. To język lokalny, język rzymian – romanesco. Dzisiejsze Zatybrze wciąż zachowuje klimat dawnego miasta, dlatego każdy chce tu zamieszkać. I mimo niezwykle wysokich cen (nikogo nie dziwi cena 10 tysięcy euro za 1 m² czy 3 tysiące euro za miesiąc wynajmu) jak tylko pojawi się wolny lokal, natychmiast ktoś na niego reflektuje. Mieszka tu wiele znanych osobistości, chociażby słynny włoski reżyser Bernardo Bertolucci, którego prawie każdego dnia można spotkać w tej części miasta, spacerującego ciasnymi zaułkami lub pijącego kawę w jednej z kawiarenek Trastevere.

Spacer zaczynamy w miejscu, gdzie zakończyliśmy zwiedzanie Wyspy Tyberyjskiej, czyli za mostem Ponte Cestio. Przekraczając ulicę schodzimy schodkami na plac Piazza in Piscinula mijając po drodze stary budynek – Palazzo Mattei.

Powstał na przełomie XIV i XV wieku. Został opuszczony po tym jak podczas ślubu jednego z członków rodziny doszło do bratobójczej walki, podczas której zginęło wielu członków rodu. W 1870 r. mieściła się w nim Locanda della Sciacquetta, gdzie można było „wyrwać” najlepsze prostytutki w Rzymie Odrestaurowany został w latach 1926 – 1927 przez architekta Lorenzo Corrado Cesanelli.

Po lewej stronie placu widzimy późnobarokowy Palazzo Nuñes, zbudowany na ruinach starszych obiektów.

Na plac jeszcze wrócimy, w chwili obecnej udajmy się w prawo ulicą via della Lungarina i skręćmy w lewo w via della Luce. Zauważamy tutaj kościółek S. Maria della Luce.

Pierwsza świątynia pod wezwaniem S. Salvatore in Corte ufundowana została przez św. Bonozę w IV wieku. W wieku XII została całkowicie przebudowana, wtedy też dodano do niej kampanilę widoczną do dzisiaj. W 1728 r. kościół przeszedł w ręce Ojców Mniejszych z Zakonu św. Franciszka z Paoli. Dwa lata później zmieniono wezwanie świątyni. Przyczyną zmiany był pewien cud. Otóż w 1730 r., na ścianie budynku stojącego obok kościoła wisiał obraz Matki Boskiej, przed którym paliła się lampka. Pewnego dnia lampka zgasła, ale nie zgasło światło! Okazało się, że od Matki Boskiej wciąż bije tak duży blask, iż uliczka nigdy nie pogrąża się w mroku. Cudowny obraz natychmiast przeniesiono do wnętrza kościoła, który nazwano kościołem Matki Boskiej Świetlistej. Z tej okazji dokonano również renowacji fasady oraz wnętrza wg proj. Gabriele Valvassori. Dziś kościół jest świątynią Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Od 2003 r. jest również kościołem misjonarzy latynoamerykańskich. Opiekują się nim Ojcowie Skalabrynianie, czyli Zgromadzenie Misjonarzy Świętego Karola Boromeusza. Wnętrze jest trójnawowe, z nawą główną zamkniętą absydą i przeciętą transeptem. Na środku sklepienia nawy głównej widzimy latarnię, która zastąpiła oryginalną kopułę. W prezbiterium umieszczono wzmiankowany wyżej cudowny obraz „Matka Boska Świetlista” otoczony ramką złożoną z cherubinów. Ściany absydy zdobi fresk Sebastiano Conca „Błogosławiący Bóg Ojciec wśród aniołów”. Jego dziełem jest również „Św. Salwator” na tabernakulum. W dwóch bocznych kaplicach świątyni dostrzeżemy „Śmierć św. Józefa” autorstwa Giovanni Conca z 1754 r. (kaplica po prawej stronie) oraz „Św. Franciszek z Sales” tego samego autora. W lewym ramieniu transeptu znajduje się ponadto malowidło „Św. Franciszek z Paoli” wykonane przez Onofrio Avellino.

Podążając dalej uliczką dojdziemy do skrzyżowania, gdzie na prawo biegnie via del Buco. Wchodząc w głąb odnajdziemy tu średniowieczny domek z XV wieku.

Skręcamy w lewo w via dei Salumi, gdzie pod numerem 32 dostrzeżemy ciekawy budynek zwany Casa dei Tolomei. Zbudowano go w XIV wieku zachowując oryginalny łuk z pierwszej budowli, która stała tu znacznie wcześniej.

Obiekt należał do rodu Tolomei, którzy ponoć wywodzą się od Ptolemeuszy – władców Egiptu, wierzą, iż są potomkami Kleopatry

Przechodząc pod łukiem podążymy uliczką via dell’Arco dei Tolomei, która doprowadzi nas ponownie na plac Piazza in Piscinula. Warto pamiętać, że na tej uliczce znajdował się w czasach cesarza Wespazjana publiczny urynał, czyli kibelek Popularnie urynały nazywano dawniej „wespazjankami” ponieważ cesarz ten czerpał z nich ogromne dochody. Otóż opodatkował on mocz! Każdy kto kupował „siki” w miejskich urynałach musiał płacić cesarzowi taksę. Fuuuj powiecie. Kto chciałby kupować mocz! Otóż wielu takich było. Mocz bowiem używany był do……czyszczenia rzymskiej togi!!! A także do produkcji ubrań. Podobno pewnego dnia Tytus wygarnął swemu ojcu, że zarabia na sprzedawanym moczu. Wtedy Wespazjan podsunął mu monetę pod nos i spytał, czy śmierdzi. Tytus odpowiedział, że nie. Wespazjan mu wtedy rzekł: „A to dziwne, przecież to pieniądz z uryny…” I tak powstało powiedzenie „Pecunia non olet” czyli „Pieniądze nie śmierdzą”.

Na prawym boku placu (po wschodniej stronie) stoi ukryty, malutki kościółek S. Benedetto in Piscinula.

Nosi wezwanie założyciela zakonu Benedyktynów – św. Benedykta z Nursji, który podobno mieszkał w jednym z wcześniej istniejących w tym miejscu domów, kiedy przybył do Rzymu na studia, końcem V wieku. Ponieważ w czasach antycznych mieściły się tu również publiczne łaźnie, do imienia świętego dodano „in Piscinula”. Kościół wzmiankowany jest w katalogu świątyń chrześcijańskich Cencio Camererio z XII wieku. Uważa się jednak, że pierwsza konstrukcja sakralna (prawdopodobnie kaplica) powstała w tym miejscu już w VIII wieku. Od XIV do XIX wieku istniał przy nim klasztor benedyktyński. W XIX wieku kościół przeszedł restaurację. Kolejną przeprowadzono w 2007 r. Fasadę zaprojektował w 1844 r. Pietro Camporese Młodszy, który wzorował się na kościele św. Pantaleona. Portal prowadzi nas do niewielkiego westybulu zdobionego epigraficznymi memoriami oraz fragmentami fresków z XIII wieku z przedstawieniami „Św. Benedykta”. Po lewej widzimy drzwi dekorowane w stylu cosmatesca oraz architraw oparty na kolumnach. Drzwi prowadzą do kapliczki Matki Boskiej zdobionej mozaiką, nakrytej sklepieniem krzyżowym, z posadzką cosmatesca z XII wieku. W ołtarzyku dostrzeżemy XIV – wieczny fresk „Madonna z Dzieciątkiem”.

Po prawej stronie kapliczki zachowała się ciasna cela, w której podobno mieszkał św. Benedykt. Wnętrze kościoła jest nieregularne, dzielone przez 8 kolumn antycznych z kilkoma zachowanymi antycznymi kapitelami i resztą średniowieczną. Ma 3 nawy.

Ściany boczne oraz absyda zostały zmienione w wyniku renowacji. W okolicy ołtarza głównego zachował się fragment oryginalnej posadzki w stylu cosmatesca (XII wiek). Z prawej strony absydy widzimy XV – wieczny fresk „Św. Anna, Matka Boska z Dzieciątkiem i osoby błagające”, w ołtarzu głównym zaś „Św. Benedykt” – dzieło na złotym tle z XV wieku, częściowo odtworzone.

Z lewej strony kościółka biegnie uliczka via in Piscinula. Wchodząc w nią natychmiast skręcamy w lewo i potem w prawo w via Titta Scarpetta. Podobno mieszkał tu kiedyś żołnierz włoski Tytus Pantofel (Titto Scarpetta), który oddał życie podczas oblężenia Malty w 1559 r. ratując wyspę przed zdobyciem przez Turków. Prawdopodobnie jednak pochodzi od znaku jaki mieścił się na istniejącej tu niegdyś karczmie – stopa obuta w bucik przypominający pantofel. Po dziś dzień widzimy na ścianach budynków mnóstwo wmurowanych marmurowych fragmentów dawnych zabudowań: pod numerem 4a – herb markiza Honorati, 4b – fragment nadproża, kolejne fragmenty pod numerem 5 i 6, numer 27 – herb Sir Johna Leslie Normana, pod nr 28 – terakotowe przedstawienie putta, nr 28b – jedna z wielu rzymskich Madonell, nr 30 – kobiecy portret z literami „LC. D. VI. CR”. Pod nr 25 natomiast dostrzeżemy dawne wejście do Szpitala Dziecięcego LA SCARPETTA ufundowanego w 1892 r. 

Na końcu uliczki skręcamy w lewo w via dei Salumi a następnie w prawo w vicolo dell’Atleta. Pod numerem 14 zobaczymy niezwykły budynek. Powstał pomiędzy rokiem 1050 a 1070! Ufundował go Nathan Ben Jehiel, żydowski leksykograf, autor „Arukh”. To jedna z najstarszych synagog żydowskich w Rzymie!!

Przechowywano tu mnóstwo żydowskich manuskryptów, które uległy zniszczeniu w wyniku wielkiego pożaru, który wybuchł 28 sierpnia 1268 r. Do dnia dzisiejszego, na centralnej kolumience loggii zachował się napis „Nathan Chay”. Dziś to budynek mieszkalny. Zaułek ten nazwano Zaułkiem Atlety w 1849 roku, kiedy podczas prac odkryto tu marmurową kopię dzieła Lizypa – „Apoksyomenos”, przedstawiającą atletę, który po wyczerpujących zawodach za pomocą drewnianej skrobaczki oczyszcza swoje ciało z potu i brudu. Posąg ten możemy dziś oglądać w Muzeach Watykańskich. Również i w tej uliczce odnaleźć możemy wiele marmurowych elementów wtopionych w ściany dzisiejszych kamienic, np. pod numerem 20 – fragment rzymskiego sarkofagu, pod nr 23 – karbowana kolumna.

Dochodząc do końca uliczki ponownie skręcamy w lewo, w via dei Genovesi. Bierze swą nazwę od mieszkających tu dawniej genueńczyków pracujących w pobliskim porcie. Na samym końcu dostrzegamy kościół S. Maria in Cappella.

To stara świątynia konsekrowana w 1090 r. W XIV wieku przy kościele założony został Szpital Świętego Zbawiciela ufundowany przez teścia św. Franciszki Rzymianki – Andreozzo Ponziani. Później całość przeszła pod opiekę Sióstr Oblatek Tor de’ Specchi. W 1650 r. bratanica papieża Innocentego X – Donna Doria Olimpia Maidalchini wymogła na papieżu, aby oddał jej teren szpitala i zbudowała tam wielki kompleks termalny zwany Bagni di Donna Olimpia. Wtedy też kościół przestał pełnić swoją rolę i stał się….burdelem!!

Do dziś zachował się fragment oryginalnej fasady tego przybytku, pamiętający odbywające się tu orgie (od strony Tybru). Dopiero w roku 1797, po renowacji, ponownie świątynię otwarto. Kolejną radykalną renowację kościół przeszedł w latach 1880 – 1892, pod okiem architekta Andrea Busiri Vici. Obecnie zachowuje wygląd wtedy mu nadany. W miejscu dawnego szpitala powstał szpital dei Cronici oraz Dom Spokojnej Starości św. Franciszki Rzymianki. Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez antyczne kolumny. Z XII wieku zachowała się niska, trzypiętrowa kampanila. Wewnątrz dostrzeżemy coś ciekawego. Na mozaice widoczne są pszczoły papieża Urbana VIII – to dzieło Francesco Borrominiego, o których prawie nikt nie wie Wy jednak zostaliście wtajemniczeni

Wracając tą uliczką skręcamy w lewo w via Santa Cecilia. Mijając pod numerem 1 XVI – wieczną kamienicę z zachowanymi na parterze wnękami służącymi dawniej jako warsztaty a dziś sklepy, dochodzimy do placu Piazza di S. Cecilia.

Po lewej stronie, pod numerem 19 zauważamy kolejną starą budowlę. To Casa Ettore Fieramosca zbudowana w XIV wieku.

Mieszkał tu dowódca wojsk, który w 1503 r. roku dowodząc 13 kawalerami włoskimi pokonał w pojedynku 13 kawalerów francuskich. Wydarzenie to przeszło do historii jako Disfida di Barletta. Dziś to budynek mieszkalny, który przeszedł radykalną restaurację w roku 1960.

Po stronie przeciwnej widzimy Palazzo del Monastero wraz z potężnym portalem wejściowym na teren Bazyliki S. Cecilia.

Według tradycji w II lub III wieku stał tu dom, którego właścicielem był poganin Walerian. Dokładnie nie wiadomo kiedy żyła i kiedy zmarła bogata chrześcijanka imieniem Cecylia. Złożywszy śluby czystości została siłą zmuszona do poślubienia owego Waleriana. Zamieszkawszy w jego domu nie złamała przyrzeczeń, co więcej swego męża i jego brata Tyburcjusza nawróciła na chrześcijaństwo. Była tak piękna, że legioniści, którzy na rozkaz panującego wówczas cesarza (niektóre źródła mówią, że działo się to za panowania Marka Aureliusza, inne wskazują na Aleksandra Sewera) przybyli, aby ją aresztować, na kolanach błagali ją by odstąpiła od wiary, bo nie chcieli jej zabijać. Nie ugięła się – więcej – każdego z żołnierzy nawróciła! To jednak jej nie pomogło. Wraz z mężem i jego braćmi Cecylia poniosła śmierć męczeńską. Najpierw w łaźni powieszono ją na haku, aby pod wpływem duszącej pary wyparła się wiary. Jednak nie udusiła się. Dzięki boskiej ingerencji powiew wiatru rozwiał opary. Wtedy skazano ją na ścięcie mieczem. O tym opowiemy jednak za chwilę, podczas zwiedzania wnętrza bazyliki. Dom Waleriana i Cecylii, zgodnie z jej wolą, wykorzystywany był potem jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej (Titulus Caeciliae). Najprawdopodobniej w V wieku na ruinach domu powstała pierwsza świątynia. W pierwszej ćwierci wieku IX (ponoć w 822 r.) papież Paschalis I doznał wizji. Ukazała mu się Cecylia, która wskazała, gdzie jest pochowana. Odnaleziono ją w katakumbach św. Kaliksta. Ponoć w nienaruszonym stanie. Choć to tylko legenda, gdyż zachowały się zapiski mówiące, że papież własnoręcznie zbierał jej prochy na łopatkę Relikwie przetransportowano do bazyliki, którą wówczas przebudowano. Podczas prac renowacyjnych przeprowadzanych w 1599 r. na zlecenie kardynała Paolo Emilio Sfondrati otwarto grobowiec św. Cecylii. I co się ponoć okazało? Że ciało wciąż pozostaje nienaruszone! Ubrane w białą szatę i pachnące cyprysami. Na szyi zaś widoczne były ślady katowskiego miecza. Ciekawe jak to było możliwe, skoro VIII wieków wcześniej papież zbierał jej prochy Klemens VIII nakazał uwiecznić ten niezwykły cud. Na jego zlecenie Stefano Maderno wykonał rzeźbę, o której jeszcze opowiemy. Kolejne renowacje bazylika przechodziła w 1724 r. wg proj. Domenico Paradisi i Luigi Barattoni, potem w latach 1741 – 1742. Ostatnia ingerencja w strukturę świątyni miała miejsce pod koniec XIX wieku, kiedy przebudowano kryptę.

Kościół zwiedzimy wg następującego planu:

Zewnętrzna ściana, zwana Monumentalnym Portalem wykonana została w latach 1741 – 1742 wg proj. Ferdinando Fuga. Przekraczając ją dostrzeżemy po prawej stronie niewielką, zupełnie nieznaną i nie opisywaną w przewodnikach płytę z wyrytą inskrypcją, na której wyraźnie odczytać możemy imię cesarza Wespazjana. To bardzo cenne świadectwo historii miasta Rzym, tzw. Cippo del Pomerio, kamienna tablica wyznaczająca świętą granicę Rzymu!

Pochodzi z 75 r.! Odnaleziono ją w okolicy bazyliki w 1900 r. i wmurowano w portyk.

Wchodzimy na teren atrium (nr 1 na planie). Na środku wznosi się prostokątnego kształtu fontanna przebudowana w 1929 r.

Fasada główna bazyliki jest XVIII – wieczna. Za nią widzimy XII – wieczną kampanilę. Wchodzimy do portyku (nr 2), który składa się z antycznych kolumn i oryginalnego architrawu z mozaikowym fryzem z XII wieku. Dostrzeżemy tutaj płyty nagrobne oraz fragmenty średniowieczne. Po stronie prawej zwróćmy uwagę na „wypasiony” pomnik grobowy kardynała Paolo Emilio Sfondrati zmarłego w 1618 r. (tak, tego który ogłosił, że ciało Cecylii wciąż się nie rozłożyło). Monument wykonał Girolamo Rainaldi. Zdobiony jest marmurowymi reliefami upamiętniającymi otwarcie sarkofagu św. Cecylii zlecone przez kardynała w 1599 r.

Wchodzimy do wnętrza bazyliki.

Poprzedzone jest ono westybulem, trójnawowe, z czego nawa główna zamknięta absydą i nakryta obniżonym sklepieniem kolebkowym, oddzielona od naw bocznych filarami zawierającymi antyczne kolumny.

W westybulu (nr 3), po prawej stronie dostrzegamy grobowiec kardynała z Hartford zmarłego w 1398 r., prawdopodobnie autorstwa Paolo Tacconi znanego bardziej jako Paolo Romano.

Po stronie lewej mieści się pomnik grobowy kard. Nicolò Forteguerri – projekt przypisywany Mino da Fiesole, przekształcony w 1895 r. Ponadto, do prawej ściany westybulu przylega mała kapliczka (nr 4) z XIV – wiecznym freskiem przedstawiającym „Ukrzyżowanie Chrystusa” oraz XV – wiecznym przedstawiającym „Tronująca Matka Boska i święci”.

Olbrzymia, bardzo jasna nawa centralna zdobiona jest dekoracją XVIII – wieczną. Na sklepieniu mieści się fresk autorstwa Sebastiano Conca (1727 r.) „Apoteoza św. Cecylii”.

Wchodzimy w nawę prawą. Na jej początku widzimy korytarz (nr 5) dekorowany freskami „Pejzaże” oraz „Święci”, których autorem jest Paul Brill. W głębi mieści się statua „Św. Sebastian” z pierwszej połowy XVI wieku przypisywana Lorenzetto. Po lewej zaś „Św. Walerian i św. Cecylia” autorstwa Guido Reni. Z korytarza wejść możemy do tzw. Calidarium, czyli Kaplicy Łaziennej, gdzie według legendy św. Cecylia przez 3 dni wisiała na haku wdychając parę (o czym mówiliśmy wcześniej).

Do dziś zachowały się tu antyczne kanały termalne, którymi para dostawała się do pomieszczenia. Dekorowane jest ono freskami, o których autorstwo posądza się Andrea Lilli. W ołtarzyku widzimy kolejne dzieło Guido Reni z 1603 r. – „Ścięcie św. Cecylii”.

Wracamy do nawy prawej, z której można wejść do kolejnej kaplicy. To XV – wieczna Kaplica Ponziani (nr 7). Nakryta jest sklepieniem krzyżowym dekorowanym freskiem „Bóg Ojciec pomiędzy Ewangelistami”. Dawniej malowidło przypisywane było Pinturicchio i tak możemy wyczytać w wielu przewodnikach. Dziś wiemy, że wykonał go współpracownik Pinturicchio – Antonio del Massaro z Viterbo, który jest również autorem fresków pokrywających ściany kaplicy. Całość wykonana została około roku 1470. Malarz miał wtedy 20 lat. W kaplicy widzimy jeszcze ołtarz pokryty dekoracją cosmatesca.

Wracamy do nawy bocznej. Pomiędzy tą i następną kaplicą zauważymy Ołtarz św. Benedykta z dziełem Giuseppe Ghezzi. Do Kaplicy Relikwii (nr 8) zbudowanej wg proj. Luigi Vanvitelli (jego są również dzieło główne oraz fresk na sklepieniu), gdzie przechowuje się relikwie św. Cecylii, przylega inne pomieszczenie (nr 9) goszczące pomnik grobowy kard. Mariano Rampolla del Tindaro wykonany w 1929 r. przez Enrico Quattrini.

Na samym końcu nawy prawej odnajdziemy prawie niewidoczny fresk z XII wieku “Św. Cecylia ukazuje się papieżowi Paschalisowi I”, który wcześniej zdobił portyk bazyliki (nr 10).

W centralnej części prezbiterium mieści się cyborium (nr 11) – piękne dzieło gotyckie wykonane w 1293 r. przez Arnolfo di Cambio (zachował się podpis autora).

Na czterech kolumnach z czarno – białego marmuru opiera się baldachim, zdobiony łukami w kształcie liści koniczyny nakrytymi tympanonami i dekorowany płaskorzeźbami oraz rzeźbami aniołków, świętych, proroków i Ewangelistów. Pod ołtarzem, w grobowcu zbudowanym z marmuru i złoconego brązu, leży figura „Św. Cecylia” – wykonana w 1600 roku przez Stefano Maderno (nr 12). 

Wspominaliśmy już o historii jej śmierci i dwukrotnym „cudownym” odnalezieniu. Kontynuujmy zatem opowieść. Kiedy w 1599 r. na zlecenie kardynała, który chciał po pierwsze przyciągnąć wiernych do kościoła, a po drugie uzyskać środki na odnowienie bazyliki, rozpoczęto prace mające na celu wydobycie z grobowca ciała św. Cecylii, okazało się, że jej korpus nie rozłożył się. Wyglądała, jak gdyby zasnęła wczoraj. Papież wyznaczył Stefano Maderno(bardzo młodego, 23 – letniego nieznanego wówczas malarza) do stworzenia posągu upamiętniającego to wydarzenie. Podobno sam artysta miał możliwość na własne oczy zobaczyć św. Cecylię, aby jak najwierniej ją potem wyrzeźbić. Jednakże rzeźbiarz Stefano Maderno nie mógł widzieć ciała św. Cecylii, bo nie istniało! Była to jedynie kupka popiołu. I faktycznie nie widział. Papież bowiem stwierdził, że zwykły śmiertelnik nie jest godzien oglądać „świętego korpusu” i dlatego on, papież, opisał mu dokładnie to co rzekomo sam widział. Rzeźba powstała zatem według słów Klemensa VIII (tak, dobrze pamiętacie, już o nim mówiliśmy, to on był legatem papieskim w Polsce, który zakochał się w polskim piwie). Po otwarciu sarkofagu, przysłonięto go białą, nieprzezroczystą tkaniną tak, aby nic nie było widać Najważniejsze, że owa mistyfikacja przyniosła skutek. Do bazyliki zaczęli przybywać pielgrzymi, którzy zostawiali tu pieniądze. I tak po dziś dzień w wielu książkach wyczytać możemy o cudownym odnalezieniu nienaruszonego ciała świętej Cecylii. My jednak, czytając te „bzdurki”, będziemy już znali prawdę Wróćmy jednak do dzieła Maderno. Widzimy owoc jego pracy, piękny posąg z białego marmuru. Św. Cecylia leży na boku, w pozycji w jakiej ponoć została odnaleziona. Głowę ma owiniętą chustą, ciało ubrane w białą szatę, wygląda jakby spała. Artysta genialnie prowadzi nasz wzrok wzdłuż jej ciała aż do wyciągniętych rąk. A cóż to? Jej dłonie, a w zasadzie wyprostowane palce prawej dłoni, wskazują cyfrę „3”.

To magiczna cyfra „prześladująca” św. Cecylię w trakcie męczeństwa. Cecylia przez 3 dni wisiała w łaźni na haku. Kat trzy razy próbował ściąć jej głowę mieczem i nie udało mu się. Jeśli przyjrzymy się dobrze, na szyi św. Cecylii zobaczymy potrójny ślad po cięciach! Po tym św. Cecylia trzy dni umierała, wykrwawiając się w cierpieniu. W dokumentach z jej męczeństwa odnaleziono zapiski mówiące, że umierając, przepięknym anielskim głosem śpiewała pieśni chwaląc imię Boga. To dlatego dziś jest patronką muzyków i dlatego powstają szkoły muzyczne jej imienia. Trzy wyciągnięte palce Cecylii mają również symboliczne znaczenie. To wyznanie wiary w Trójcę Przenajświętszą.

Bardzo ciekawa jest dekoracja konszy absydalnej. To oryginalna mozaika z 820 roku! Widzimy przedstawienie „Błogosławiący Odkupiciel”, po lewej „Święci Paweł i Cecylia oraz papież Paschalis I ofiarowujący model bazyliki Chrystusowi” a po prawej „Święci Piotr, Walerian i Agata”. Dostrzeżemy także różne symbole chrześcijańskie. Poniżej pas z „Mistycznym Barankiem” oraz „Owieczkami”. Po bokach absydy, w niszach znajdują się popiersia Klemensa XI i Innocentego XII – prawdopodobnie dłuta Giuseppe Mazzuoli wykonane w latach 1723 – 1725.

Na samym końcu nawy lewej zwróćmy uwagę na dzieło Giovanni Baglione „Święci Piotr i Paweł”. W kolejnych ołtarzach zobaczymy ponadto: „Św. Agata” – Paolo Guidotti, „Św. Andrzej” – Giovanni Baglione i „Święci Szczepan i Wawrzyniec” – Giuseppe Ghezzi. W nawie tej mieści się ponadto przejście prowadzące do XII – wiecznego krużganka zakonnego (nie ma możliwości zwiedzania). W lunetach prezentują się freski autorstwa Giovanni Baglione.

Przed wyjściem warto poprosić siostry o możliwość wejścia na chór zakonny, niewidoczny z wnętrza kościoła (mieści się ponad kontrfasadą bazyliki). Podziwiać tam będziemy przepiękny i rzadko oglądany fresk Pietro Cavallini wykonany w latach 1289 – 1293 „Sąd Ostateczny”.

Dzieło odkryto dopiero w 1900 roku!

Widzimy postać Jezusa otoczonego aniołami, pomiędzy Matką Boską, św. Janem Chrzcicielem i apostołami, a także szereg postaci błogosławionych i potępionych. Ponadto po stronie wejścia widzimy scenę Zwiastowania, po przeciwnej zaś przedstawienie snu Jakuba i oszustwa Izaaka.

Bazylika św. Cecylii kryje jeszcze jedną tajemnicę. Kryptę, którą czasami można zwiedzać.

Podczas prac prowadzonych w 1899 r. odkryto pod kościołem ruiny konstrukcji mieszkalnych z czasów późnorepublikańskich, czyli pochodzących jeszcze sprzed czasów Chrystusa (II wiek p.n.e.) oraz ruin zabudowań z okresu II – IV w. n.e. Te drugie to prawdopodobnie pozostałości domu Waleriana i Cecylii. Stworzono tam wtedy kryptę, w której umieszczono relikwie św. Cecylii, Waleriana, Tyburcjusza, Maximusa oraz kości papieży Lucjusza i Urbana. Kolejne prace prowadzone w 1988 r. pod Kaplicą Relikwii wydobyły na światło dzienne inne zabudowania, między innymi baptysterium z V wieku, co potwierdza, iż dom ten wykorzystywany był jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej.

Wychodząc z bazyliki udajmy się na placyk znajdujący w głębi po prawej stronie Domu Ettore Fieramosca. To Piazza de’ Mercanti. Na rogu, pod numerem 4 – 5 stoi XV – wieczny domek mieszkalny – dziś na parterze mieści się jedna z wielu zatybrzańskich trattorii.

Pod numerem 14 zobaczymy dom pochodzący z XIX wieku zbudowany w stylu eklektycznym z charakterystycznym, dużym balkonem rogowym.

Od placu odchodzi zaułek zwany Vicolo del Canale, gdzie pod numerem 26 dostrzeżemy kolejną starą zabudowę mieszkalną. To dom z XV wieku. 

Dalej skręcamy w lewo w via del Porto i w prawo w Porto di Ripa Grande. Znajdujemy się przy Tybrze. Ulica bierze swą nazwę od portu, który kiedyś mieścił się w okolicy. Całą jej długość zajmuje monumentalny kompleks zwany dziś Palazzo dell’Istituto Romano di San Michele.

W 1679 r. prałat Tommaso Odescalchi postanowił zbudować kompleks szpitalno – opiekuńczy dla porzuconych lub osieroconych młodych chłopców i dziewczyn. Pomysł zrealizowano w latach 1686 – 1701, prawdopodobnie wg proj. Mattia De Rossi i Carlo Fontana. Kiedy kompleks stanął, zakupił go papież Innocenty XII tworząc w nim Apostolskie Hospicjum św. Michała. Kolejny z papieży – Klemens XI – nakazał Fontanie dobudować tzw. dom korekcyjny dla młodzieży, gdzie „nawracano” ich charakter i zachowanie. W latach 1706 – 1709 dobudowano koszary strażników, w latach 1708 – 1713 schronisko dla osób starszych, w latach 1710 -1714 mały kościółek szpitalny Madonna del Buon Viaggio, w latach 1710 – 1715 kościół S. Michele. Kolejne lata przyniosły dalszą rozbudowę i tak już olbrzymiego kompleksu. Dobudowano między innymi Konserwatorium dla Panien (1719 – 1729, przebudowane później przez architekta Nicolò Forti w latach 1790 – 1797) oraz więzienie dla kobiet wg proj. Ferdinando Fuga (lata 1734 – 1735), które funkcjonowało aż do roku 1972.

Kiedy rozpoczęły się prace budowlane związane z regulacją rzeki (XIX wiek) kompleks stał się Miejskim Centrum Kultury. Dziś mieszczą się tu dyrekcje różnych instytutów: Sztuk Pięknych, Architektury, Architektury Krajobrazu, Sztuki Współczesnej, Sztuki Dawnej, Fotografii Lotniczej, Konserwacji i Renowacji oraz Komenda Carabinieri – wydział do walki ze złodziejami i fałszerzami sztuki. Stoimy przed elewacją od strony Tybru, która powstała w latach 1714 – 1715, prawdopodobnie wg proj. Carlo Fontana, choć już po jego śmierci. Kompleks ma 334 metry długości i około 80 metrów szerokości, zajmuje prawie 27 000 m², czyli ponad 2,5 hektara! Jego wysokość to 25 metrów. Oprócz części mieszkalnej i kościołów na terenie kompleksu była duża część magazynowa, logistyczna oraz zakłady rzemieślnicze, w których pracowała „nawracana” młodzież: fabryka wełny, fabryka jedwabiu, fabryka tkanin dekoracyjnych, drukarnia. Wnętrze kompleksu posiadało aż 8 dziedzińców!

Skręcamy w prawo w ulicę via di Porta Portese (za murem i bramą po lewej stronie mieści się słynny niedzielny pchli targ, o którym opowiemy kiedy indziej) i za kompleksem raz jeszcze w prawo w ulicę via di S. Michele, którą dojdziemy do odchodzącej w lewo ulicy via della Madonna dell’Orto.

Doprowadzi nas ona do ulicy via Anicia. Kościołem stojącym na wprost zajmiemy się za chwilkę, najpierw skręćmy w prawo dochodząc do stojącego na rogu z ulicą via dei Genovesi innego kościoła – S. Giovanni Battista dei Genovesi wraz z kompleksem dawnego szpitala św. Jana Chrzciciela.

Obiekt powstał w latach 1482 – 1492, miał leczyć chorych marynarzy z pobliskiego portu Ripa Grande. Kompleks całkowicie przebudowano w 1737, tworząc między innymi nową fasadę kościoła oraz małą kampanilę. Fasadę raz jeszcze przebudowano w 1864 r. W lunecie ponad portalem głównym mieści się herb miasta Genua, mekki żeglarzy i marynarzy. Wnętrze jest jednonawowe. W ołtarzu po prawej stronie, zdobionym dwiema antycznymi kolumnami z porfiru, widzimy dzieło Filippo Zucchetti z 1696 r. – „Św. Grzegorz”. Dalej wznosi się pomnik grobowy Meliaduce Cicala wykonany przez nieznanego artystę z kręgu Andrea Bregno. Ołtarz główny, również zdobiony dwiema porfirowymi kolumnami, zawiera dzieło przypisywane Niccolas Régnier – „Chrzest Chrystusa”. Na lewo dostrzeżemy Tabernakulum Wszystkich Świętych – dzieło szkoły florenckiej końca XV wieku. W ołtarzu po lewej stronie kościoła mieści się „Objawienie się Matki Boskiej w Savonie” wykonane przez Giovanni Odazzi. Przedstawia wydarzenie z 29 sierpnia 1490 r., kiedy to Matka Boska objawiła się biednemu Benedyktowi Pareto, prosząc go, by na szczycie zbudowano dla niej świątynię i zapewniając, że w zamian będzie broniła mieszkańców. Natychmiast zbudowano tam kaplicę, w której umieszczono figurkę „Matki Boskiej z Dzieciątkiem”. Przy kościele zachowało się ponadto niewielkie oratorium z XVII wieku, w którym podczas prac restauracyjnych w 1975 r. odkryto resztki oryginalnych fresków.

Wracamy tą samą uliczką do kościoła S. Maria dell’Orto.

Teren, na którym wznosi się świątynia ma długą historię, a zaczyna się ona w 508 r. p.n.e. Miejsce to nazywano wtedy Campo di Muzio. W tym oto miejscu obozem rozbił się etruski król Porsenna. To tu, do obozu wroga przeniknął za zgodą Senatu Muzio Scevola, aby po cichu wyeliminować etruskiego władcę. Popełnił jednak błąd i zabił pisarza królewskiego. Został schwytany i wiedząc, że będzie torturowany włożył rękę w ogień pokazując, że nie ugnie się i nie boi się tego co nieuniknione. Król zdumiał się bardzo i uwolnił Rzymianina. Podobno to wydarzenie doprowadziło do zawarcia pokoju między zwaśnionymi stronami. Rzymianin Muzio uzyskał później przydomek „Scevola” co znaczy „Mańkut”. Został również przez Senat obdarowany właśnie tą ziemią, na której obozował Porsenna, tą, na której i my stoimy. Kościół powstał jednak sporo później. Według legendy w XV wieku w okolicy mieścił się ogród warzywny, do którego prowadził wielki portal zdobiony malowidłem przedstawiającym Matkę Boską. W 1488 r. pewien człowiek cierpiący na nieuleczalną chorobę (ponoć paraliż części ciała) zwrócił się do Matki Boskiej mówiąc, że gdyby odzyskał zdrowie, do końca życia pilnowałby, aby paląca się przed jej wizerunkiem lampka oliwna nigdy nie zgasła. Wtedy też doszło do cudu, mężczyzna został uleczony. Dotrzymał obietnicy. Co więcej wybudował obok portalu niewielką kapliczkę, w której umieszczono malowidło. W 1495 r. w miejscu kapliczki zaczął wyrastać duży kościół ufundowany częściowo przez Cech Plantatorów Owoców i Warzyw. Nie znany jest niestety architekt odpowiedzialny za tą świątynię. Podejrzewa się Giulio Romano, lecz nie ma co do tego pewności. W latach 1554 – 1560 świątynia przeszła gruntowną modernizację wg proj. Guidetto Guidetti (ucznia Michała Anioła). 8 lat później wyrosła fasada główna zaprojektowana przez architekta znanego jako Vignola. Niewielkich korekt wnętrza dokonał jeszcze w latach 1576 – 1577 Francesco z Volterry. Ostatnia restauracja kościoła Matki Boskiej z Ogrodu Warzywnego odbyła się w 1825 r. Wtedy też dodano nową kampanilę. Dwukondygnacyjna fasada w dolnej partii dzielona przez pilastry zawiera duży portal flankowany kolumnami i nakryty półokrągłym tympanonem. Część górna również dzielona pilastrami posiada na bokach po trzy elementy przypominające antyczne egipskie obeliski. Wnętrze jest trójnawowe z transeptem i bocznymi kaplicami, zakończone trzema absydami. Jest wynikiem restauracji i akcji dekoracyjnych jakie miały miejsce w XVIII w. pod okiem najpierw Luigi Barattoni a potem Gabriele Valvassori.

Na sklepieniu nawy centralnej dostrzeżemy fresk z 1706 r. „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” autorstwa Giacinto Calandrucci.

Standardowo zaczynamy od nawy prawej:

Jej sklepienie autorstwa Giuseppe i Andrea Orazi pokryte jest dekoracją przedstawiającą świętych tytularnych poszczególnych kaplic bocznych.

Kaplica 1) Widzimy tu „Zwiastowanie” – dzieło Taddeo Zuccari z 1561 r.

Kaplica 2) Skrywa „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” wykonane przez Filippo Zucchetti w 1711 r.

Kaplica 3) Mieści się tu dzieło główne „Madonna i święci” autorem, którego jest Giovanni Baglione. Jego są również malowidła ścian bocznych. Całość wykonana została w 1630 r.

Ściany prawego ramienia transeptu pokryte są „Historiami Pasyjnymi” pędzla Nicolò Martinelli. Na sklepieniu natomiast rozpoznamy „Zmartwychwstanie” namalowane przez Giacinto Calandrucci. Ponad drzwiami prowadzącymi do sali służącej jako miejsce przywdziewania szat mszalnych mieści się fresk Andrea Procaccini „Zesłanie Ducha Świętego”.

Ołtarz główny kościoła zaprojektowany został przez Gabriele Valvassori w połowie XVIII wieku. Mieści malowidło „Madonna z Dzieciątkiem” – to samo, które kiedyś znajdowało się na portalu prowadzącym do Ogródka Warzywnego, to samo, które ponoć dokonało cudu uzdrowienia. Sklepienie na przecięciu się nawy głównej i transeptu dekorowane jest stiukowymi girlandami oraz malowidłem „Niepokalane Poczęcie” – wykonali je Giuseppe i Andrea Orazi.

Absyda również pokryta jest freskami. Dostrzegamy tu „Historie z życia Marii Dziewicy” wykonane przez braci Zuccari: Taddeo i Federico około roku 1560. Ściany boczne pokryte zostały dekoracją freskową około roku 1598. Odpowiedzialny jest za to Giovanni Baglione. Dostrzeżemy tu również piękne stiukowe groteski z tego samego okresu.

Ściany lewego ramienia transeptu zdobią „Historie z życia św. Franciszka” wykonane przez Nicolò Martinelli. Ponad drzwiami prowadzącymi do zakrystii widzimy fresk Andrea Procaccini „Św. Anna i św. Joachim”. To rodzice Marii, matki Jezusa.

Przejdźmy do nawy lewej. Podobnie jak w prawej, sklepienie pokryte jest postaciami świętych tytularnych danych kaplic. Wykonał je Giovan Battista Parodi.

Kaplica 3) Skrywa malowidło „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi” autorstwa Giovanni Baglione z 1641 r. Jego jest również dekoracja ścian bocznych.

Kaplica 2) Zawiera „Chrzest Jezusa” wykonany przez Corrado Giaquinto(uczeń Sebastiano Conca) w 1750 r.

Kaplica 1) Podziwiać tu możemy kolejne dzieło Giovanni Baglione „Św. Sebastian uzdrowiony przez anioły”, a także chrzcielnicę z początku XVI wieku.

Na końcu nawy prawej mieszczą się drzwi prowadzące do pokrytego freskami małego pomieszczenia poprzedzającego tzw. Szatni Arcybractwa, wykorzystywanej przez bractwo do dnia dzisiejszego. Przylega do niej małe oratorium zbudowane w 1563 r. i udekorowane stiukiem oraz freskami w latach 1702 – 1706. Jednym z autorów dekoracji był ponoć Giovanni Odazzi. W pomieszczeniach ponad kościołem utworzono w 1981 r. Centrum Studiów Nad Bractwami i Cechami Rzemieślniczymi Rzymu im. Luigi Huetter.

Wychodząc z kościoła udajemy się w prawo, wciąż uliczką via Anicia, dochodząc do placu Piazza di S. Francesco d’Assisi. Na wprost nas stoi budynek, stanowiący dziś zakonny przytułek dla bezdomnych, zbudowany na ruinach hospicjum, w którym przebywał krótko św. Franciszek z Asyżu podczas swych pobytów w Rzymie (w 1209 i 1223 r.).

Po lewej stronie widzimy kościół S. Francesco a Ripa.

Pierwsza świątynia wraz z klasztorem benedyktynów powstać tu miała już w X wieku. W 1229 r. kompleks przeszedł w ręce Braci Mniejszych Franciszkanów Obserwantow, którzy rozpoczęli go sukcesywnie przebudowywać. Trwało to aż do początku XVIII wieku. Swój dzisiejszy wygląd zyskał jednak już w XVII wieku dzięki pracom Onorio Longhi (1603 r.) i Mattia De Rossi (1681 – 1685). Wnętrze jest trójnawowe, posiada 3 kaplice na każdym z boków.

Zaczynamy od nawy prawej:

Kaplica 1) Sklepienie i pendentywy zdobią postacie „Świętych” autorstwa brata Emanuele da Como. Na prawej ścianie widzimy pomnik grobowy kard. Michelangelo Ricci zmarłego w 1682 r., z popiersiem zmarłego wykonanym prawdopodobnie przez Domenico Guidi.

Kaplica 2) Zdobią ją „Historie z życia św. Jana Kapistrana”. Wykonał je Domenico Maria Muratori. Jan Kapistran powinien być nam Polakom dobrze znany. W 1453 r. przebywał bowiem jako Główny Inkwizytor we Wrocławiu, gdzie pod wpływem jego kazań spalono na stosie 41 Żydów oskarżonych o kradzież hostii. Tego samego roku, na prośbę Zbigniewa Oleśnickiego przybył do Krakowia, gdzie na Rynku Głównym wygłaszał kolejne płomienne kazania, pod wpływem których ponad 100 osób zgłosiło chęć wstąpienia do Zakonu Braci Mniejszych. W 1454 r. w Krakowie św. Jan Kapistran założył Obserwancji Zakon Braci Mniejszych popularnie zwanych Bernardynami.

Kaplica 3) Dzieło główne tu przechowywane wykonał Stefano Maria Legnani.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Rospigliosi – Pallavicini zaprojektowana przez Nicola Michetti a ukończona w latach 1710 – 1725 przez Ludovico Rusconi Sassi. Dzieło główne – „Św. Piotra z Alkantary i Paskal Baylon” stworzył Giuseppe Chiari. W tondach na sklepieniu widzimy „Alegorie Cnót” autorstwa Tommaso Chiari. Po bokach kaplicy mieszczą się pomniki grobowe Stefano i Lazzaro Pallavicini oraz Marii Camilli i Giovan Battisty Rospigliosi zaprojektowane przez Nicola Michetti. Zdobione są rzeźbami alegorycznymi i portretami wykonanymi przez Giuseppe Mazzuoli.

W ołtarzu głównym wykonanym w 1746 r. mieści się posąg „Św. Franciszek” przypisywany bratu Diego da Careri. Dostrzeżemy także „Trójce Przenajświętszą i postacie świętych” autorstwa Paris Nogari.

W lewym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Paluzzi – Albertoni zaprojektowana w latach 1622 – 1625 przez Giacomo Mola. Odnajdziemy tu jedno z największych i najbardziej dojrzałych dzieł GianLorenzo Berniniego – „Śmierć błogosławionej Ludwiki Albertoni” zwane czasami „Ekstazą bł. Ludwiki Albertoni”. Ludwika Albertoni urodziła się w 1473 r. w Rzymie. Jej ojciec szybko zmarł, wychowała ją ciotka. W wieku 20 lat wyszła za mąż za Jacopo delle Cetera, z którym miała trzy córki. 13 lat później mąż zmarł a ona wstąpiła do Trzeciego Zakonu św. Franciszka z Asyżu (tzw. Tercjarki). Była niezwykle dobroczynna, starała się ze wszystkich sił pomagać potrzebującym. Podczas wielkiego głodu sprzedała wszystko co miała i pieniądze rozdała ubogim. Opiekowała się również dziećmi starając się zaszczepić w nich miłość do Boga. Nazywana była „Dobrą Matką”. Zmarła w 1533 r., pochowano ją właśnie tutaj. W 1671 r. papież Klemens X beatyfikował Ludwikę. W latach 1671 – 1674 GianLorenzo Bernini (wtedy już miał ponad 70 lat!) wykonał pomnik grobowy błogosławionej.

Po mistrzowsku operując światłem (które wpada przez umieszczone tam, niewidoczne dla widza okienka), stworzył artysta wizję przejścia Ludwiki z ziemskiego padołu do raju. Ludwika leży na łożu, które zdobi precyzyjny marmurowy haft. Jej twarz wyraźnie ukazuje nam, że przeżywa ekstazę, oddając ducha przechodzi w inny świat. Kolejny raz Bernini ukazuje nam, że jest mistrzem iluzji. Kapliczka jest bowiem bardzo mała, lecz nam wydaje się, że posąg jest daleko, daleko w głębi! Artysta uzyskał ten efekt projektując wnękę zbudowaną z dwóch pochyłych ścian działających jak tło przestrzenne. Tylna ścianka została cofnięta, co pozwoliło na ukrycie dwóch okienek, przez które padają na twarz Ludwiki promienie słońca uwydatniając jej ekstazę. To jedno z najlepszych, najbardziej pełnych i najmocniej przemawiających dzieł Berniniego. Za posągiem umieszczono ponadto malowidło „Św. Anna i Dziewica Maryja” autorstwa Giovanni Battista Gaulli zwanego Baciccio.

Dalej, pomiędzy kaplicami mieści się pomnik Giulia Ricci Paravicini z popiersiem wykonanym przez Ercole Ferrata.

Oto co zobaczymy w kaplicach lewej nawy:

Kaplica 3) Na lewej ścianie dostrzegamy popiersie Laury Frangipane wyrzeźbione przez Andrea Bolgi. Po przeciwnej stronie popiersie, tym razem należące do Orazio Mattei, o jego autorstwo posądza się Lorenzo Ottoni.

Kaplica 2) Zdobiona jest freskami wymalowanymi przez Giovanni Battista Ricci. Widzimy tu też „Zwiastowanie” autorstwa Francesco Salviati wykonane około roku 1534. Ponadto na zewnątrz mieści się grobowiec Giuseppe Paravicini z popiersiem autorstwa Camillo Rusconi.

Kaplica 1) To kaplica Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, zdobiona dziełem „Niepokalane Poczęcie” wykonanym przez Marten de Vos w 1555 roku. Poza tym, po prawej stronie dostrzeżemy „Wniebowzięcie” – dzieło Antonio della Cornia, po lewej zaś „Narodziny Dziewicy” wykonane przez Simon Vouet około roku 1620. W pendentywach zauważymy „Sybille” wykonane przez artystę ze szkoły Vuoeta. Male drzwiczki prowadzą do Kaplicy Chórowej, gdzie pochowany został malarz Giorgio De Chirico, zmarły w 1978 r – twórca włoskiego surrealizmu.

Z zakrystii biegnie przejście do Kaplicy św. Franciszka, jedynej oryginalnej części dawnego hospicjum, w którym mieszkał św. Franciszek z Asyżu.

Obok kościoła widzimy dawny klasztor Brai Mniejszych Franciszkanów Obserwantów Reformatów (pod nr 24). 

Zaprojektowany został przez Onorio Longhi w 1603 r. na zlecenie prałata Marco Antonio Vipereschi. Budowę ukończono w roku 1660. Dzisiejszy wygląd budynek uzyskał jednak w roku 1890, kiedy to stał się siedzibą włoskich bersalierów (żołnierze lekkiej piechoty zmechanizowanej). Po II wojnie kompleks stał się przejściowym mieszkaniem dla osób, które mieszkały dawniej na obrzeżach Rzymu i straciły dach nad głową w wyniku bombardowania tamtejszych dzielnic (centrum Rzymu nie uległo zniszczeniu podczas wojny). Dziś obiekt jest w rękach Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Przy placu stoi jeszcze jeden ciekawy obiekt. Pod numerem 75 – Palazzo Costa.

Powstał w XVIII wieku dla ligurskiej rodziny Costa, która w Rzymie postanowiła otworzyć produkcję wełny. Po dziś dzień mieszkają tu członkowie tej rodziny.

Wchodzimy w jedną z uliczek wychodzących z placu – via della Luce, która doprowadzi nas do placu Piazza Mastai. Bierze on swą nazwę od nazwiska rodziny, z której wywodził się papież Pius IX. To on podjął decyzję o wybudowaniu potężnego kompleksu, w którym mieściła się dawniej Papieska Fabryka Tytoniu.

Obiekt zaprojektował i wybudował w latach 1860 – 1863 Antonio Sarti. Ma 168 metrów długości. Parter budynku jest boniowany, centralną część pierwszej kondygnacji zajmuje obszar dekorowany ośmioma kolumnami doryckimi podtrzymującymi belkowanie z inskrypcją upamiętniającą fundatora, czyli Piusa IX. Centralną część wieńczy trójkątny tympanon. Między kolumnami dostrzeżemy trzy herby: środkowy Piusa IX, po lewej herb Kamery Apostolskiej a po prawej prałata Giuseppe Ferrari – ówczesnego Ministra Finansów Państwa Kościelnego. Portal został zaprojektowany trochę niezdarnie, jest bowiem zbyt mały w stosunku do ogólnego rozmiaru budynku. Wiąże się z tym nawet anegdotka. Podobno kiedy pałac był gotowy i zaproszono papieża Piusa IX, ten przeszedłszy przez portal powiedział: „Skoro weszliśmy przez okno, to pokażcie mi teraz, gdzie są drzwi”. W roku 1927 obiekt przeszedł gruntowną renowację a w latach ’50 przebudowano go wg proj. Cesare Pascoletti. Stał się wtedy siedzibą Generalnej Dyrekcji Monopoli Państwowych. Dziś mieści się tutaj biuro Guardia di Finanza przy Ministerstwie Finansów.

Na środku placu podziwiać możemy fontannę zasilaną przez akwedukt papieski Acqua Paola.

Jej budowę zlecił również papież Pius IX. Zaprojektowana została w 1863 r. przez Andrea Busiri Vici. Składa się z głównej oktagonalnej wanny umiejscowionej na trzech stopniach, zdobionej herbem i płytami inskrypcyjnymi papieża Piusa IX Mastai. Na środku, na niewielkim cokole, cztery delfiny podtrzymują na splecionych ogonach kolejną misę, powyżej cztery aniołki trzymają trzecią – najmniejszą wanienkę.

W tym miejscu kończymy nasz pierwszy spacer po rozległym obszarze zwanym Trastevere. Kolejnym razem podążymy wzdłuż Alei Trastevere.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giorgio Carpaneto, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 1990;
• Domenico Pertica, Storia dei rioni di Roma, Roma 1992;
• Arianna Roccoli, Chiese di Trastevere. Da via della Lungara a Piazza S. Cosimato, Roma 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Enrico Pucci, SS. Maria dell’Orto in Trastevere e la sua venerabile Arciconfraternita, Roma 2006

Artykuł Zatybrze cz.1 – Stare Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.