Czy Wy też oglądaliście ceremonię otwarcia EURO 2020 na Stadio Olimpico? Czy Wy to słyszeliście? Ależ oni to zaśpiewali! Powiecie: każdy naród tak śpiewa swój hymn. A ja Wam powiem, że oni to śpiewają z taką dumą i radością jakby świat miał się kończyć.

Właściwie ten tekst zaczęłam pisać już jakiś czas temu, ale teraz to chyba ten moment, żeby go Wam udostępnić. No więc zacznijmy od hymnu, bo historia jest długa i zawiła.

https://www.youtube.com/watch?v=y6xy6llBiM0

Tekst „Il Canto degli Italiani” został napisany przez Genueńczyka Goffredo Mameli, wówczas młodego studenta i żarliwego patriotę.

Abyśmy mogli poznać kontekst historyczny napiszę, że jesteśmy w roku 1848, czyli rozpoczyna się europejska Wiosna Ludów. Rewolucje, które wówczas miały miejsce na kontynencie zmierzały do usunięcia starych struktur monarchicznych i stworzenia niezależnych państw narodowych. Były one demokratyczne i liberalne i rozpoczęły się w lutym 1848 roku we Francji. We Włoszech w tym czasie rozpoczyna się pierwsza włoska wojna o niepodległość, czyli wojna austriacko-piemoncka. Karol Albert Sabaudzki – właściwie Carlo Alberto Amedeo di Savoia król Sardynii z dynastii sabaudzkiej i Leopold II w Wielkim Księstwie Toskanii zostali zmuszeni do ustępstw na rzecz demokratów. Podczas zamieszek w Wiedniu, zarówno Mediolan jak i Wenecja, główne miasta w Królestwie Lombardzko-Weneckim pod panowaniem austriackim, zbuntowały się. Rewolucję poparła także Sycylia, z wyjątkiem Mesyny oraz księstwo Parmy, co zmusiło Karola II Burbona do opuszczenia własnego księstwa. Królestwo Sardynii postanowiło wykorzystać pozornie korzystny moment i wypowiedziało wojnę Austrii, w sojuszu z Państwem Kościelnym i Królestwem Obojga Sycylii, atakując włoskie posiadłości w jej granicach.

Armia Piemontu składała się z dwóch korpusów oraz jednej dywizji rezerwowej, w sumie 12.000 żołnierzy. Trzonem armii była silna kawaleria z artylerią. 21 marca Wielki Książę Toskanii również zadeklarował wejście do sojuszu w wojnie przeciwko Austrii, stawiając się z kontyngentem 6700 ludzi. Papieska Armia posiadała siły podobnej wielkości, wspierane przez liczne rzesze ochotników. W dniu 25 marca awangarda II Korpusu Piemontu zdobyła Mediolan a dwa dni później uwolniła Pawię.

Po początkowych sukcesach kampanii, wraz ze zwycięstwami w Goito i Peschiera del Garda, papież Pius IX, obawiając się możliwej ekspansji Piemontu na Półwyspie Apenińskim w razie zwycięstwa, nakazał odwrót swoim wojskom. Królestwo Obojga Sycylii opanowane zamieszkami również wycofało się z wojny z wyjątkiem generała Guglielmo Pepe, który nie chciał wrócić do Neapolu i udał się do Wenecji, aby chronić ją przed austriackim kontrnatarciem. Sycylia niedługo później ogłosiła swoją niepodległość. Na jej czele stanął Ruggeru Sèttimu, który 13 kwietnia 1848 ogłosił detronizację Ferdynanda. Król Ferdynand II początkowo wycofał się głównie z powodu obietnicy złożonej przez buntowników z Sycylii wobec Karola Alberta dotyczącej przejęcia korony, jednakże później z pomocą wiernych sobie wojsk odzyskał tron.

Armia Piemontu pozbawiona sojuszników została pokonana przez Austriaków w bitwie pod Custozą w dniu 24 lipca 1848 roku. Rozejm zawarty między Austrią i Sardynią w Vigevano 9 sierpnia tegoż roku, przetrwał mniej niż siedem miesięcy, gdyż Karol Albert wypowiedział go w dniu 12 marca 1849 roku. Armia austriacka szybko przejęła inicjatywę w Lombardii i pobiła wojska Piemontu pod Novarą 23 marca 1849 roku. Wojska piemonckie wyparte zostały do leżącego u podnóża Alp Borgomanero, natomiast Austriacy opanowali Novarę, Vercelli i Trino wraz z drogą prowadzącą do stolicy Piemontu – Turynu.

Niebawem austriacki generał, baron Julius Jacob von Haynau opanował miasto Brescia, w wyniku czego Karol Albert abdykował na rzecz swego syna Wiktora Emanuela (w przyszłości króla zjednoczonych Włoch. Karol Albert po abdykacji udał się na dobrowolne wygnanie do Portugalii, do miasta Oporto, gdzie po czterech miesiącach zmarł.

Nowy władca Piemontu Wiktor Emanuel zawarł z Radetzkim rozejm, podpisany 26 marca w Novarze. Piemont dostał się pod czasową okupację austriacką.

Ostatecznie traktat pokojowy został podpisany w dniu 9 sierpnia 1849 roku. Nakazywał Królestwu Piemontu-Sardynii zapłacenie odszkodowania dla Austrii w wysokości 65 mln franków.

Wojna oznaczała porażkę Sardynii, która nie była w stanie pokonać Austrii w pojedynkę. Spowodowało to, że już w kilka lat później Sardynia zaczęła szukać sojuszników przeciwko Austrii. Dzięki późniejszym sojuszom z Francją (układ w Plombieres w 1858) i Prusami (1866), Sardynia była w stanie wypędzić Austriaków z północnych Włoch oraz doprowadzić do zjednoczenia ziem włoskich.

Wróćmy jednak do hymnu. Źródła różnią się co do dokładnej daty powstania tekstu: według niektórych badaczy hymn został napisany przez Mameliego 10 września 1847 r., według innych data narodzin utworu była dwa dni wcześniej, 8 września. Po odrzuceniu pomysłu dostosowania go do istniejącej muzyki 10 listopada 1847 Goffredo Mameli wysłał tekst hymnu do Turynu, aby muzykę do niego skomponował genueński kompozytor Michele Novaro.

Novaro był przekonanym liberałem i ofiarował swoje talenty kompozytorskie sprawie zjednoczenia Włoch, nie czerpiąc żadnych osobistych korzyści z tego tytułu. Zmarł w biedzie 20 października 1885 r., po życiu pełnym trudności finansowych i zdrowotnych. Został pochowany na Cmentarzu Monumentalnym Staglieno w Genui. Novaro skomponował muzykę w swoim domu zaczynając komponować na klawesynie, a kończąc na fortepianie.

Mameli, który był republikaninem, jakobinem i zwolennikiem motta zrodzonego z Rewolucji Francuskiej liberté, égalité, fraternité, do napisania tekstu „Il Canto degli Italiani” był inspirowany francuskim hymnem. Na przykład słowa „Stringiamci a coorte” (zewrzyjmy szeregi), przypomina wers z Marsylianki, „Formez vos bataillon” („Uformuj swoje bataliony”).

W pierwszej wersji hymnu Mameli napisał werset poświęcony włoskim kobietom, który później wyeliminował z końcowej wersji. Werset ten nakazywał tkanie flag i kokard, które sprawią, że męskie dusze będą szarmanckie. Był nawoływaniem do miłości.

W oryginalnej wersji hymnu, pierwszy werset pierwszej zwrotki brzmiał „Hurra Włochy”, Mameli następnie zmienił go na „Fratelli d’Italia” prawie na pewno za sugestią samego Michele Novaro. Ten ostatni, gdy otrzymał rękopis, dodał też buntownicze „Tak!” na koniec refrenu śpiewane po ostatniej strofie.

10 grudnia 1847 r. był historycznym dniem dla Włoch. Demonstracja, zorganizowana przed Santuario della Nostra Signora di Loreto w genueńskiej dzielnicy Oregina, została oficjalnie poświęcona 101 rocznicy buntu ludu genueńskiej dzielnicy Portoria w czasie wojny o sukcesję austriacką, która doprowadziła do wypędzenia Austriaków z miasta. W rzeczywistości była to wymówka, by zaprotestować przeciwko obcej okupacji we Włoszech i skłonić Karola Alberta z Sardynii do przyjęcia włoskiej sprawy wolności i jedności. Z tej okazji pokazano flagę Włoch i po raz pierwszy publicznie odśpiewany został hymn. Zagrała go Filarmonica Sestrese, ówczesny zespół miejski Sestri Ponente. Świadkami tego wydarzenia było 30 tysięcy ludzi, którzy przybyli do Genui na to wydarzenie. Śpiewanie tego utworu było przestępstwem politycznym, za które można było trafić do więzienia. Utwór był zakazany przez policję sabaudzką do marca 1848 r., jego wykonania zabroniła też policja austriacka, która również do końca I wojny światowej uważała go za przejaw działania wywrotowego.

Istnieją dwa rękopisy hymnu; pierwszy, oryginalny, z odręcznymi adnotacjami samego Mameliego, znajduje się w Instytucie Mazzini w Genui, natomiast drugi, wysłany przez Mameliego 10 listopada 1847 do Novaro, jest przechowywany w Museo del Risorgimento w Turynie. Rękopis hymnu, który Novaro przesłał wydawcy Francesco Lucca, znajduje się natomiast w Archiwum Historycznym Ricordi. Wersja hymnu, która znajduje się w Istituto Mazziniano, nie zawiera ostatniej strofy („Son giunchi che piegano…”) z obawy przed cenzurą. Od grudnia 1948 roku hymn był bardzo popularny wśród Włochów i był powszechnie śpiewany podczas demonstracji, protestów i buntów jako symbol zjednoczenia Włoch w większości regionów. Kiedy „Il Canto degli Italiani” stało się popularne, władze Sabaudii ocenzurowały piątą strofę niezwykle surową w stosunku do Austriaków; jednak po wypowiedzeniu wojny Cesarstwu Austriackiemu i rozpoczęciu I wojny o niepodległość Włoch (1848-1849) żołnierze i orkiestry sabaudzkie wykonywały ją tak często, że król Karol Albert został zmuszony do wycofania wszelkiej cenzury. Czego dotyczy ostatni wers, tak bardzo znienawidzony przez władze? Upamiętnia on waleczności Polaków, którzy stracili swoje życie w boju o wolność przeciw Austriakom i Rosjanom, którzy byli postrzegani również jako wrogowie Włochów. Jest to też odwołanie do wydarzeń z lutego i marca 1846 r., gdy Polacy w Galicji poddani zostali surowym represjom za swoją walkę o niepodległość.

Ostatnie słowa hymnu zostały umieszczone w pieśni dopiero w 1859 roku. Śpiewa się tam o radości ze zjednoczenia Włoch. Oczywiście Mameli, pisząc tę strofę kilka lat wcześnie, nie mógł wiedzieć, że Włochy staną się republiką, dlatego autor wyraził jedynie życzenie: aby tak się stało.

Giuseppe Garibaldi, zwykł nucić i gwizdać hymn podczas obrony Rzymu. W 1860 r. korpus ochotników pod jego dowództwem śpiewał hymn w bitwach przeciwko Burbonom na Sycylii i południowych Włoszech podczas tzw. Wyprawy Tysiąca. Była to wyprawa tysiąca ochotników (Czerwonych koszul) przeciwko Królestwu Obojga Sycylii. W efekcie tej kampanii Garibaldi stał się panem całych południowych Włoch, które oddał pod władzę Wiktora Emanuela II, króla Sardynii.

Po proklamacji Królestwa Włoch w 1861 hymnem uznano „Marcia Reale d’Ordinanza”. Skomponował go Giuseppe Gabetti jako hymn domu królewskiego dynastii sabaudzkiej. Dlaczego nie został nim wówczas „Il Canto degli Italiani”? Po prostu nie podobał się kręgom socjalistycznym i anarchistycznym, które uważały go za zbyt mało rewolucyjny.

Nawet po zakończeniu zjednoczenia Włoch nauczany w szkołach „Il Canto degli Italiani” pozostał bardzo popularny wśród Włochów, ale pojawiły się również inne utwory muzyczne, które były związane z ówczesną sytuacją polityczną i społeczną, jak na przykład „Inno dei lavoratori” („Hymn robotników”) czy „Addio a Lugano”, które częściowo przesłoniły popularność „Il Canto degli Italiani”, ponieważ miały one większe znaczenie oraz były związane z codziennymi problemami Włochów.

Po Marszu na Rzym w 1922 roku znaczenia nabrały wszelkie pieśni faszystowskie takie jak: „Inno Trionfale del Partito Nazionale Fascista” zwany „Giovinezza”, który stał się oficjalnym hymnem włoskiej Narodowej Partii Faszystowskiej oraz od lat 30. XX wieku hymnem armii, jak również nieoficjalnym hymnem narodowym Włoch w latach 1924–1943. Hymn „Giovinezza” został skomponowany przez prawnika i kompozytora Giuseppe Blanca w roku 1909 jako „Commiato” („Pożegnanie”). Autorem oryginalnych słów jest Marcello Manni. Po marszu na Rzym, kiedy pieśń ta była często śpiewana, Mussolini powierzył Salvatorowi Gotta napisanie nowych słów w 1924 roku. Po kapitulacji Włoch w 1943 roku hymn ten został przez aliantów zakazany, skutkiem czego Włochy aż do 1946 roku nie posiadały hymnu (wtedy „Il Canto degli Italiani” Mameliego został uznany za hymn tymczasowy, a później stał się nowym hymnem republiki). Do dziś wykonywanie hymnu „Giovinezza” jest we Włoszech zakazane.

W tym kontekście „Fratelli d’Italia”, wraz z innymi pieśniami używanymi podczas włoskiego zjednoczenia i pieśniami partyzanckimi, rozbrzmiewały w wyzwolonych przez aliantów południowych Włoszech i na terenach kontrolowanych przez partyzantów na północ od frontu. Zwłaszcza „Il Canto degli Italiani” odniosła duży sukces w kręgach antyfaszystowskich, gdzie dołączyła do pieśni partyzanckich takich jak „Fischia il vento” i „Bella Ciao”.

Po zakończeniu II Wojny Światowej rozpoczęła się długa dyskusja, który utwór powinien być hymnem. Jak wiemy „Fratelli d’Italia” zostało hymnem tymczasowym. Innymi proponowanymi utworami były: „Va, pensiero” Verdiego z opery Nabucco, czy „La leggenda del Piave” – to włoska pieśń patriotyczna napisana przez Giovanni Gaeta znanego bardziej jako E. A. Mario po bitwie nad rzeką Piave w czerwcu 1918 roku. Dziś piosenka jest popularna we Włoszech i grana przez zespoły wojskowe w Dzień Jedności Narodowej i Sił Zbrojnych (4 listopada). Dodam tylko ciekawostkę dla zainteresowanych, że można obejrzeć również film o tym samym tytule poświęcony bitwie. Film jest z roku 1952.

Minister Wojny Cipriano Fachinetti zaproponował sformalizowanie „Il Canto degli Italiani” w konstytucji Włoch, będącej wówczas w przygotowaniu, ale bez powodzenia. Konstytucja, która weszła w życie w 1948 r., sankcjonowała w artykule 12 używanie flagi Włoch jako flagi narodowej, ale nie określała, jaki będzie hymn narodowy, ani nawet symbol narodowy Włoch, który został później przyjęty dekretem ustawodawczym z 5 maja 1948 r.

Dopiero prezydent Carlo Azeglio Ciampi podjął się rozpocząć ponownie debatę na temat oficjalnego zapisania „Il Canto degli Italiani” jako oficjalnego hymnu Włoch. Prezydent powiedział, że „To hymn, który, kiedy go słuchasz, sprawia, że ​​wibrujesz w środku; to pieśń wolności ludu, który zjednoczony odradza się po wiekach podziałów, upokorzeń”.

W sierpniu 2016 r. do Komisji Spraw Konstytucyjnych Izby Deputowanych wpłynął projekt ustawy, aby „Il Canto degli Italiani” stał się oficjalnym hymnem Republiki Włoskiej. W lipcu 2017 r. komisja zatwierdziła tę ustawę. 15 grudnia 2017 r. opublikowano w Gazzetta Ufficiale ustawę nr 181 z dnia 4 grudnia 2017 r., która weszła w życie 30 grudnia 2017 r. Od tego dnia Włochy mają oficjalny hymn ?

Noo to o czym oni śpiewają? Pierwsza strofa przedstawia personifikację Włoch gotowych iść na wojnę, by się wyzwolić i zwyciężyć, tak jak Rzym w starożytności, „noszący” hełm Scypiona Afrykańskiego, który pokonał Hannibala w ostatniej bitwie II wojny punickiej w Zamie; jest też odniesienie do starożytnego rzymskiego zwyczaju niewolników, którzy obcinali sobie włosy na krótko na znak niewoli. W drugiej strofie autor skarży się, że Włochy są od dawna podzielone i wzywa do jedności. Trzecia strofa to wezwanie do Boga, aby chronił Włochów, którzy walczą o zjednoczenie swojego narodu raz na zawsze. Czwarta strofa przywołuje bohaterskie postacie i momenty włoskiej walki o niepodległość, takie jak bitwa pod Legnano, obrona Florencji pod wodzą Ferruccia w czasie wojen włoskich, zamieszki wywołane w Genui przez Balillę czy nieszpory sycylijskie. Ostatnia strofa poematu nawiązuje do roli, jaką w rozbiorach Polski odegrała Habsburgska Austria i carska Rosja, wiążąc dążenie do niepodległości z włoskim.

To co następnym razem śpiewamy razem?

Fratelli d’Italia

Fratelli d’Italia,
l’Italia s’è desta,
dell’elmo di Scipio
s’è cinta la testa.
Dov’è la Vittoria?
Le porga la chioma,
ché schiava di Roma
Iddio la creò. /x2

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

Noi fummo da secoli
calpesti, derisi,
perché non siam popolo,
perché siam divisi.
Raccolgaci un’unica
bandiera, una speme:
di fonderci insieme
già l’ora suonò.

Uniamoci, amiamoci,
l’unione e l’amore
rivelano ai popoli
le vie del Signore.
Giuriamo far libero
il suolo natio:
uniti, per Dio,
chi vincer ci può?

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

Dall’Alpi a Sicilia
Dovunque è Legnano,
Ogn’uom di Ferruccio
Ha il core, ha la mano,
I bimbi d’Italia
Si chiaman Balilla,
Il suon d’ogni squilla
I Vespri suonò.

Son giunchi che piegano
Le spade vendute:
Già l’Aquila d’Austria
Le penne ha perdute.
Il sangue d’Italia,
Il sangue Polacco,
Bevé, col cosacco,
Ma il cor le bruciò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

A po polsku możemy przetłumaczyć to tak:

Bracia Włosi

Bracia Italii,
Italia się budzi
Hełmem Scypiona
Zdobi swą głowę.
Gdzie jest Zwycięstwo?
Niech schyli swą głowę,
Gdyż niewolnicą Rzymu
Uczynił ją Bóg. /x2

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Od wieków byliśmy
Deptani, poniżani,
Gdyż nie jesteśmy narodem,
Gdyż jesteśmy podzieleni;
Zbierzmy się pod jedną
Flagą i nadzieją:
Że się zjednoczymy,
Gdyż wybiła już godzina

Jednoczmy się, miłujmy się;
Jedność i miłość
Ujawniają ludziom
Drogi Pana;
Przysięgnijmy ocalić
Naszą ojczystą ziemię;
Zjednoczeni w imię Boga
Któż radę nam da?

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Od Alp po Sycylię
Wszędzie jest Legnano,
Każdy człek ma serce
I dłoń jak Ferrucio.
I wszystkie dzieci Italii
Zwą się Balilla:
Dźwięk każdego dzwonu
Nieszpory oznajmiał

Najemne miecze
Jak cienkie trzciny:
Już Austriacki orzeł
Stracił swe pióra.
Krew włoską,
Wraz z krwią polską
Pił wraz z Kozakiem
Lecz wypaliła mu serce.

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Na koniec posłuchajmy jeszcze fragmentu hymnu w wykonaniu Andrea Bocelli:

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Pasquale Vulpone, Il Canto degli Italiani: inno d’Italia, Cosenza 2002;
• Mauro Stramacci, Goffredo Mameli tra un inno e una battaglia, Roma 1991;
• Tarquinio Maiorino, Giuseppe Marchetti Tricamo e Andrea Zagami Fratelli d’Italia. La vera storia dell’inno di Mameli, Roma 2001.

Artykuł „Fratelli d’Italia” czyli o włoskim hymnie słów kilka pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dzisiaj będzie mniej na luzie, a bardziej na poważnie. Dwa wpisy chciałabym poświęcić sprawom międzynarodowym, tak w Rzymie jak i w regionie. Część z Was wie, że sporo życia poświęciłam na nauczanie studentów w jednej z zacnych uczelni na Pomorzu, dumnie nosząc mundur oficerski.  Zajmowałam się szeroko pojętą współpracą morską państw, nazwaną współpracą akwenową, czyli skupioną wokół konkretnego akwenu. Dzisiaj parę słów o akwenie śródziemnomorskim.

Morze Śródziemne jest jednym z tych miejsc, o których mówi się w kontekście narodzin cywilizacji europejskiej.  Jest miejscem interakcji różnych kultur i różnych społeczeństw.

 Obecnie trwający kryzys humanitarny po raz kolejny nakazuje nam koncentrować się nie na tym co łączy, a bardziej co dzieli narody zamieszkujące ten obszar. Pomimo przyjęcia przez Unię Europejską wielu dokumentów, które za priorytet stawiają walkę z nielegalną imigracją, problem ten nie znika. Co roku wiele osób z państw objętych Partnerstwem Eurośródziemnomorskim próbuje dostać się nielegalnie na teren Unii. Jedną z przyczyn jest zbyt duża dysproporcja pomiędzy krajami UE a afrykańskimi. Poza tym sytuacja w krajach pochodzenia uchodźców nie gwarantuje stabilności i poczucia bezpieczeństwa.

W styczniu 2003 okręty pięciu państw: Wielkiej Brytanii, Francji, Portugalii, Włoch i Hiszpanii rozpoczęły Operację Ulisses mającą na celu ograniczenie napływu nielegalnych imigrantów z Północnej Afryki na Stary Kontynent. Państwa te korzystały z działalności operacji Active Endeavor, która prowadzona była w ramach Sojuszu Północnoatlantyckiego. Ponadto w roku 2004 został utworzony Euro-Med Migration Program, nastawiony na pomoc UE dla krajów Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu w rozwiązywaniu problemów wynikających z migracji. Z braku zadowalających rezultatów, w lipcu 2008 r. zainaugurowano utworzenie Unii dla Śródziemnomorza.

W ostatnich latach, to co dzieje się na Morzu Śródziemnym spowodowało przeniesienie punktu ciężkości z peryferii do centrum poruszanych kwestii globalnego bezpieczeństwa. Dzisiaj region ten jest zlepkiem nierozwiązanych problemów geopolitycznych: od konfliktu izraelsko-palestyńskiego do kryzysów w Libii i Syrii. To wszystko powoduje narastającą falę europejskiej frustracji, podsyconej przez eskalację działań o charakterze terrorystycznym i ekstremistycznym.

Jednak bez rozwiązań systemowych w państwach, które są na skraju upadku lub w trakcie trwającej wojny domowej, sytuacja nie ulegnie znaczącej poprawie. Brak perspektyw, brak pracy i w końcu brak bezpieczeństwa nadal będzie zmuszał młodych ludzi do ryzykowania życia i przekraczania Morza Śródziemnego, lub będzie katalizatorem, dzięki któremu będą wstępowali do grup przestępczych i terrorystycznych.

Pisząc o próbach podejmowanych działań w regionie śródziemnomorskim mamy na myśli wzmocnienie całego regionu, który jest tak ważny dla architektury europejskiego bezpieczeństwa. Obecny kryzys daje jednak szansę na szerszą współpracę w omawianym regionie zarówno rządową jak i pozarządową. Tę jednak postaram się omówić przy okazji wpisu o międzynarodowym Rzymie.

Mimo trwającego kryzysu państwa, podmioty pozarządowe próbują współpracować w oparciu o działające struktury międzynarodowe. Każda taka forma współpracy najczęściej posiada sformalizowane, prawne struktury, którymi są Decyzje Rady Unii Europejskiej, Konwencje czy też Statuty. Oczywiście współpraca nie jest rzeczą nową w regionie i zmieniała się na przestrzeni dziejów, tak jak pojęcie morza i oceanu, kształtując się w pełni stosunkowo niedawno.

W ujęciu mitologicznym, według Homera, wielką opływającą świat rzekę nazywano Okeanos. Jako bóstwo Okeanos był m.in. ojcem wszystkich rzek i źródeł. Przejawiało się
w tym przekonanie starożytnych Greków o wzajemnej łączności wszystkich wód świata. Słodkie wody Okeanosu okrążały Ziemię wraz z jej morzami, ale się z nimi nie zlewały. Morza na kształt odrębnych zatok wcinały się w lądy i wypełniała je słona woda. Mit
o Okeanosie i nazwę ocean gracy przejęli od Fenicjan. Nazwa Okeanos, pokrewna sanskryckiemu açayana– leżący przy czymś dookoła, ma pochodzić z fenickiego ma-uk, co oznacza daleki zachód.

Strabon, zwolennik tradycji homeryckiej pisał: „Wszędzie, gdzie tylko ludzie dotarli, do ostatnich krańców ziemi jest morze, które my Okeanos nazywamy”. Ksenofanes
z Kolofonu nazywał ocean Megas Pontos- Wielkie morze i traktował jako rodziciela chmur, wiatrów i rzek. Inaczej wyobrażał sobie morze Platon. Znał pitagorejski pogląd
o skrzyżowanych pasach oceanu i czterech wyspach lądowych. Jeden z pasów okrążający Ziemię wzdłuż południka to znany Grekom z autopsji ocean przy brzegach Europy i Afryki na zachodzie, czyli Zachodzie Morze (Ocean Atlantycki), drugi to ocean równikowy (Acheron) oblewający Ziemię wokółrównikowo. Taki obraz Ziemi i jej dwóch oceanów przedstawił na globusie Krates z Mallos.

Pod koniec starożytności pogląd, że ocean otacza Ziemię zastąpiono koncepcją kontynentalną. Najwybitniejszym przedstawicielem tej teorii był Ptolemeusz. Jego wizja morza była odwrotna do homeryckiej, mówiącej o jednym oceanie otaczającym lądy. Znaną w starożytności przestrzeń morską otoczył lądami i podzielił na dwa morza wewnętrzne: Morze Śródziemne (Mare Mediterraneum lub Mare Internum) i Morze Indyjskie (Indikon Pelagos lub Mare Indicum), które z kolei składało się z dwóch części: zachodniej- morza Erytrejskiego, czyli Morza Czerwonego (dziś zwanego Morzem Arabskim) i wschodniej- Zatoki Gangesowej lub Zatoki Wielkiej.

Przez wiele wieków pojęcia ocean w znaczeniu współczesnym nie stosowano; zastępowało je szeroko rozumiane morze. Oceanem nazywano część obszaru morskiego, zazwyczaj w odniesieniu do Oceanu Atlantyckiego Północnego. Na mapie Kanady Pierr`a Desceliersa z 1550 roku widnieje u jej brzegów atlantyckich nazwa Mer Occeane; podobnie na mapie portugalskiej Diego Homemea z 1558 roku nazwą Mare oceanum objęto obszar między brzegami Europy a Ameryką Północną.

Z powyższych danych wynika więc, że „morze” było początkowo szerszym pojęciem od „oceanu”, później traktowano oba jako synonimy.

Pojęcie oceanu jako jedynego i niepodzielnego obiektu, nieprzerwalnej powłoki wodnej Ziemi, zaczęto używać dopiero w dobie wielkich odkryć geograficznych. Szczególne znaczenie miała pierwsza wyprawa dookoła świata Ferdynanda Magellana w latach 1519-1522. W czasie jej trwania udowodniono, że istnieje połączenie wszystkich basenów oceanicznych, a więc stwierdzono ciągłość i określono rozległość powierzchni oceanu. Jego kształt, zarysy linii brzegowej ustalono podczas następnych wypraw, które można by zamknąć wyprawami Cooka w latach 1768-1780.

Stare podziały wszechoceanu były bardzo uproszczone i sprowadzały się do określania jego części przez główne kierunki świata: północny, południowy, zachodni i wschodni.

Podział mórz i oceanów jest problemem złożonym, regulowanym przez umowy zawarte pod patronatem ONZ (od 1949 do 1983 roku). Wiele nieporozumień i konfliktów nie zostało jednak rozwiązanych do dnia dzisiejszego.

Ogólnie przyjęto podział akwenów wodnych na:

1. wody bezpośrednio sąsiadujące z częścią lądową państwa, nazywane także wewnętrznymi wodami morskimi (np. zatoki, fiordy, estuaria); leżą one całkowicie w granicach terytorium państwa;
2. morze terytorialne (wody terytorialne) państwa, podlegające jego jurysdykcji;
3. morze otwarte – nie podlegające jurysdykcji państwowej.

Trzecia Konferencja Genewska ONZ w 1983 roku zakończyła się podjęciem decyzji dotyczących podziału mórz; poparło je 130 krajów, 14 krajów wstrzymało się od głosu, natomiast 4 (Stany Zjednoczone, Izrael, Turcja, Wenezuela) nie zgodziły się z jej postanowieniami. Według postanowień uczestników konferencji zewnętrzna granica morza terytorialnego może przebiegać w odległości co najwyżej 12 mil morskich od linii brzegowej danego państwa. Praktyczne zastosowanie tych decyzji jest związane z wieloma trudnościami, ponieważ linia brzegowa ma zazwyczaj kształt nieregularny, a zdarza się, że w bliższej odległości od brzegu leżą obce wyspy lub inne terytoria brane pod uwagę podczas wyznaczania granicy (delimitacja granic morskich jest dokładnie sprecyzowana przez zainteresowane państwa).

Wiele państw określa jako swoje morze terytorialne pas szerokości 200 mil morskich od linii brzegowej (np. większa część krajów Ameryki Południowej i Afryki, które w ten sposób włączają do swoich wód terytorialnych obszary doskonałych łowisk, tzw. „banki rybne”) – według danych z 1990 roku spośród 140 niepodległych państw 100 przyjęło 12-milową granicę morską, 15 krajów – 4-milową, 13 krajów – 200-milową granicę wód terytorialnych. Niektóre z państw wprowadzają specjalny termin, tzw. „strefę połowów”, która zaczyna się od granicy 12-milowego obszaru. Państwa te właśnie ową strefę nazwały strefą morza terytorialnego. Kraje bez dostępu do morza są uprawnione do nieodpłatnego tranzytu do portów kraju sąsiadującego, który ma dostęp do morza. Statki pod banderą krajów „niemorskich” – np. Czech, Szwajcarii, Węgier i innych – korzystają z takich samych praw.

Wiele dyskusji wywołuje delimitacja granicy morskiej pomiędzy sąsiadującymi państwami, mającymi dostęp do morza. Zasadniczo delimitację wykonuje się według tzw. linii środkowej, która łączy punkty znajdujące się w równej odległości od linii podstawowych – brzegowych i ograniczających morza terytorialne zainteresowanych państw.

W ostatnich latach wiele państw proklamowało swoje morskie strefy ekonomiczne, ustalając przebieg granicy zewnętrznej w odległości 200 mil od brzegu, a niektóre nawet – 500 mil. Kraje te uznają ów obszar za własne wody terytorialne. Dodatkowym argumentem na korzyść tej interpretacji jest możliwość kontrolowania przez państwa przybrzeżne szelfu kontynentalnego (do głębokości 200 metrów), stanowiącego podwodne przedłużenie terytorium państwa, na odległość do 200-500 mil od linii brzegu. Właśnie ta strefa jest głównym terenem aktywnego połowu ryb oraz wydobycia ropy naftowej i gazu. Niektóre kraje znajdują się w sytuacji uprzywilejowanej, ponieważ posiadają wyspy położone daleko od własnego terytorium (np. bezludna wyspa Cliperton na Oceanie Spokojnym należąca do Francji), co z kolei daje podstawy do wyznaczenia kolejnej 200-milowej strefy ekonomicznej ze statusem wyłączności.

Część oceanu mniej lub bardziej wyraźnie oddzielona od jego pozostałej części brzegami kontynentów, wyspami lub wyniesieniami dna nazywa się morzem. Ze względu na utrudnioną wymianę wód z oceanem morza charakteryzują się odmiennym reżimem hydrologicznym (zasolenie, temperatura i gęstość wody, zawartość rozpuszczonych gazów, system cyrkulacji wód powierzchniowych, sezonowe rytmy zmian). Ze względu na stopień odizolowania od wód oceanu i właściwości reżimu hydrologicznego wyróżnia się morza:

1. śródziemne: międzykontynentalne i śródkontynentalne;
2. przybrzeżne: półzamknięte i peryferyjne;
3. międzywyspowe.

Morza śródziemne – otoczone są ze wszystkich stron lądami. Z oceanem lub innym morzem łączą je wąskie cieśniny. Utrudniona wymiana wód wywołuje powstanie zamkniętych cyrkulacji mas wodnych i odrębnych rozkładów zasolenia i temperatury wody. Morza międzykontynentalne – otoczone są ze wszystkich stron lądami przynależnymi do różnych kontynentów. Związane są ze strefami aktywności sejsmicznej na granicy płyt kontynentalnych. Charakteryzują się dużą głębokością, a w ich dnie występują rowy oceaniczne i równiny abysalne. Wąskie i płytkie cieśniny łączące je z oceanem utrudniają wymianę wód, doprowadzając do znacznego zróżnicowania ustroju hydrologicznego. Do mórz tej grupy zalicza się morza: Śródziemne, Czerwone i Czarne. Morza śródkontynentalne leżą na płycie kontynentalnej i otoczone są lądem tego samego kontynentu, stąd też często nazywane są morzami szelfowymi. Są to morza stosunkowo płytkie. Z otwartym oceanem łączą je wąskie i płytkie cieśniny w dużym stopniu utrudniające wymianę wód. Ustrój hydrologiczny morza znajduje się pod silnym wpływem otaczającego lądu. Do mórz tej grupy zalicza się między innymi morza: Bałtyckie, Białe czy Azowskie. Morza przybrzeżne – są częściowo ograniczone brzegami kontynentów. Od otwartego oceanu oddzielone są półwyspami, wyspami lub wyniesieniami dna. Leżą najczęściej na szelfie kontynentalnym. Ze względu na szerokie połączenie z otwartym oceanem obserwuje się w nich tylko niewielkie różnice ustroju hydrologicznego. Na system prądów morskich, rozkład zasolenia i temperatury wpływa zarówno kontynent jak i ocean. Według stopnia ograniczenia przez ląd wyróżnia się wśród nich morza półzamknięte i peryferyjne (w USA i Wielkiej Brytanii określa się je jako przybrzeżne i otwarte). Morza półzamknięte – to morza przybrzeżne głęboko wcięte w ląd, odcięte od oceanu półwyspami lub łańcuchami wysp. Progi w cieśninach pomiędzy wyspami utrudniają wymianę wód. Głębsze wody tych mórz, poniżej głębokości najniższego progu, charakteryzuje duża jednorodność. Wynika to stąd, że baseny i głębie tych mórz wypełniają albo wody morza – ochładzające się zimą do temperatur niższych niż wody przyległego oceanu na głębokości najniższego progu, albo też wody oceaniczne – jeśli na głębokości najniższego progu mają temperaturę niższą niż powierzchniowe wody morskie zimą. Na system cyrkulacji wód oraz rozkład temperatury i zasolenia większy wpływ może mieć kontynent niż ocean. Do grupy mórz półzamkniętych zalicza się: Beringa, Japońskie, Karaibskie, Ochockie, Północne, Wschodniochińskie, Żółte, itd. Morza peryferyjne – stanowią mniej lub bardziej otwarte części oceanu. Niezbyt głęboko wcinają się w ląd i są słabiej od mórz półzamkniętych oddzielone od oceanu półwyspami i wyspami. Wymiana wód między morzem a oceanem jest swobodna. Obserwuje się tylko niewielkie różnice ustroju hydrologicznego między morzem a oceanem. Do grupy tych mórz należą między innymi: Arabskie, Barentsa, Karskie, Łaptiewych, Norweskie, Grenlandzkie i morza oblewające Antarktydę (Weddella, Łazariewa, Riiser-Larsena, Kosmonautów, Mackenzie (Wspólnoty), Davisa, Mavsona, d’Urville’a, Somowa, Rossa, Amundsena, Bellingshausena). Morza międzywyspowe – to części oceanu oddzielone od niego kręgiem wysp. Progi w cieśninach między wyspami tylko w niewielkim stopniu ograniczają wymianę wód. Warunki naturalne tych mórz są bardzo podobne do warunków naturalnych wód oceanicznych. Poniżej głębokości najniższego progu oddzielającego morze od oceanu w morzu zalegają wody oceaniczne o właściwościach charakterystycznych dla głębokości progu. W wodach powierzchniowych tych mórz może się wykształcić nieco odmienny od oceanicznych rozkład zasolenia i temperatury, oraz niezależny system cyrkulacji wody. Do mórz tego typu zalicza się morza Archipelagu Indonezyjskiego: Banda, Celebes, Fidżi, Jawajskie, Sulu, itd.

Regionalizm akwenowy jest nowym, dynamicznym zjawiskiem w stosunkach międzynarodowych. Dowodzi tego stały wzrost instytucji tworzonych na bazie wspólnych interesów państw skupionych wokół zbiorników morskich. Morza i oceany podobnie jak państwa, stają się obszarem intensywnych interakcji, których zakres i siła zależy od specyficznych cech poszczególnych regionów morskich. Definiowanie tego zjawiska nie jest jednak możliwe w kategoriach takich samych jak w przypadku obszarów lądowych.

Zjawisko regionalizmu akwenowego oznacza rozwiązywanie problemów mórz i ich zasobów na poziomie regionu, przy istnieniu w tym zakresie wspólnych interesów państw powiązanych z danym obszarem.

Do przesłanek rozwoju regionalizmu akwenowego zaliczyć należy:

1. Wzrost znaczenia międzynarodowego transportu morskiego;
2. Wykorzystywanie zasobów morskich;
3. Ochrona środowiska naturalnego;
4. Ograniczenie zbrojeń na morzu.

Dokonana klasyfikacja daje podstawę do stwierdzenia, iż głównym kryterium wyłaniania się regionów akwenowych jest wspólny interes, bądź wspólne problemy państw geograficznie sąsiadujących ze sobą. Bardzo często jest nim ochrona środowiska, czyli rozwój tzw. regionalizmu ekologicznego. U jego podstaw leży dążenie państw do pełniejszego zaspokojenia potrzeby własnego bezpieczeństwa ekologicznego, poprzez działania uwzględniające specyfikę danego ekosystemu oraz potencjał poszczególnych krajów.

Od wielu wieków ludzkość żyje w kręgu kultury i cywilizacji akwenowej.  Obszary wodne pokrywają około 2/3 powierzchni kuli ziemskiej. W dziejach cywilizacji akweny od zawsze zajmowały znaczące miejsce, kształtując wszystkie dziedziny życia: gospodarkę, politykę, sprawy społeczne, kulturę czy zagadnienia wojskowe. Problematyka akwenowa należy do zagadnień niezwykle szerokich, obejmujących wiele najrozmaitszych kwestii. Trzeba zaznaczyć, że tzw. czynnik akwenowy należy do tych determinant rozwoju historycznego świata, który przyczynił się do dysponowania przez państwa akwenowe ogromnym potencjałem oddziaływania w skali światowej na pozostałe podmioty życia międzynarodowego. Gospodarka państw akwenowych miała istotny wpływ na losy całego świata. Akweny od starożytności odgrywały ważną rolę w procesach rozwojowych np. w zakresie rozwoju handlu, lecz ich znaczenie zasadniczo wzrosło w epoce odkryć geograficznych oraz związanej z nimi ekspansji kolonialnej.

Identyfikując pojęcie polityki akwenowej, jako działania czynników publicznych zmierzających do pełnego wykorzystania szans, jakie stwarza położenie kraju, należy skonstatować, iż szanse te z natury rzeczy odnoszą się do form aktywności ludzi, zespołów ludzkich i społeczeństw związanych z akwenem. Można zatem przyjąć, że cele polityki można określić jako optymalne realizowanie każdej z wymienionych form. Dotyczy to zarówno aktywności gospodarczej jak i społeczno – kulturalnej, przy założeniu, że zasadniczym warunkiem skuteczności polityki jest działalność na rzecz obrony interesów kraju na akwenie.

Skuteczna polityka akwenowa powinna być:

1. zgodna z charakterem państwa;
2. uwzględniająca fakt globalizacji spraw akwenowych i wymogi stawiane przez społeczność międzynarodową;
3. kompleksowa;
4. spójna;
5. oszczędna zarówno w wydatkowaniu środków materialnych, jak i stosownych instrumentów.

Wzajemne zazębianie się, czy wręcz plątanina lądów i mórz, jest niewątpliwie najbardziej uderzającą cechą Europy.

Niezwykle rozczłonkowane brzegi Europy stworzyły warunki dla głębokiej penetracji wód morskich w głąb kontynentu. Toteż ilość mórz śródziemnych, przybrzeżnych i głęboko w ląd wciskających się zatok nigdzie na świecie nie tworzy takiego zagęszczenia, jak przy wybrzeżach kontynentu europejskiego. Żadne z mórz Oceanu Światowego nie odegrały takiej roli cywilizacyjnej, gospodarczej i politycznej, jak śródziemne i przybrzeżne morza europejskie.

Wydaje się, że inicjatorzy zjednoczenia Europy w niewielkim tylko stopniu brali po uwagę jej możliwości morskie. A jednak wszystko wskazuje na to, że w perspektywie zarówno historycznej, jak i współczesnej, morze jest niezbywalnym elementem europejskiej tożsamości.

Morska działalność Europy to nie tylko żegluga czy rybołówstwo, ale także rozwój morskich wiatraków, przybrzeżnej turystyki, hydroponika (akwakultura), podwodna telekomunikacja, środowisko morskie, biotechnologia morska, zintegrowane zarządzanie strefą przybrzeżną, polityka regionalna, badania i technologia.

Niewiele jest chyba obszarów kuli ziemskiej tak nasyconych historią polityczną, społeczną, gospodarczą i rozwojem kultur, jak Morze Śródziemne. Trudno byłoby podważyć twierdzenie, że Morze Śródziemne było kolebką współczesnej cywilizacji technicznej. Na wybrzeżach i na wyspach tego morza rozwijały się prastare kultury, jak egipska, kreteńsko-mykeńska, grecka, fenicka, rzymska. Bliskość wzajemna brzegów warunkowała wczesny rozwój żeglugi, dzięki czemu kontaktowały się ze sobą różne zamieszkujące ten obszar ludy; umożliwiało to intensywną wymianę dóbr materialnych i duchowych, która pociągała ze sobą dalszy wzrost poziomu cywilizacyjnego.

Pomimo stosunkowo niewielkich rozmiarów (tylko 1% oceanu światowego) Morze Śródziemne zamieszkuje bogactwo różnych organizmów, spośród których jedna czwarta występuje tylko tutaj. Obecnie Morze Śródziemne uważane jest za umiarkowanie ciepłe morze. Jego historia geologiczna i historia życia w Morzu Śródziemnym należą do najbardziej niezwykłych na Ziemi.

Bogactwo zasobów naturalnych uczyniły Morze Śródziemne rajem dla rybołówstwa. Z tego powodu, przez ponad ostatnich 5 tysięcy lat morze to było polem bitew i punktem stycznym wielu kultur. Niektóre spośród tych kultur już przeminęły (np. kultura starożytnej Grecji, Egiptu, Mezopotamii). Pozostały jednak po nich tysiące bezcennych śladów takich jak świątynie, osady ludzkie, sztuka czy pisma. Jednym z najbardziej znanych utworów epoki klasycznej jest słynna Odyseja, opowiadająca historię Odyseusza i jego niekończącej się wędrówki po Morzu Śródziemnym. Dzięki wędrówce Odyseusza możemy obecnie poznać różne kultury i ludzi, których ślady ciągle można odnaleźć w starożytnych ruinach i nadmorskich miastach.

Ponad 200 mln lat temu na Ziemi istniał jeden wielki ląd (Pangea) otoczony wielkim oceanem nazywanym Panthalassa.

Tworzące się Morze Śródziemne było wówczas podobnym do fiordu pęknięciem w Pangei i było zamieszkałe przez tropikalną faunę i florę. Później, na skutek powolnej wędrówki kontynentów, Morze Śródziemne stało się podobne do długiego kanału (150.000.000 lat temu) aż w końcu stało się morzem śródlądowym podobnym do tego jakie znamy dziś (15.000.000 lat temu). W tym czasie połączone było zarówno z Atlantykiem jak i z Indo-Pacyfikiem, ale około 6.000.000 lat temu połączenia te zanikły i Morze Śródziemne stało się całkowicie zamkniętym basenem. Ponieważ panował wówczas gorący klimat większość morza wyparowała. Zginęły wszystkie organizmy morskie, które nie zdążyły uciec i schronić się w kilku powstałych słonych jeziorach.  Był to tzw. Kryzys Messyński. Na szczęście, milion lat później otworzył się kanał, który połączył „puste” Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim. Wody morskie szybko napełniły ten basen, który zamieszkały organizmy typowe dla zmieniających się w zależności od panującego klimatu ciepłych i zimnych wód atlantyckich.

Taki złożony proces ewolucji Morza Śródziemnego, ingresje i wymieranie, doprowadziły do wykształcenia osobliwego środowiska morskiego, w którym typowe gatunki atlantyckie współegzystują z gatunkami indo-pacyficznymi i typowymi gatunkami śródziemnomorskimi, nie wspominając o współczesnym napływie gatunków obcych spowodowanym działalnością człowieka, handlem, rolnictwem i otwarciem Kanału Sueskiego.

Basen Morza Śródziemnego jest bardzo charakterystyczny zarówno z historycznego, geograficznego i kulturalnego punktu widzenia. Morze Śródziemne nazywane przez Greków „mare internum” (morze śródlądowe) a przez Rzymian „mare nostrum” (nasze morze), do czasów upadku Cesarstwa Bizantyjskiego, kiedy to uświadomiono sobie jego rzeczywisty kształt, było długo uważane za wielką zatokę. Nazwa Morza Śródziemnego jest stosunkowo późna. Dopiero na początku VI wieku zaczęto je określać jako „Mare Mediterraneum”. Ponieważ dziś często mówi się o Morzu Śródziemnych Amerykańskim, Morzu Śródziemnym Indonezyjskim, dlatego też dla odróżnienia określa się niekiedy Morze Śródziemne jako Europejskie Morze Śródziemne. Właściwym, lecz również niezupełnie ścisłym określeniem jest Morze Śródziemne Romańskie. Używana jest też czasem skrócona nazwa „Medyteran” i utworzony od niej przymiotnik, „medyterański”.

W tamtym czasie katolicyzm śródziemnomorski sięgał do Bałtyku. Od czasów starożytnych, poprzez średniowiecze i czasy współczesne, do dziś, rejon śródziemnomorski był zawsze obszarem mieszania różnych języków: na obszarach wokół Morza Śródziemnego używa się języków arabskich, łacińskich i słowiańskich, których mieszanie doprowadziło do powstania wielu słów i określeń wspólnych dla całego rejonu.

W 1492 roku, kiedy została odkryta Ameryka, otworzyły się wrota oceanu. Stary Euro-Afro-Azjatycki świat z Morzem Śródziemnym na swoim zachodnim obrzeżu mógł otworzyć się na nowe przestrzenie. Centrum europejskiej kultury i handlu przeniosło się znad „mare internum” do wielkich miast nad północnym Atlantykiem (jak Londyn czy Amsterdam) i do centrum Europy (Paryż czy Berlin). Wielkość i sława czasów Bizancjum, wieków islamu i katolicyzmu minęły na zawsze. Morze Śródziemne jest względnie niewielkim i prawie całkiem zamkniętym morzem położonym w centrum silnie zurbanizowanego lądu. Konsekwencją tego jest fakt, że zanieczyszczenia, przełowienie i negatywny wpływ człowieka na ukształtowanie brzegów morskich mogą być bardziej niebezpieczne dla tego morza niż w przypadku otwartych wód oceanu.

Morze Śródziemne charakteryzuje duża i unikalna różnorodność życia biologicznego, w skład którego wchodzi wiele gatunków które nie występują nigdzie indziej na świecie. Obecnie, ta unikalna bioróżnorodność jest zagrożona. Jedne gatunki giną z powodu zaniku czy degradacji ich naturalnego środowiska, rybołówstwa, zanieczyszczeń i współzawodnictwa z innymi gatunkami. Inne gatunki dostają się do Morza Śródziemnego poprzez naturalne cieśniny (jak Gibraltar) lub są (celowo, lub nie) transportowane tu przez człowieka.  Wreszcie, zawleczone gatunki mogą się rozprzestrzenić i konkurować z gatunkami rodzimymi.

Procesy te, które w sposób naturalny kształtowały bioróżnorodność przez wieki, nabrały teraz większego tempa co związane jest ze zmianami klimatu i ciągłym wzrostem temperatury wody w morzu.  W Morzu Śródziemnym prowadzi to do ingresji, osiedlania się i rozprzestrzeniania gatunków ciepłowodnych o tropikalnym pochodzeniu, jak również do podboju północnych rejonów morza przez gatunki typowe dla południowego Morza Śródziemnego. Niektóre części Morza Śródziemnego jak Morze Egejskie, podobnie zresztą jak i sąsiednie morza Marmara i Czarne powstały na obszarze zapadającego się lądu dopiero we wczesnym czwartorzędzie. Dziś Morze Śródziemne łączy, ale zarazem i oddziela Zachód od Orientu, stanowiąc granicę różnych kultur. Jednocześnie oddziela bryłowy kontynent Afryki od fałdowych łańcuchów trzeciorzędowych Europy; zaznacza się to w dwóch typach jego wybrzeży: wyrównanym na południu i urozmaiconym, bogatym w przystanie, na północy.

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 1982 r. przewiduje podstawowe ramy dla działalności morskiej i pod wieloma względami odzwierciedla zwyczajowe prawo międzynarodowe. Ratyfikowały ja wszystkie nadbrzeżne kraje śródziemnomorskie, z wyjątkiem Turcji, Syrii, Izraela i Libii. Obecnie większą część przestrzeni morskiej Morza Śródziemnego stanowi pełne morze. Około 16 % przestrzeni morskiej to wody terytorialne, a 31 % to różnorodne strefy morskie często kwestionowane przez inne kraje nadbrzeżne z powodu zarówno ich wielkości jak i zasadności. Oznacza to, że znaczna część wód Morza Śródziemnego znajduje się poza strefami podlegającymi jurysdykcji bądź suwerennym prawom krajów nadbrzeżnych. Kraje te nie posiadają zatem uprawnień restrykcyjnych ani wykonawczych, aby w pełni regulować działalność człowieka poza takimi strefami, w tym ochronę środowiska morskiego oraz sposób, w jaki odbywają się połowy oraz następuje rozwój źródeł energii. Poza takimi strefami kraje te mogą wyłącznie przyjmować środki w odniesieniu do własnych obywateli i statków. Niektóre działania można podejmować wspólnie w ramach konwencji regionalnych w sprawie ochrony środowiska morskiego oraz ochrony i zarządzania żywymi zasobami, mimo iż istnieje problem egzekwowania przyjętych decyzji, w tym decyzji skierowanych przeciwko stronie trzeciej – krajowi niebędącemu stroną konwencji. Sytuacja ta wynika z tego, że problemy dotyczące określenia granic pomiędzy sąsiadującymi krajami w obrębie Morza Śródziemnego łączą się ściśle ze złożonymi i newralgicznymi politycznie konfliktami istniejącymi na obszarze nieprzekraczającym 400 mil morskich.

Wydaje się, że inicjatorzy zjednoczenia Europy w niewielkim tylko stopniu brali po uwagę jej możliwości morskie. A jednak wszystko wskazuje na to, że w perspektywie zarówno historycznej, jak i współczesnej, morze jest niezbywalnym elementem europejskiej tożsamości. Basen Morza Śródziemnego to jeden z priorytetowych kierunków zainteresowania Unii Europejskiej. Decydują o tym powiązania natury historycznej, politycznej i ekonomicznej między państwami członkowskimi Unii Europejskiej i państwami regionu, które do UE nie należą. Państwa regionu śródziemnomorskiego są jednym z ważniejszych partnerów handlowych dla UE – stanowią jeden z głównych rynków zbytu dóbr konsumpcyjnych i inwestycyjnych oraz w dużym stopniu zaspokajają zapotrzebowanie państw europejskich na gaz oraz produkty rolne.

Morze Śródziemne przez setki lat miało charakter akwenu łączącego ze sobą wiele leżących ze sobą krajów. Dziś, z jednej strony coraz bardziej widoczna staje się narastająca rywalizacja pomiędzy poszczególnymi państwami regionu, z drugiej zaś widzimy, że kolejne państwa borykają się z coraz poważniejszymi problemami wewnętrznymi.

Jednak mimo przeciwieństw państwa regionu robią co w swojej mocy, aby obszar ten, był silny i zjednoczony, podejmują inicjatywy współpracy, opierając się tak o instytucje Unii Europejskiej, jak i organizacje regionalne. Dla władz w Rzymie Morze Śródziemne było, jest i będzie istotnym elementem polityki międzynarodowej – ale o tym już następnym razem…?

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Witold Dobrowolski, Mity morskie antyku, Warszawa 1987;
• Pod. red. M.S. Bodnarski, Geografia antyczna, Warszawa 1957;
• Maciej Stanisław Zięba, Filozofia Wschodu. Wybór tekstów, Kraków 2002;
• Aleksander Majewski, Morza i Oceany, Warszawa 1992;
• Oswald Ashton Wentworth Dilke, Greek and Roman Maps, London 1985;
• J. L. Berggren, A. Jones, Ptolemy’s Geography By Ptolemy, Princeton, 2001;
• J. L. Berggren,  and A. Jones, Ptolemy’s Geography: An Annotated Translation of the Theoretical Chapter, Princeton and Oxford 2000;
• Edmund Stefan Urbański, Hispanoameryka i jej cywilizacje, Warszawa 1981;
• Edward Haliżak, Regionalizm morski, [w:] Sprawy Międzynarodowe 1992, t. 16.

Artykuł Mare Mediterraneum czyli bardzo politycznie o Morzu Śródziemnym pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Pamiętacie jak El Profesor i Berlin z serialu Netflix „La casa de papel” („Dom z papieru”) śpiewają „Bella Ciao”? Zresztą motyw muzyczny przewija się w całym serialu. Niedługo po premierze filmu stacje radiowe puszczały wesoły remix piosenki nieco w stylu disco party. I wtedy coś we mnie pękło. Jak można z tak smutnej partyzanckiej piosenki zrobić przebój… Dlatego dzisiaj rozprawimy się z mitem „Bella Ciao” jako uroczej, wesołej piosenki.

Zacznijmy od tekstu. Piosenka składa się z sześciu zwrotek odnoszących się do czasu, kiedy w kraju pojawia się wróg.

“Una mattina mi son svegliato e ho trovato l’invasor- pewnego ranka, gdy się zbudziłem, spotkałem wroga w kraju mym”. Kolejne wersy odnoszą się do partyzanta, którego podmiot liryczny prosi, aby go wziąć ze sobą na walkę, w czasie której jeśli umrze, to będzie pochowany z godnością jako partyzant. W kolejnych zwrotkach autor prosi, aby go pochować wysoko w górach i zasadzić piękne kwiaty na grobie, tak aby przechodnie wiedzieli, że to właśnie tutaj spoczywa. Wszyscy będą wiedzieć, że ten wojownik oddał życie za wolność. “È questo il fiore del partigiano morto per la libertà!- Kwiat ten należy, do partyzanta, co życie swe za wolność dał”.

Tą rewolucyjną wersję znamy i ta wersja utworu jest najczęściej śpiewana. Jednak początki utworu i słowa są nieco inne. Utwór pojawił się wśród kobiet pielących pola ryżowe w południowych Włoszech w XIX wieku. „Mondina” liczba mnoga: „mondine”; od włoskiego czasownika „mondare”  co oznacza skórki, jest to sezonowy ryż niełuskany. Nazwa odnosi się również do  pracownika, zwłaszcza regionu Padania od końca XIX wieku do pierwszej połowy XX. W tamtych czasach praca monda (polegająca na pieleniu) była szeroko rozpowszechniona w północnych Włoszech. Polegała ona na usunięciu chwastów rosnących na polach ryżowych, które utrudniały zdrowy wzrost młodych roślin ryżu.

Miało to miejsce podczas zalewania pól, od końca kwietnia do początku czerwca każdego roku, podczas których delikatne pędy wymagały ochrony w pierwszych fazach ich rozwoju przed różnicami temperatur między dniem a nocą. Praca składała się z dwóch faz: przesadzania roślin i przycinania chwastów. Praca Monda była niezwykle męczącym zadaniem, wykonywanym głównie przez kobiety z najbiedniejszych warstw społecznych, z Emilii-Romanii, Wenecji Euganejskiej, Lombardii i Piemontu. Kobiety pracowały w północnych Włoszech głównie w Vercelli, Novara i Pavia. Pracownice spędzały godziny z bosymi stopami w wodzie do kolan i zgiętymi plecami. Aby uchronić się przed owadami i słońcem, zakładały szaliki i czapkę z szerokim rondem oraz szorty lub duże majtki, aby nie zmoczyć odzieży. Okropne warunki pracy, długie godziny i bardzo niskie płace prowadziły do ​​ciągłego niezadowolenia i czasami do ​​buntowniczych ruchów. Walki z nadzorującymi padroni były bardzo trudne, ponieważ część osób chciała bardzo pracować, jednak pojawiały się osoby, nazywane crumiro (po polsku „łamistrajk”). Postulaty protestujących zostały ostatecznie zaspokojone między 1906 a 1909 rokiem, kiedy wszystkie gminy prowincji Vercelli musiały zacząć przestrzegać ograniczenia ośmiogodzinnego dnia pracy.

To właśnie tutaj „Bella Ciao” została po raz pierwszy zaśpiewana jako „Alla mattina appena alzata”. Różnica w wersji robotniczej a partyzanckiej jest właśnie widoczna w pierwszej zwrotce utworu. W wersji partyzanckiej mowa jest o wrogu wkraczającym do kraju, tu o konieczności udania się do pracy na pole: „alla mattina appena alzata in risaia mi tocca andar- obudziłem się rano i muszę iść na pole ryżowe”.

Co ciekawe obecnie ten etap w historii Włoch uznawany jest niemal za kultowy. A to między innymi dzięki włoskiemu filmowi „Riso amaro”.

Wyrywanie ryżowych chwastów jest w świadomości włoskiej elementem kultury, szeroko powiązanym na przykład z modą na szorty, szerokie włoskie kapelusze- tak jak nosili bohaterowie filmu. Stąd również moda na piosenki z tamtego okresu. Walka o czas pracy i praca na polach ryżowych pamiętana jest również ze względu na zabójstwo Marii Margotti, która została zastrzelona przez członka policji podczas protestu rolniczego w maju 1949 roku.

Jej śmierć została wykorzystana przez włoską lewicę jako dowód represji i nadużyć ze strony państwa. Członkowie włoskiej partii komunistycznej wykorzystali śmierć Margotti, aby zachęcić do oporu ludowego wobec rządu Chrześcijańskich Demokratów. Śmierć Margotti była wygodna, aby przedstawić włoską lewicę jako chwast, jednak prawda jak zwykle leży po środku. Otóż współczesne badania pokazują, że po śmierci Margotti Narodowe Stowarzyszenie Włoskich Partyzantów zaoferowało opiekę nad jej córkami, które były mocno promowane w ogólnopaństwowych mediach, a ona sama była i jest nadal przedstawiana jako męczennica ruchu lewicowego.

Piosenka została zmodyfikowana i przyjęta jako hymn antyfaszystowskiego ruchu oporu przez włoskich partyzantów między 1943 i 1945 rokiem. Włochy pod koniec drugiej wojny światowej były podzielone nie tylko linią frontu, ale też politycznie. Północ kraju była okupowana przez Niemców, a południe zajęte przez Aliantów. Po jednej stronie barykady stali faszyści z Mussolinim na czele, z drugiej opozycja, pośród której znaczącą rolę odgrywała partyzantka komunistyczna.

Przez włoski ruch oporu (na północy, bo w sumie tylko o takim można mówić; przed jesienią 1943 roku partyzantów jako takich nie było) „przewinęło się ok. 233 tys. ludzi, z czego 126 tys. związanych trwale. (…)” Oddziały partyzanckie były bardzo aktywne. Oblicza się, że tylko od czerwca 1944 r. do lutego 1945 r. doszło do 6499 starć partyzantów z wojskami nieprzyjaciela, dokonano 5571 aktów sabotażu, zdobyto 109 dział i 286 karabinów maszynowych.” Dla Włochów mit  silnej i aktywnej partyzantki jest bardzo ważny z psychologicznego punktu widzenia: pozwala im niejako „wymazać” w oczach innych w pewien sposób faszystowską przeszłość kraju.

Wróćmy jednak do naszej piosenki.

Została ona wykonana na pierwszym Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w 1947 roku w Pradze. Zaprezentowała ją wówczas włoska delegacja, złożona w dużej mierze z byłych partyzantów. Piosenka odniosła ogromny sukces. Zaczęli ją śpiewać nawet kubańscy rewolucjoniści zamieniając słowo „partigiano” na „guerrillero”. Piosenkę śpiewała Mercedes Sosa- rewolucyjny głos argentyńskiej rewolucji. Dotarła ona nawet w zmienionej wersji do Związku Radzieckiego, gdzie śpiewa się ją jako „Proszczaj krasawica”.

W latach 60. XX wieku piosenka ponownie odżyła za sprawą filmu „Przeprawa” w reżyserii Hajrudina Krvavaca. Film zaliczany jest do nurtu jugosłowiańskiego kina wojennego. Opowiada on o elitarnej grupie jugosłowiańskich partyzantów, która zostaje wysłana, by wysadzić w powietrze strategiczny w walkach z Niemcami most i tym samym zastopować nazistowską ofensywę. Oprócz tego, że most jest bardzo dobrze strzeżony, jest również niemal niezniszczalny. Jedyną osobą, która zna jego słabe punkty, jest jego architekt. Ten jednak nie chce współpracować z ruchem oporu przy zniszczeniu swojego dzieła. Od czasu wejścia na ekrany filmu, piosenka na stałe zagościła w byłej Jugosławii. Była śpiewana przez chorwacką gwiazdę zespołu Jugoton Lidję Percan. We Francji śpiewał ją Yves Montand, najbardziej lewicowy ze wszystkich szansonistów. Pieśń jest śpiewana obecnie w czasie wszystkich protestów od tureckich partyzantów, wystąpień w Iranie czy ostatnio protestów kobiet w Polsce pod tytułem „Moje ciało” („Pewnego czwartku polski Trybunał chciał przejąć moje ciało, twoje ciało, ciało, ciało, ciało! Pewnego czwartku polski Trybunał wyrzekł nam wojnę w biały dzień”). Piosenka śpiewana była na proteście rolników w Indiach w 2020 roku czy w wersji Macedońskiej jako pożegnanie z koronawirusem „Corona, ciao”.

Obiektywnie rzecz ujmując, współczesna pop kultura, zabiła sens i znaczenie pieśni. Aczkolwiek robi się cieplej na sercu, kiedy widzi się obrazki jak Włosi śpiewają „Bella Ciao” w Lombardii czy podczas mszy w kościele. To pieśń z długą historią dla całych Włoch i ruchu partyzanckiego na całym świecie. Obecnie pieśń nie należy już do żadnego nurtu politycznego jest ogólnoświatowym hitem. Jednak, jeśli ktoś będzie ją radośnie śpiewał, pamiętajcie, że jest o wolności, śmierci i walce. I tak jak nie śpiewamy piosenek o Powstaniu Warszawskim codziennie, tak i „Bella Ciao” nie powinna być dyskotekowym hitem.

Zostawiam Was zatem samych, z „prawdziwą” wersją tej pieśni.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• http://www.folkworld.eu/67/e/bella.html
• https://www.thelocal.it/20180308/women-rice-weeders-mondine-italy-fascism-left
• Józef Gierowski, Historia Włoch , Warszawa 1999.
• Robert Wallace, Kampania Włoska, Warszawa 1999.
• Kronika II Wojny Światowej, Warszawa 2004.
• https://krytykapolityczna.pl/kultura/muzyka/bella-ciao-czyli-pozegnanie-z-pieknym/

Artykuł Cała prawda o „Bella Ciao” pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.