Dziś znów ruszamy na Via Appia Antica – najstarszą drogę Rzymu, która więcej widziała, niż niejeden starożytny senator. W trzeciej części naszego spaceru odwiedzimy odcinek, który skrywa pod ziemią jedne z najsłynniejszych katakumb. Miejsce pełne tajemnic, historii, zapachu wilgotnych korytarzy… i nieco grobowego humoru.

Startujemy tam, gdzie zakończyliśmy poprzednią wędrówkę – przed urokliwym kościółkiem Domine Quo Vadis. Znacie go już doskonale – to ten, w którym według legendy sam Jezus pojawił się Piotrowi, zadając mu pytanie, które zawstydziłoby niejednego Rzymianina na spowiedzi.

Ostatnio skręciliśmy w lewo, by zatopić się w zieleni parku. Dziś jednak idziemy prosto główną ulicą, w rytmie stukotu naszych butów o starożytną bazaltową nawierzchnię, którą przemierzali zarówno legioniści, jak i późniejsi pielgrzymi.

Po około 750 metrach marszu, wśród cyprysów i szelestu historii, naszym oczom ukazuje się Villa Casali (nr 99).

Z pozoru zwykły średniowieczny budynek, ale – jak to w Rzymie bywa – pod fundamentami kryje się antyczny grobowiec, znany jako Ipogeo di Vibia. Odkrył go w 1754 roku Giovanni Gaetano Bottari, duchowny, uczony i archeolog w jednej osobie – człowiek, który potrafił odczytywać historię z każdego ziarenka piasku.

W latach 1842–1847 ponownie wzięto się za badania, tym razem pod czujnym okiem jezuity Giuseppe Marchiego. I wtedy właśnie archeologiczna bomba wybuchła bez prochu – oto grobowiec okazał się chrześcijańsko–pogański! Tak, dobrze czytasz – ekumeniczna nekropolia z IV wieku. Do tej pory nikt nie śmiał nawet pomyśleć, że wyznawcy Chrystusa i miłośnicy Mitry mogą leżeć ramię w ramię, zgodnie, choć już bez tchu.

W malowidłach odnaleziono odniesienia do frygijskiego boga Sabazjosa oraz perskiego Mitry – czyli zestaw, którego nie znajdziesz w żadnym współczesnym poradniku „Religia dla początkujących”. Cały podziemny kompleks składa się z ośmiu prywatnych hypogeów, rozmieszczonych na trzech poziomach, od 6 do 12 metrów pod ziemią. Najniższy poziom, najstarszy z całej gromady, kryje grobowiec pewnej Vibii – i to od niej cały kompleks bierze nazwę: Hypogeum Vibii.

To właśnie tam zachowało się malowidło przedstawiające anioła prowadzącego Vibię za rękę na Pola Elizejskie – czyli nieco bardziej elegancką wersję nieba, zaczerpniętą z greckiej mitologii. Pod tą sceną widzimy „Sąd Ostateczny nad Vibią” – czyli klasyczne połączenie wiary w zbawienie z odrobiną rzymskiej dramatyczności. I pomyśleć, że wszystko to powstało około połowy IV wieku, w epoce, gdy Cesarstwo chyliło się ku upadkowi, ale artyści nadal wiedzieli, jak zostawić po sobie ślad.

Zwiedzanie możliwe tylko po rezerwacji – oczywiście nie przez Booking.com, lecz u świętej władzy – Pontificia Commissione di Archeologia Sacra, czyli Papieskiej Komisji do Spraw Świętej Archeologii. Wejście znajduje się pod numerem 101. Łatwe do zapamiętania – jak temperatura gotującej się wody + pierwszy dzień szkoły.

Idąc dalej, pod numerem 105 trafiamy do Katakumb Świętego Krzyża (Catacombe della Santa Croce) – miejsce, o którym większość turystów nie ma pojęcia. A szkoda, bo choć kompleks jest niewielki – zaledwie 150 metrów korytarzy na dwóch poziomach, to jednak skrywa prawdziwe perełki z epoki późnego antyku.

Pochodzą również z IV wieku i zostały odkryte dopiero pod koniec XIX wieku, a dokładniej zbadane w roku 1951. Nazwa tych katakumb pochodzi od malowidła przedstawiającego duży, czerwony krzyż – symbol wiary, nadziei i, jak sądzimy, także niezłego wyczucia kolorystyki.

W środku odnaleziono także fragmenty sarkofagów należących do trzech małżeństw: Leo i Lepidy, Mavortiusa i Aelii oraz Claudii Agathy i Corneliusa Tityrusa. Nazwiska niczym z antycznej powieści romantycznej. Czy ich miłość przetrwała wieki? Tego nie wiemy, ale kamień milczy z godnością.

Także i te katakumby można zwiedzać po uprzednim kontakcie z Papieską Komisją – więc zanim zejdziesz pod ziemię, musisz wznieść modlitwę do urzędników.

Pod numerem 110, po przeciwnej stronie via Appia Antica, ukazuje się nam brama do innego świata – świata cichego, mrocznego i… zaskakująco dobrze zorganizowanego. Oto wejście do najbardziej znanego cmentarzyska wczesnego chrześcijaństwa – Katakumb św. Kaliksta. Nie jest to jednak zwykły cmentarz, ale prawdziwe miasto umarłych, podziemne królestwo z własną topografią, historią, a nawet VIP-roomem dla papieży.

Katakumby powstały w połowie II wieku n.e., kiedy to zbudowano tu pierwsze prywatne hypogea – czyli podziemne grobowce chrześcijan, jeszcze wtedy z konieczności dość dyskretnych. Nazwę zawdzięczają Kalikstowi I, który zaczynał jako diakon, a skończył na papieskim tronie – klasyczna kariera „od grabarza do watykańskiego menedżera”. Z polecenia biskupa Zefiryna objął pieczę nad tym miejscem, a kiedy sam został biskupem Rzymu, rozbudował nekropolię z iście cesarskim rozmachem.

I rzeczywiście, rozmachem trudno się nie zachwycić: 150 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, 20 kilometrów korytarzy, cztery poziomy, z których najgłębszy biegnie 20 metrów pod ziemią. Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się, jak wyglądało chrześcijańskie metro w III wieku, to właśnie tu znajdziecie odpowiedź – tylko bez wagonów, za to z mnóstwem świętych.

Ponad 50 męczenników, 16 papieży, około 600 000 zmarłych chrześcijan – takiej frekwencji nie miałby nawet stadion podczas beatyfikacji.

Na powierzchni, przy wejściu, wita nas niepozorny zespół budowli – dwie bazyliki z trzema absydami, zwane Tricore. Najpewniej pełniły funkcję grobowców papieża Zefiryna i św. Tarsycjusza, męczennika, którego historia – jak głosi tradycja – zawiera więcej dramatyzmu niż niejeden serial historyczny.

We wnętrzu papieskiej bazyliki, będącej początkiem trasy zwiedzania, natrafiamy na popiersie Giovanni Battisty de Rossiego – nie, nie ten od kawy, tylko XIX-wiecznego pioniera archeologii chrześcijańskiej, który w 1849 roku odkrył na nowo ten podziemny labirynt. Gdyby żył dziś, pewnie miałby własny program na Netflixie pt. „De Rossi i tajemnice katakumb”.

Wzdłuż ścian: fragmenty sarkofagów, płyt nagrobnych i napisów, które szeptem przeszłości opowiadają o ludziach wierzących, zmarłych i pochowanych z nadzieją. Współczesna klatka schodowa, prowadząca do głębszych poziomów, stoi dokładnie na oryginalnych schodach z IV wieku, najpewniej z czasów papieża Damazego, człowieka, który zamienił katakumby w święty park pamięci.

Schodzimy w dół, coraz głębiej, i trafiamy do najstarszej części z połowy II wieku. W końcu stajemy u wrót prawdziwego serca tej nekropolii – Krypty Papieży, nazywanej też z szacunkiem (i lekko ironicznie) Małym Watykanem. Tu spoczywało 17 duchownych, w tym 9 papieży i 8 biskupów Rzymu z III wieku.

Na ścianach – fragmentaryczne inskrypcje, dzięki którym poznajemy imiona tych, którzy kierowali Kościołem w czasach, kiedy bycie papieżem oznaczało raczej szybki bilet do nieba niż złotą kadencję.

Papieże i biskupi Krypty – krótkie dossier z nutą dramatyzmu

• Poncjan – Rzymianin, papież od 230 roku. Za panowania cesarza Aleksandra Sewera miał spokój, ale pod rządami Maksymiana Traka skończył na przymusowej emigracji na Sardynię. Tam zrezygnował z urzędu w 235 roku, stając się pierwszym papieżem-rezygnującym. Niestety, nie dożył papieskiej emerytury – zmarł w kamieniołomach. To jemu zawdzięczamy wprowadzenie śpiewu psalmów – pierwszy papież, który umiał łączyć duchowość z muzyką.

• Anteros – Grek, papież przez dokładnie 43 dni: od 21 listopada 235 do 3 stycznia 236. Za jego rządów trwały prześladowania. Wprowadził scrinium – czyli archiwum relikwii. Choć bywa uznawany za męczennika, brak na to dowodów – możliwe, że zmarł z przyczyn naturalnych, ale kto wie?

• Fabian – papież w latach 236–250. Zginął śmiercią męczeńską za cesarza Decjusza. To on podzielił Rzym na diakonie, czyli coś w rodzaju starożytnego podziału administracyjnego – logistyk idealny.

• Lucjusz I – papież przez 8 miesięcy, od czerwca 253 do marca 254. Znany z łagodności i wyrozumiałości, zwłaszcza dla wielkich grzeszników. Można rzec – pierwszy papież z duszą terapeuty.

• Eutychian – papież od 275 do 283. Mało o nim wiemy, co w jego przypadku oznacza: „żył spokojnie, zmarł naturalnie”. Ostatni papież pochowany w Katakumbach Kaliksta.

• Sykstus II – rządził krótko: 30 sierpnia 257 – 6 sierpnia 258. Męczennik, zginął wraz z diakonami podczas mszy – brutalne dzieło prześladowań za cesarza Waleriana. Tego dnia zginął także słynny św. Wawrzyniec, upieczony na ruszcie – jak mawiają, ironicznie, „patron kucharzy”.

Na prawej ścianie Krypty Papieży widnieje wiersz autorstwa papieża Damazego – inskrypcja ku czci Sykstusa II. Elegia godna męczennika.

• Stefan I – papież 254–257. Zdecydowany przeciwnik ponownego chrztu dla nawróconych heretyków. Zmarł jako męczennik.

• Dionizy – rządził w latach 259–268. Zasłynął jako reorganizator Kościoła – papieski strateg i reformator.

• Feliks – papież 269–274. Prawdopodobnie to on ustalił prawo dotyczące konsekracji kościołów – człowiek, który nadał świętość budynkom.

Groby czterech ostatnich nie zostały jeszcze odnalezione, ale ich obecność potwierdza Liber Pontificalis – papieski „who’s who”.

W IV wieku papież Damazy przekształcił kryptę w miejsce kultu – postawił tu ołtarz, z którego do dziś zachowała się marmurowa podstawa. Prawdziwa relikwia liturgicznego designu.

Z tyłu, po lewej stronie, wąskie przejście prowadzi do kolejnej sali – oto Krypta Świętej Cecylii, jednej z najpopularniejszych świętych starożytnego Rzymu. Patronka muzyki, dziewica, męczennica i… kobieta, która, według legendy, potrafiła zachować spokój nawet przy próbie egzekucji.

W lewej ścianie widzimy dużą niszę, w której znajdował się sarkofag św. Cecylii. W 821 roku, na polecenie papieża Paschalisa I, jej relikwie przeniesiono na Zatybrze. Dziś w niszy widnieje rzeźba przedstawiająca świętą, będąca kopią posągu Stefano Maderno z bazyliki św. Cecylii. Ciało świętej, gdy je odnaleziono, miało być „nienaruszone” – co przyczyniło się do jej jeszcze większego kultu.

Krypta pierwotnie była ozdobiona mozaikami i freskami – do dziś przetrwały ich fragmenty. Na lewej ścianie widoczna jest „Modlitwa św. Cecylii”, a ponadto zobaczymy Chrystusa Pantokratora, św. Urbana oraz wizerunki męczenników: Policama, Sebastiana i Quirina.

Wśród licznych inskrypcji szczególnie porusza ta, należąca do senatora Septymiusza Frontone:

„Ja, Septymiusz Frontone Pretestato Liciniano,
Sługa Boży tu spoczywający.
Nigdy nie będę żałował, że żyłem uczciwie.
Będę Ci służył również w Niebie, o Panie,
Twemu imieniu niech będą dzięki.
Oddał ducha Bogu w wieku lat 33 i 6 miesięcy.”

Śmierć senatora, a brzmi jak gotowy tekst psalmu…

Nieco dalej znajduje się pięć sal zwanych Komnatami Sakramentów. Ich nazwa nie jest przypadkowa – zdobią je freski z III wieku, ukazujące Chrzest i Eucharystię – najważniejsze rytuały chrześcijaństwa, ujęte w prosty, ale poruszający sposób. To jak katecheza w obrazach – starochrześcijańska wersja PowerPointa.

Na jednej ze ścian katakumb św. Kaliksta zobaczymy najstarsze znane przedstawienie chrztu – kapłan delikatnie kładzie rękę na głowie wiernego, który trzyma stopy w wodzie. Brzmi prosto? Otóż nie! To obraz pełen symboliki i mistycyzmu – niemal jak praprzodek dzisiejszego „błogosławieństwa” przy basenie, tyle że bez ręcznika i z dużo większą powagą. A skoro o sakramentach mowa, to nie możemy zapomnieć o Eucharystii, którą dawniej ukazywano jako cud rozmnożenia chleba. Na fresku widzimy stół, przy którym siedzi siedem osób – niby nic, ale talerzyki pełne chleba i ryby oraz kosze pełne chleba po bokach stołu robią wrażenie prawdziwej uczty cudów. No bo kto by pomyślał, że chrześcijańska kolacja mogła wyglądać jak catering z rybą i chlebem w roli głównej?

W Komnatach nie sposób przeoczyć także postać proroka Jonasza, jednego z najważniejszych bohaterów wczesnego chrześcijaństwa. Ten gość miał w sobie wszystko – był symbolem uniwersalnego zbawienia, bo głosił, że nawet poganie mają szansę na życie wieczne. W dodatku przeszedł swoje trzy dni i trzy noce w brzuchu wieloryba – wyobraź sobie to jako pierwszą na świecie kwarantannę, tylko o wiele bardziej dramatyczną. No i jeszcze ten happy end z zmartwychwstaniem – Jonasz to prawdziwy influencer na niebiańskiej liście.

Gdy zmierzamy ku końcowi Komnat, natrafiamy na schody męczenników z III wieku. Nazwa nie jest przypadkowa – to po nich stąpali papieże, którzy potem sami zostali męczennikami, a ich ciała spoczywają w słynnej Krypcie Papieży. To jak historyczny czerwony dywan, tylko z odrobinę bardziej dramatycznym finiszem.

Wchodzimy do tzw. Regionu Papieża Milcjadesa – przestronnej galerii, którą dawniej tłumnie odwiedzano podczas pielgrzymek na groby męczenników. Ściany ozdobiono najwspanialszymi symbolami wczesnego chrześcijaństwa: gołębicą, symbolem Ducha Świętego, rybą – czyli symbolem samego Chrystusa (ta, którą zna każdy wariat od Rybaka), kotwicą oznaczającą nadzieję oraz ptakiem pijącym z wazy – znak życia i odrodzenia.

Znajdziemy tu też dwie płyty grobowe z III wieku z inskrypcjami: „Julianus presbyter” i „Presbyter in pace” (czyli „ksiądz Julian” i „ksiądz w pokoju”). Dalej, za skrzyżowaniem, czeka nas malownicza płytka z Feniksem w płomieniach – symbol odrodzenia i zmartwychwstania, czyli taki ptak, który dosłownie wygrywa życie na „hard mode”.

Pierwsze, na co powinniśmy zwrócić uwagę, to arcosolium – wczesnochrześcijańska forma grobu, czyli nisza z łukowatym obramowaniem. To właśnie tam spoczywa Irena, chrześcijańska dziewczynka, której grób jest jednym z najstarszych w tym regionie. Jeśli kiedyś będziesz chciał zrobić wrażenie na znajomych, możesz rzucić hasło: „Widziałaś kiedyś łukowate arcosolium? To nie żaden mebel, tylko grób!”

Nieco dalej po lewej stronie mamy Kryptę Nawrócenia, miejsce modlitw pierwszych chrześcijan, którzy co roku spotykali się tu na dorocznych modlitwach za zmarłych – taki wczesny klub wsparcia duchowego. W środku spoczywa płyta sarkofagowa – niestety bez instrukcji obsługi.

Po przeciwnej stronie leży Kubikulum 4 Pór Roku – symbol ciągłości życia, czyli taki starożytny odpowiednik kalendarza ściennego, tyle że z większą dozą mistycyzmu.

Na końcu galerii, tuż przed bramą, czekają jeszcze dwa kubikula: po lewej Kubikulum Aquiliny z inskrypcją „Aquilina dormit in pace” („Aquilina śpi w pokoju”), a po prawej Kubikulum Sofronii. Imię Sofronii powtarza się tu aż cztery razy, co wskazuje na prawdziwie romantyczną historię – najpewniej ukochany Sofronii (może mąż? albo ktoś z gatunku tych, co rozkładają na kolana) umieścił te napisy jako wyraz swojej tęsknoty i wiary w życie po życiu.

Oto fragmenty napisów do odszyfrowania, które brzmią niczym modlitwa i miłosny list jednocześnie:

• „O Sofronio, będziesz żyć w Panu”

• „O Sofronio, teraz dołączyłaś do swoich”

• „O słodka Sofronio, będziesz żyć wiecznie w Bogu”

• „Tak, Sofronio, będziesz żyć”

Po prostu serce rośnie, a łzy same cisną się do oczu – co za piękna pamiątka po miłości i wierze w zmartwychwstanie.

Za zakrętem trafiamy do kolejnej galerii, gdzie po prawej stronie widzimy Kubikulum Oceano, nazwane tak od malowidła przedstawiającego mitycznego władcę oceanów – bo kto by nie chciał mieć oceanu w piwnicy?

Idąc dalej, docieramy do najdłuższej galerii w katakumbach – to prawdziwy labirynt z licznymi tunelami zwanymi cardines (po łacinie: „zawiasy” albo „osie”), które rozchodzą się we wszystkie strony jak sekretne przejścia z filmu przygodowego.

Kilka kroków od schodów wyjściowych znajduje się Kubikulum Sarkofagów – miejsce, gdzie spoczywało więcej niż kilka ciałek.

Ale spokojnie, nie wychodzimy jeszcze! Niedaleko są dwie krypty, które zasługują na uwagę. Po prawej – Krypta św. Gajusza. Zbudowana, aby pomieścić aż 60 osób modlących się razem – coś jak klub VIP, tylko z modlitwą. W ścianach znajdują się liczne „loculus” (małe nisze grobowe), a w tylnej ścianie trzy większe. Najważniejszy grobowiec należy do papieża św. Gajusza – dowiadujemy się o tym z inskrypcji: „Złożono do grobu biskupa Gajusza 22 kwietnia 296”. Warto zauważyć też epigrafy afrykańskich biskupów, którzy przybyli tu, by modlić się przed grobem swojego rodaka, św. Optata z Mielwy – tak, z samej Afryki!

Po drugiej stronie znajduje się mała, prostokątna Krypta św. Euzebiusza, papieża zmarłego w 310 roku. Cała wyłożona marmurem, z trzema arcosoliami. Grobowiec św. Euzebiusza zdobi marmurowa płyta z wierszem napisanym przez papieża Damazego – literackie perełki nie tylko na niebie! Naprzeciwko spoczywa apostata Herakliusz – no cóż, miejsce zawsze znajdzie się dla kontrowersyjnych typów.

Po wyjściu z krypty św. Euzebiusza i skręceniu widzimy kolejne ważne miejsca: Kryptę Świętych Męczenników Calocero i Partheniosa – ofiar okrutnych prześladowań za czasów Dioklecjana.

Jeszcze dalej, po lewej, odkryjemy Kryptę Pięciu Świętych – nazwaną tak od fresku z przedstawieniem pięciu modlących się osób w ogrodzie, każda z inskrypcją „Spoczywaj w pokoju”. Świetny przykład chrześcijańskiego teamwork’u sprzed wieków.

Po prawej stronie korytarza widzimy Kubikulum diakona Sewera z inskrypcją, w której po raz pierwszy w historii biskup Rzymu Marcelin jest nazywany „papieżem” – datowana na 304 rok, co czyni ten napis prawdziwym historycznym kamieniem milowym.

Trochę dalej znajduje się Kubikulum Owieczek, z malowidłem z IV wieku, a w centrum – słynny Dobry Pasterz niosący owieczkę na barkach. To jedna z najstarszych ikonografii Jezusa w katakumbach, pochodząca z II wieku – czyli ponad 1800 lat temu! Tak właśnie wyglądał Jezus, zanim stał się gwiazdą wszelkich billboardów i plakatów.

Następnie trafiamy do Regionu Liberiusza, nazwanego na cześć papieża Liberiusza, słynnego budowniczego bazyliki S. Maria Maggiore. To właśnie jemu przypisuje się chrzest św. Hieronima, który później przetłumaczył Biblię na łacinę – bez niego mielibyśmy sporo problemów z j. łacińskim Kościoła katolickiego.

W tym regionie odkryto ponad 2000 inskrypcji i mnóstwo malowideł z wczesnochrześcijańskimi motywami: „Chrystus Pantokrator”, „Adam i Ewa”, „Zuzanna i starcy” i inne. Naukowcy na podstawie tych inskrypcji stwierdzili, że pierwszych chrześcijan nie można było nazwać samotnymi pustelnikami – wręcz przeciwnie, żyli wśród pogan i angażowali się we wszystkie aspekty życia społecznego. Śmierć była dla nich raczej przerwą, momentem odpoczynku i oczekiwania na zmartwychwstanie – co brzmi dużo lepiej niż „kończy się i tyle”.

Tu kończy się część dostępna dla zwiedzających – katakumby św. Kaliksta ciągną się dalej na czterech poziomach, ale niestety większość jest niedostępna dla zwykłych śmiertelników.

Na terenie tzw. Kompleksu Kallistańskiego znajduje się także kościół oraz Instytut Salezjański pod wezwaniem św. Tarcisio, zbudowany w 1927 roku na antycznych Katakumbach świętych Marka i Marcelina.

Wejście do nich znajduje się w Instytucie Salezjańskim, ale żeby się tam dostać, trzeba najpierw zrobić rezerwację w Papieskim Instytucie Archeologii Chrześcijańskiej – bo tam bez zaproszenia nie wpuszczają.

Te katakumby pochodzą z IV wieku i są miejscem pochówku świętych Marka i Marcelina oraz papieża Kajusa (zm. 296 r.), matki papieża Damazego – Lorenzy oraz jego siostry Ireny.

Na terenie kompleksu katakumb odnajdziemy prawdziwe podziemne skarby — ale nie takie dla turystów z aparatem i selfie-stickiem. Mowa o Katakumbach św. Sotery oraz Katakumbach św. Balbiny, które pozostają niedostępne dla ciekawskich mas. W ich wnętrzu spoczywa m.in. papież św. Marek, który zakończył swoje ziemskie wędrówki w roku 336. Taki to spokój wieczny – trochę jakby „zamknąć drzwi na klucz”, tylko że tych drzwi od wieków nikt nie otwiera.

Wychodząc z Kompleksu Kallistańskiego, ruszamy dalej starą i majestatyczną via Appia Antica – czyli drogą, po której niegdyś maszerowały legionowe gladiusy i wozy pełne oliwy. Docieramy do rozgałęzienia, gdzie w lewo odchodzi via Appia Pignatelli. Ostrzegam od razu — tu się porusza jak po parkiecie na weselu po kilku kieliszkach: pobocza praktycznie brak, więc trzeba mieć refleks kaskadera i oczy dookoła głowy.

Ci najbardziej nieustraszeni i żądni przygód znajdą pod numerem 11 wejście do dwupoziomowych Katakumb Pretestato. Pierwszy poziom, nazywany dumnie „spelunca magna” — czyli „wielka jaskinia” — pochodzi jeszcze z II wieku. Nie byle co, bo miejsce z prawdziwym rodowodem. Drugi poziom, wykuty dopiero w IV wieku, miał własne, niezależne wejście. Niezłe, prawda? Jak apartament z oddzielnym wejściem – w czasach, gdy luksus to było coś więcej niż kamień pod poduszką.

Z czasem rozszerzono tamtejsze galerie o krypty i rozgałęzienia, tworząc prawdziwe podziemne miasto zmarłych. Tam chowano senatorów, arystokrację oraz… uwaga, uwaga — cesarskie rodziny! W tym samym miejscu znaleziono sarkofag cesarza Balbino, który zmarł w roku 238. A teraz najlepsze: katakumby te były w latach 561–574… zamieszkiwane przez samego papieża Jana III! Wyobraź sobie – podziemne apartamenty papieskie, coś jak Watykan w wersji undergroundowej.

W XIX wieku, w roku 1852, katakumby odkrył ponownie genialny archeolog Giovanni Battista de Rossi. Od tego czasu znamy groby wielu męczenników, takich jak: św. Tyburcjusz, św. Walerian, św. Maksimus, św. Zenon, biskup Urban, św. Felicissimo i św. Agapirus, a także diakoni papieża Sykstusa II — Quirino i Gennaro. Lista bohaterów spod ziemi, prawdziwe „All Stars” chrześcijańskiego starożytnego świata.

Katakumby Pretestato należą do najbogatszych pod względem architektonicznym, epigraficznym i ikonograficznym. Szczególne miejsce zajmuje tu Krypta Coronatio, gdzie zachowały się malowidła z III wieku. Przedstawiają one m.in. „Koronację koroną cierniową”, „Zmartwychwstanie Łazarza” oraz „Jezusa i Samarytankę”. Jak na podziemia, całkiem kolorowo i na wysokim poziomie artystycznym!

Co więcej, to jedyne w Rzymie katakumby, gdzie do dziś zachował się tzw. Dom Straży — czyli miejsce, gdzie strażnik pilnował, by nikt nie robił w podziemiach niepotrzebnego rozgardiaszu. Żeby wejść do tego miejsca, potrzeba jednak specjalnego pozwolenia od Papieskiego Instytutu Archeologii Chrześcijańskiej — czyli tak, jakbyś chciał zwiedzać papieski sejf.

Pod numerem 12, po sąsiedzku, znajduje się wejście na niezwykłe cmentarzysko — katakumby żydowskie Vigna Randanini. Odkrył je w roku 1859 Raffaele Garrucci. To jedna z siedmiu podziemnych nekropolii dawnej rzymskiej społeczności żydowskiej — jednej z najstarszych i najliczniejszych na świecie! Ta nekropolia powstała w II wieku i zajmuje imponujące 18 000 m² powierzchni, z dwoma poziomami o długości około 700 metrów każdy. Niestety dziś można zwiedzać tylko 400 metrów — no cóż, podziemia to nie galeria handlowa z biletami open.

Katakumby Vigna Randanini bogato zdobią malowidła oraz inskrypcje, które pozwoliły zlokalizować aż 11 starożytnych synagog. Co ciekawe, aż 30% napisów wykonano w języku aramejskim i łacińskim, reszta zaś jest po grecku. Niestety, jak to często bywa z perłami podziemi, cały obiekt znajduje się w rękach prywatnych, więc zdobycie pozwolenia na zwiedzanie to wyczyn godny Herculesa — ale kto wie, może się uda?

Wracamy do głównej arterii — via Appia Antica — kontynuując spacer wzdłuż tej starożytnej drogi. W końcu docieramy do bazyliki św. Sebastiana, a na środku niewielkiego placu przykuwa uwagę kolumna upamiętniająca prace restauracyjne z 1852 roku. Taka pamiątka po ludziach, którzy mieli odwagę zaryzykować i odkryć to, co pod ziemią przez wieki było skrywane.

Drugi koniec placu zamyka majestatyczna bazylika św. Sebastiana, która niejedną historię w sobie kryje — i to taką, że aż ciarki przechodzą.

Już w III wieku na tym miejscu postawiono dwie niewielkie kapliczki, poświęcone Świętym Apostołom: Piotrowi i Pawłowi. Małe, skromne, ale z wielką misją – tak jak te legendy, które chodzą po Rzymie od wieków.

W roku 258 wydarzyło się coś, co dziś nazwałbym „operacją specjalną”: ponoć przeniesiono tutaj ciała obu apostołów, by uchronić je przed profanacją przez pogan. No bo jak to tak — bezczeszczenie ciał świętych? To się nie godzi! A więc przez jakiś czas via Appia Antica stała się taką chrześcijańską strefą VIP.

Lata mijały, apostołowie wrócili na swoje pierwotne miejsca — między 297 a 305 rokiem — a cesarz Konstantyn Wielki, który miał nos na rzeczy święte, kazał wybudować w tym miejscu kościół. Początkowo dedykowany właśnie Apostołom, ale znany później jako „bazylika nad katakumbami”. Bo cóż może być bardziej klimatycznego niż świątynia zbudowana nad ogromnym podziemnym cmentarzyskiem?

Warto pamiętać, że w tym samym miejscu w III wieku pochowano św. Sebastiana — męczennika, którego odwaga i wytrwałość są wręcz legendarne. To właśnie z jego powodu bazylika i cmentarzysko przylgnęły do dzisiejszego wezwania.

Ale jak to w historii Rzymu bywa — nie obyło się bez dramatów. W roku 826 szczątki św. Sebastiana przeniesiono do bazyliki św. Piotra — wszystko w obawie przed najazdem Saracenów. Nie żeby święci bali się Saracenów, ale jak powiedział klasyk, lepiej dmuchać na zimne.

Po tym najazdowym zawirowaniu zniszczona bazylika św. Sebastiana doczekała się odbudowy z inicjatywy papieża Mikołaja I w IX wieku, a jej ołtarz męczennika ponownie konsekrował papież Honoriusz III. Gdyby św. Sebastian miał konto na Instagramie, to pewnie wrzuciłby zdjęcie „przed i po” z podpisem #renowacja.

Obecny wygląd świątyni to dzieło z XVII wieku, kiedy to kardynał Scipione Caffarelli – Borghese zlecił prace remontowe. Najpierw ster nad budową objął architekt Flaminio Ponzio, a później przejął je Giovanni Vasanzio — co w efekcie dało nam fasadę i wnętrze, które podziwiamy dziś.

Pierwsza, tzw. konstantyńska bazylika miała trzy nawy i poprzedzona była wielkim, czworokątnym atrium, co nadawało miejscu powagi i przestrzeni. Fragmenty tej antycznej architektury przetrwały do naszych czasów i można je w bazylice spokojnie odnaleźć – tak jak ślady dawnej chwały, które nigdy nie znikają.

Fasada, którą dziś widzimy, pochodzi z roku 1613 i powstała pod czujnym okiem Giovanniego Vasanzio. To arcydzieło klasycznej architektury: portyk z trzema łukami wspartymi na jońskich kolumnach granitowych, które – uwaga – pochodzą właśnie z pierwszej budowli z czasów Konstantyna Wielkiego. Taka piękna powtórka z rozrywki, niekoniecznie na Netflixie, ale na pewno w historii sztuki.

Nad łukami znajdują się trzy okna, podzielone pilastrami i zwieńczone półkolistymi naczółkami, a całość ukoronowana jest klasycznym tympanonem, który nadaje fasadzie charakter i majestat. Można powiedzieć, że to taki „rzymski garnitur” – elegancki i ponadczasowy.

We wnętrzu bazyliki dominuje dziś jednonawowa przestrzeń nakryta drewnianym stropem, którego projekt powstał również dzięki talentowi Giovanni Vasanzio. Ten strop to nie byle jaka deska – na suficie znajdziemy malowidła przedstawiające postać św. Sebastiana oraz herby kardynała Scipione i papieża Grzegorza XVI. Można powiedzieć, że to takie barokowe selfie ważnych osób z epoki.

Bazylikę zwiedzimy według przygotowanego planu, który pozwoli nam zagłębić się w każdy zakamarek tego niezwykłego miejsca, gdzie historia, sztuka i duchowość łączą się w jedną fascynującą opowieść:

Po prawej stronie od wejścia wita nas grobowiec słynnego lekarza Altobello da Montecorvino z roku 1515 (nr 1 na planie). Ten pan nie tylko leczył ciała, ale chyba też wiedział, jak zadbać o wieczną sławę — bo jego nagrobek wciąż tu stoi, przypominając, że medycyna i sztuka mogą iść w parze. Albo przynajmniej mogą razem wyglądać efektownie.

Nieco dalej, jakby czekając cierpliwie na swój moment chwały, stoi dzieło z 1679 roku – „Salvator Mundi” autorstwa samego GianLorenzo Berniniego (nr 2).

Tak, tak, tego Berniniego, który kochał rzeźbić niczym bóg, nawet jeśli miał już wtedy solidne 80 lat na karku. Mówi się, że to jego ostatnie dzieło — i jak na emerytowanego artystę, zaskakująco dynamiczne. Bernini, wyraźnie pewny swego talentu, zapisał rzeźbę w testamencie swojej przyjaciółce, królowej Szwecji, Krystynie Wazównie. Nie wiem, co między nimi było, ale pewnie nie sam fakt, że ona była królową — musiał być jakiś artystyczny deal. Swoją drogą, dzieło zaginęło na początku XVIII wieku i odnalazło się dopiero w 2001 roku w klasztorze przylegającym do bazyliki. Kto by pomyślał, że taki skarb będzie się chował za rogiem przez całe stulecia? Popiersie mierzy 103 cm, więc idealne do postawienia na biurku – gdyby ktoś miał takie życzenie.

Kolejny przystanek to Kaplica Relikwii (nr 3), zbudowana w 1625 roku na zlecenie księcia Bawarii – Maksymiliana I. Kaplica jak kaplica, ale co w niej trzymają, to już nie jest zwykły skarbczyk! Mamy tu całą kolekcję świętości: kolec z Korony Cierniowej, palec, ząb i żebro św. Piotra, ząb św. Pawła, ramię św. Andrzeja Apostoła, fragment czaszki i ramię papieża św. Fabiana, głowy papieży św. Kaliksta i św. Stefana (tak, dwie głowy!), ramię św. Rocha i jeszcze więcej czaszek – św. Nereusza, św. Achillesa, św. Avenisto, św. Walentego i św. Lucyny. Nie zapominajmy o strzale, która przeszyła św. Sebastiana, kawałku kolumny, do której był przywiązany, i – uwaga, uwaga – oryginalnych odciskach stóp Chrystusa. No dobrze, może to nie tak, że Jezus zostawił tu swoje ślady, ale kamień, który widzieliśmy w kościele Quo vadis Domine, to tylko kopia. Tutaj mamy oryginał, więc warto się pokłonić.

Tuż za kaplicą uwagę przykuwa pomnik grobowy kardynała Giovanni Maria Gabrielli z 1720 roku (nr 4). Kardynał postanowił, że jego serce zostanie pochowane tutaj, natomiast ciało… no cóż, to już inna historia – spalone w kościele św. Bernarda przy Termach Dioklecjana, a wewnętrzne organy (oprócz serca) spoczęły w Santa Pudenziana. Cóż za logistyczna rozpusta – chciałoby się powiedzieć, że kardynał był prawdziwym globtroterem, nawet po śmierci!

Nieco dalej trafiamy na dzieło Filippo Frigiotti z 1727 roku – „Wizja św. Franciszki Rzymianki” (nr 5). Jak na wizję przystało, powinno być pełne mistycyzmu i zachwytu, a Frigiotti podołał zadaniu.

Kolejnym punktem jest antyczne wejście do katakumb św. Sebastiana, ozdobione dziełem Antonio Caracci – „Bóg Ojciec i Święci” (nr 6). Jeśli myśleliście, że do katakumb wchodzi się bez fanfar, to tu mamy zapowiedź czegoś naprawdę ważnego.

Zaraz za wejściem ujrzymy ołtarz z dziełem Archita Ricci z 1613 roku – „Św. Hieronim klęczący przed archaniołem” (nr 17). Jeśli Hieronim umiał się tak skromnie pokłonić, to może i my powinniśmy odrobinkę się przycisnąć podczas zwiedzania.

Następna kaplica po prawej stronie to Kaplica Albani (nr 7), zbudowana w latach 1706 – 1712.

Bazując na rysunkach Carlo Maderno, budowę prowadził Carlo Fontana, któremu pomagali Alessandro Specchi i Filippo Barigioni. Wejście pilnuje krata z brązu i kutego żelaza z 1714 roku – w dawnych czasach chyba lepsza niż niejeden system alarmowy. Ołtarz zdobi statua papieża św. Fabiana autorstwa Francesco Papaleo, a po prawej podziwiamy „Św. Fabiana chrzczącego Filipa Araba” Pierre Leone Ghezzi. Naprzeciw, „Wybór św. Fabiana na papieża” autorstwa Giuseppe Passeri – coś jak papieskie reality show na ścianie.

Ołtarz główny bazyliki (nr 8) to dzieło Flaminio Ponzio, a ponad nim rozpościera się fresk Innocenzo Tacconi z 1614 roku – „Ukrzyżowanie”. Po bokach dwie klasyki – popiersia św. Piotra i św. Pawła autorstwa Nicolasa Cordiera. Warto też zwrócić uwagę na dzieło Pietro Sigismondi – „Św. Sebastian Męczennik”. W mensie ołtarzowej spoczywa sarkofag z V wieku (nr 9) – historyczna perła na wyciągnięcie ręki.

Przechodzimy na lewą stronę kościoła, gdzie po minięciu wejścia do zewnętrznej nawy (nr 10) trafimy do ołtarza zdobionego dziełem Girolamo Muziano z XVI wieku – „Modlitwa św. Franciszka” (nr 11). To miejsce idealne, żeby złapać chwilę zadumy i podziwu.

Odrobinę dalej czeka na nas „Św. Karol Boromeusz adorujący Święty Gwóźdź” autorstwa Archita Ricciego (nr 12). Niecodzienny widok – gwóźdź jako obiekt adoracji, ale przecież każdy ma swoje świętości.

Za nim kryje się wejście do starej zakrystii (nr 13), zwanej czasem Kaplicą Ukrzyżowania. Zbudowana w 1727 roku przez Carlo Fontanę i udekorowana malowidłami Marco Tullio Fontany, na suficie zaś króluje dzieło Pietro da Cortony z 1618 roku – „Bóg Ojciec i święci”. Takie dekoracje to nie byle co – pełen przepych.

Ostatnią kaplicą jest Kaplica Św. Sebastiana (nr 14), której budowę zlecił kardynał Francesco Barberini, a ukończył w 1672 roku Ciro Ferri. Kaplica ta bardzo przypomina Kaplicę Relikwii, którą już odwiedziliśmy – i trudno się dziwić, skoro oba miejsca pełne są świętości i tajemnic. Pod ołtarzem spoczywa statua św. Sebastiana wyrzeźbiona w 1672 roku przez Giuseppe Giorgettiego. Choć rzeźba powstała w rękach Giorgettiego, to projekt przypisywany jest oficjalnie Ciro Ferriemu. Jednak plotki krążą, że faktycznym autorem koncepcji był… sam GianLorenzo Bernini! Prawdziwa zagadka, godna renesansowego thrillera.

Tuż przy wyjściu dostrzeżemy tabernakulum autorstwa Mino da Fiesole z XV wieku (nr 15) oraz tablicę z katakumb zawierającą wiersz papieża Damazego dedykowany męczennikowi Eutichio (nr 16). Poetyckie pożegnanie w stylu starożytnego Rzymu.

Wychodząc z kościoła po lewej stronie znajduje się wejście do kas, gdzie możemy zakupić bilet do katakumb. Tamtędy trafimy do części starego kościoła, gdzie zachowały się zamurowane łuki dawniej prowadzące do nawy głównej, a także fragmenty sarkofagów i płyt grobowych. Schodząc w dół, docieramy do głównej galerii katakumb – prawdziwego labiryntu historii i tajemnic, choć nie wszystko jest tu dostępne dla zwiedzających.

Oto najważniejsze kubikula (czyli małe grobowce) dla turystów:

• Kubikulum Junony – udekorowane malowidłami z IV wieku, jakbyśmy patrzyli przez okno do starożytności;

• Krypta św. Sebastiana – z odbudowanym ołtarzem i popiersiem świętego, które przypisuje się prawdopodobnie GianLorenzo Berniniemu – czyli mistrz wciąż obecny;

• Piazzuola – rozległa arena z przejściami do trzech mauzoleów z II wieku, niemal jak antyczny amfiteatr, tylko bez walk gladiatorów;

• Mauzoleum Dżarasz – nazwane od malowidła „Wypędzenie demonów w Dżarasz” – jednego z cudów Jezusa. Tablica pamiątkowa mówi nam, że pochowany tu Marek Klaudiusz Hermes nie był byle kim;

• Mauzoleum Nieskalanych – nie, to nie jest nazwa nowego sezonu „Gry o Tron”, ale miejsce pełne greckich i łacińskich inskrypcji oraz malowideł;

• Mauzoleum Ascii – przyozdobione pędami winorośli, które leniwie wychylają się zza fałszywych pilastrów – niemal jak natura próbująca się przebić przez kamień;

• Triclium – ogromna sala na uroczystości pogrzebowe, dostępna bezpośrednio z Piazzuoli – trochę jak antyczny VIP room;

• Ambulatorium – ciągnie się wokół absydy kościoła i mieści bogaty zbiór epigrafów z III i IV wieku – prawdziwa lekcja historii pisana kamieniem;

• Platonia – miejsce, gdzie przez pewien czas spoczywało ciało św. Pawła. W 1892 roku odkryto tu także mauzoleum biskupa Kwiryna z miasta Sisak, dzisiejszej Chorwacji – Rzymianie mieli szerokie horyzonty;

• Kaplica Honoriusza III – dawniej przedsionek mauzoleum biskupa Kwiryna, ozdobiona malowidłami z XIII wieku: „Święci Piotr i Paweł”, „Ukrzyżowanie” oraz „Maria z Dzieciątkiem”;

• Mauzoleum Domus Petri – przedsionek, gdzie przez krótki czas spoczywało ciało św. Piotra – trochę jak hotel dla VIP-ów z I wieku.

Po prawej stronie dawnej bazyliki znajdziemy jeszcze wiele średniowiecznych grobowców, z których większość jest niedostępna dla zwiedzających (czyli coś dla tych, którzy lubią tajemnice). Wśród nich znajdziemy popiersie Klemensa XI i sarkofag z IV wieku, bogato zdobiony scenami biblijnymi, który w 1711 roku ponownie posłużył jako miejsce spoczynku kardynała Orazio Albani. Z tego miejsca można także przejść do ruin antycznej willi podmiejskiej z II wieku, udekorowanej freskami, które wciąż potrafią zachwycić.

Na tym kończymy naszą podróż po skarbach bazyliki św. Sebastiana. Nie ma co owijać w bawełnę – to miejsce to prawdziwa perła, gdzie historia, sztuka i duchowość mieszają się w jednym kielichu z niezwykłym smakiem. Warto tu zajrzeć, jeśli tylko cenisz sobie tradycję, kunszt i historię, która nie boi się pokazać pazura.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giovanni Gaetano Bottari, Sculture e pitture sagre estratte dai cimiteri di Roma, Roma 1746;
• Antonio Ferrua, La catacomba di Vibia, Rivista di Archeologia Cristiana, Roma 1973;
• Leonella De Santis, I segreti di Roma Sotterranea, Roma 2008;
• Benedetto Coccia, I percorsi dell’aldilà nel Lazio, Roma 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma 1996;
• Paolo Coen, Le sette chiese. Le basiliche giubilari romane, Roma 1994;
• Leonella De Santis, Giuseppe Biamonte, Le catacombe di Roma, Roma 1997;
• Antonio Ferrua, La basilica e la catacomba di San Sebastiano, Città del Vaticano 1990.

Artykuł Via Appia Antica cz.3 – Katakumby pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dzisiejszym spacerem zainaugurujemy cykl tras po części Rzymu zwanej Trastevere. Zaczniemy od najstarszej jego części. Zapraszam na Stare Zatybrze.

Tradycyjnie zacznijmy od zarysu historycznego Zatybrza. Jego nazwa pochodzi od łacińskich słów „trans Tiberim” czyli „za Tybrem”. W momencie założenia osady Rzym w VIII wieku p.n.e. teren za rzeką zamieszkiwało wrogie plemię – Etruskowie, których główna siedziba mieściła się w Wejach. Z czasem Rzym pokonał wroga i na terenach prawobrzeżnych zadomowili się pracownicy mieszczącego się na rzece portu, żeglarze, rybacy oraz imigranci ze wschodu, głównie Żydzi i Syryjczycy – generalnie ludzie biedni. Dopiero w czasach cesarza Oktawiana Augusta Trastevere stało się jedną z dzielnic Rzymu – dzielnicą ostatnią, czternastą. Nazywano ją wtedy Transtiberim. Nie zostało jednak włączone w obręb ówczesnych murów miejskich. Już wcześniej, w I w. p.n.e., wśród zabudowań biedoty zaczęły wyrastać rezydencje ludzi bogatszych, nawet z kręgów cesarskich. Tu zbudowała swój „domus” Klaudia, przyjaciółka (z pewnością więcej niż przyjaciółka) Gajusza Waleriusza Katullusa, rzymskiego poety. Tu zbudował willę oraz ogrody sam Gajusz Juliusz Cezar, w której gościł swą egipską kochankę – Kleopatrę. Tu także zbudowano koszary VII kohorty rzymskich vigilis, czyli strażaków. Zabudowa Zatybrza stała się jeszcze bardziej zwarta, ciasna wręcz, w czasach średniowiecza, kiedy powstawał tu jeden dom obok drugiego, tak blisko, że czasem ciężko było przejść pomiędzy ścianami. Po dziś dzień teren ten stanowi swoisty labirynt zaułków. Aż do XV wieku ulice były ziemne, dopiero papież Sykstus IV nakazał je wybrukować. Do dnia dzisiejszego rodowici mieszkańcy tej części Rzymu nie mówią o sobie „rzymianie”. Nazywają się dumnie „zatybrzańczykami”. Zatybrzańskie kobiety słyną zaś z niezwykłej urody, pięknych oczu i długich czarnych włosów Warto pamiętać, iż w dzielnicy tej urodził się włoski aktor – Alberto Sordi. To tutaj również usłyszymy język włoski różniący się od tego, który znamy. To język lokalny, język rzymian – romanesco. Dzisiejsze Zatybrze wciąż zachowuje klimat dawnego miasta, dlatego każdy chce tu zamieszkać. I mimo niezwykle wysokich cen (nikogo nie dziwi cena 10 tysięcy euro za 1 m² czy 3 tysiące euro za miesiąc wynajmu) jak tylko pojawi się wolny lokal, natychmiast ktoś na niego reflektuje. Mieszka tu wiele znanych osobistości, chociażby słynny włoski reżyser Bernardo Bertolucci, którego prawie każdego dnia można spotkać w tej części miasta, spacerującego ciasnymi zaułkami lub pijącego kawę w jednej z kawiarenek Trastevere.

Spacer zaczynamy w miejscu, gdzie zakończyliśmy zwiedzanie Wyspy Tyberyjskiej, czyli za mostem Ponte Cestio. Przekraczając ulicę schodzimy schodkami na plac Piazza in Piscinula mijając po drodze stary budynek – Palazzo Mattei.

Powstał na przełomie XIV i XV wieku. Został opuszczony po tym jak podczas ślubu jednego z członków rodziny doszło do bratobójczej walki, podczas której zginęło wielu członków rodu. W 1870 r. mieściła się w nim Locanda della Sciacquetta, gdzie można było „wyrwać” najlepsze prostytutki w Rzymie Odrestaurowany został w latach 1926 – 1927 przez architekta Lorenzo Corrado Cesanelli.

Po lewej stronie placu widzimy późnobarokowy Palazzo Nuñes, zbudowany na ruinach starszych obiektów.

Na plac jeszcze wrócimy, w chwili obecnej udajmy się w prawo ulicą via della Lungarina i skręćmy w lewo w via della Luce. Zauważamy tutaj kościółek S. Maria della Luce.

Pierwsza świątynia pod wezwaniem S. Salvatore in Corte ufundowana została przez św. Bonozę w IV wieku. W wieku XII została całkowicie przebudowana, wtedy też dodano do niej kampanilę widoczną do dzisiaj. W 1728 r. kościół przeszedł w ręce Ojców Mniejszych z Zakonu św. Franciszka z Paoli. Dwa lata później zmieniono wezwanie świątyni. Przyczyną zmiany był pewien cud. Otóż w 1730 r., na ścianie budynku stojącego obok kościoła wisiał obraz Matki Boskiej, przed którym paliła się lampka. Pewnego dnia lampka zgasła, ale nie zgasło światło! Okazało się, że od Matki Boskiej wciąż bije tak duży blask, iż uliczka nigdy nie pogrąża się w mroku. Cudowny obraz natychmiast przeniesiono do wnętrza kościoła, który nazwano kościołem Matki Boskiej Świetlistej. Z tej okazji dokonano również renowacji fasady oraz wnętrza wg proj. Gabriele Valvassori. Dziś kościół jest świątynią Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Od 2003 r. jest również kościołem misjonarzy latynoamerykańskich. Opiekują się nim Ojcowie Skalabrynianie, czyli Zgromadzenie Misjonarzy Świętego Karola Boromeusza. Wnętrze jest trójnawowe, z nawą główną zamkniętą absydą i przeciętą transeptem. Na środku sklepienia nawy głównej widzimy latarnię, która zastąpiła oryginalną kopułę. W prezbiterium umieszczono wzmiankowany wyżej cudowny obraz „Matka Boska Świetlista” otoczony ramką złożoną z cherubinów. Ściany absydy zdobi fresk Sebastiano Conca „Błogosławiący Bóg Ojciec wśród aniołów”. Jego dziełem jest również „Św. Salwator” na tabernakulum. W dwóch bocznych kaplicach świątyni dostrzeżemy „Śmierć św. Józefa” autorstwa Giovanni Conca z 1754 r. (kaplica po prawej stronie) oraz „Św. Franciszek z Sales” tego samego autora. W lewym ramieniu transeptu znajduje się ponadto malowidło „Św. Franciszek z Paoli” wykonane przez Onofrio Avellino.

Podążając dalej uliczką dojdziemy do skrzyżowania, gdzie na prawo biegnie via del Buco. Wchodząc w głąb odnajdziemy tu średniowieczny domek z XV wieku.

Skręcamy w lewo w via dei Salumi, gdzie pod numerem 32 dostrzeżemy ciekawy budynek zwany Casa dei Tolomei. Zbudowano go w XIV wieku zachowując oryginalny łuk z pierwszej budowli, która stała tu znacznie wcześniej.

Obiekt należał do rodu Tolomei, którzy ponoć wywodzą się od Ptolemeuszy – władców Egiptu, wierzą, iż są potomkami Kleopatry

Przechodząc pod łukiem podążymy uliczką via dell’Arco dei Tolomei, która doprowadzi nas ponownie na plac Piazza in Piscinula. Warto pamiętać, że na tej uliczce znajdował się w czasach cesarza Wespazjana publiczny urynał, czyli kibelek Popularnie urynały nazywano dawniej „wespazjankami” ponieważ cesarz ten czerpał z nich ogromne dochody. Otóż opodatkował on mocz! Każdy kto kupował „siki” w miejskich urynałach musiał płacić cesarzowi taksę. Fuuuj powiecie. Kto chciałby kupować mocz! Otóż wielu takich było. Mocz bowiem używany był do……czyszczenia rzymskiej togi!!! A także do produkcji ubrań. Podobno pewnego dnia Tytus wygarnął swemu ojcu, że zarabia na sprzedawanym moczu. Wtedy Wespazjan podsunął mu monetę pod nos i spytał, czy śmierdzi. Tytus odpowiedział, że nie. Wespazjan mu wtedy rzekł: „A to dziwne, przecież to pieniądz z uryny…” I tak powstało powiedzenie „Pecunia non olet” czyli „Pieniądze nie śmierdzą”.

Na prawym boku placu (po wschodniej stronie) stoi ukryty, malutki kościółek S. Benedetto in Piscinula.

Nosi wezwanie założyciela zakonu Benedyktynów – św. Benedykta z Nursji, który podobno mieszkał w jednym z wcześniej istniejących w tym miejscu domów, kiedy przybył do Rzymu na studia, końcem V wieku. Ponieważ w czasach antycznych mieściły się tu również publiczne łaźnie, do imienia świętego dodano „in Piscinula”. Kościół wzmiankowany jest w katalogu świątyń chrześcijańskich Cencio Camererio z XII wieku. Uważa się jednak, że pierwsza konstrukcja sakralna (prawdopodobnie kaplica) powstała w tym miejscu już w VIII wieku. Od XIV do XIX wieku istniał przy nim klasztor benedyktyński. W XIX wieku kościół przeszedł restaurację. Kolejną przeprowadzono w 2007 r. Fasadę zaprojektował w 1844 r. Pietro Camporese Młodszy, który wzorował się na kościele św. Pantaleona. Portal prowadzi nas do niewielkiego westybulu zdobionego epigraficznymi memoriami oraz fragmentami fresków z XIII wieku z przedstawieniami „Św. Benedykta”. Po lewej widzimy drzwi dekorowane w stylu cosmatesca oraz architraw oparty na kolumnach. Drzwi prowadzą do kapliczki Matki Boskiej zdobionej mozaiką, nakrytej sklepieniem krzyżowym, z posadzką cosmatesca z XII wieku. W ołtarzyku dostrzeżemy XIV – wieczny fresk „Madonna z Dzieciątkiem”.

Po prawej stronie kapliczki zachowała się ciasna cela, w której podobno mieszkał św. Benedykt. Wnętrze kościoła jest nieregularne, dzielone przez 8 kolumn antycznych z kilkoma zachowanymi antycznymi kapitelami i resztą średniowieczną. Ma 3 nawy.

Ściany boczne oraz absyda zostały zmienione w wyniku renowacji. W okolicy ołtarza głównego zachował się fragment oryginalnej posadzki w stylu cosmatesca (XII wiek). Z prawej strony absydy widzimy XV – wieczny fresk „Św. Anna, Matka Boska z Dzieciątkiem i osoby błagające”, w ołtarzu głównym zaś „Św. Benedykt” – dzieło na złotym tle z XV wieku, częściowo odtworzone.

Z lewej strony kościółka biegnie uliczka via in Piscinula. Wchodząc w nią natychmiast skręcamy w lewo i potem w prawo w via Titta Scarpetta. Podobno mieszkał tu kiedyś żołnierz włoski Tytus Pantofel (Titto Scarpetta), który oddał życie podczas oblężenia Malty w 1559 r. ratując wyspę przed zdobyciem przez Turków. Prawdopodobnie jednak pochodzi od znaku jaki mieścił się na istniejącej tu niegdyś karczmie – stopa obuta w bucik przypominający pantofel. Po dziś dzień widzimy na ścianach budynków mnóstwo wmurowanych marmurowych fragmentów dawnych zabudowań: pod numerem 4a – herb markiza Honorati, 4b – fragment nadproża, kolejne fragmenty pod numerem 5 i 6, numer 27 – herb Sir Johna Leslie Normana, pod nr 28 – terakotowe przedstawienie putta, nr 28b – jedna z wielu rzymskich Madonell, nr 30 – kobiecy portret z literami „LC. D. VI. CR”. Pod nr 25 natomiast dostrzeżemy dawne wejście do Szpitala Dziecięcego LA SCARPETTA ufundowanego w 1892 r. 

Na końcu uliczki skręcamy w lewo w via dei Salumi a następnie w prawo w vicolo dell’Atleta. Pod numerem 14 zobaczymy niezwykły budynek. Powstał pomiędzy rokiem 1050 a 1070! Ufundował go Nathan Ben Jehiel, żydowski leksykograf, autor „Arukh”. To jedna z najstarszych synagog żydowskich w Rzymie!!

Przechowywano tu mnóstwo żydowskich manuskryptów, które uległy zniszczeniu w wyniku wielkiego pożaru, który wybuchł 28 sierpnia 1268 r. Do dnia dzisiejszego, na centralnej kolumience loggii zachował się napis „Nathan Chay”. Dziś to budynek mieszkalny. Zaułek ten nazwano Zaułkiem Atlety w 1849 roku, kiedy podczas prac odkryto tu marmurową kopię dzieła Lizypa – „Apoksyomenos”, przedstawiającą atletę, który po wyczerpujących zawodach za pomocą drewnianej skrobaczki oczyszcza swoje ciało z potu i brudu. Posąg ten możemy dziś oglądać w Muzeach Watykańskich. Również i w tej uliczce odnaleźć możemy wiele marmurowych elementów wtopionych w ściany dzisiejszych kamienic, np. pod numerem 20 – fragment rzymskiego sarkofagu, pod nr 23 – karbowana kolumna.

Dochodząc do końca uliczki ponownie skręcamy w lewo, w via dei Genovesi. Bierze swą nazwę od mieszkających tu dawniej genueńczyków pracujących w pobliskim porcie. Na samym końcu dostrzegamy kościół S. Maria in Cappella.

To stara świątynia konsekrowana w 1090 r. W XIV wieku przy kościele założony został Szpital Świętego Zbawiciela ufundowany przez teścia św. Franciszki Rzymianki – Andreozzo Ponziani. Później całość przeszła pod opiekę Sióstr Oblatek Tor de’ Specchi. W 1650 r. bratanica papieża Innocentego X – Donna Doria Olimpia Maidalchini wymogła na papieżu, aby oddał jej teren szpitala i zbudowała tam wielki kompleks termalny zwany Bagni di Donna Olimpia. Wtedy też kościół przestał pełnić swoją rolę i stał się….burdelem!!

Do dziś zachował się fragment oryginalnej fasady tego przybytku, pamiętający odbywające się tu orgie (od strony Tybru). Dopiero w roku 1797, po renowacji, ponownie świątynię otwarto. Kolejną radykalną renowację kościół przeszedł w latach 1880 – 1892, pod okiem architekta Andrea Busiri Vici. Obecnie zachowuje wygląd wtedy mu nadany. W miejscu dawnego szpitala powstał szpital dei Cronici oraz Dom Spokojnej Starości św. Franciszki Rzymianki. Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez antyczne kolumny. Z XII wieku zachowała się niska, trzypiętrowa kampanila. Wewnątrz dostrzeżemy coś ciekawego. Na mozaice widoczne są pszczoły papieża Urbana VIII – to dzieło Francesco Borrominiego, o których prawie nikt nie wie Wy jednak zostaliście wtajemniczeni

Wracając tą uliczką skręcamy w lewo w via Santa Cecilia. Mijając pod numerem 1 XVI – wieczną kamienicę z zachowanymi na parterze wnękami służącymi dawniej jako warsztaty a dziś sklepy, dochodzimy do placu Piazza di S. Cecilia.

Po lewej stronie, pod numerem 19 zauważamy kolejną starą budowlę. To Casa Ettore Fieramosca zbudowana w XIV wieku.

Mieszkał tu dowódca wojsk, który w 1503 r. roku dowodząc 13 kawalerami włoskimi pokonał w pojedynku 13 kawalerów francuskich. Wydarzenie to przeszło do historii jako Disfida di Barletta. Dziś to budynek mieszkalny, który przeszedł radykalną restaurację w roku 1960.

Po stronie przeciwnej widzimy Palazzo del Monastero wraz z potężnym portalem wejściowym na teren Bazyliki S. Cecilia.

Według tradycji w II lub III wieku stał tu dom, którego właścicielem był poganin Walerian. Dokładnie nie wiadomo kiedy żyła i kiedy zmarła bogata chrześcijanka imieniem Cecylia. Złożywszy śluby czystości została siłą zmuszona do poślubienia owego Waleriana. Zamieszkawszy w jego domu nie złamała przyrzeczeń, co więcej swego męża i jego brata Tyburcjusza nawróciła na chrześcijaństwo. Była tak piękna, że legioniści, którzy na rozkaz panującego wówczas cesarza (niektóre źródła mówią, że działo się to za panowania Marka Aureliusza, inne wskazują na Aleksandra Sewera) przybyli, aby ją aresztować, na kolanach błagali ją by odstąpiła od wiary, bo nie chcieli jej zabijać. Nie ugięła się – więcej – każdego z żołnierzy nawróciła! To jednak jej nie pomogło. Wraz z mężem i jego braćmi Cecylia poniosła śmierć męczeńską. Najpierw w łaźni powieszono ją na haku, aby pod wpływem duszącej pary wyparła się wiary. Jednak nie udusiła się. Dzięki boskiej ingerencji powiew wiatru rozwiał opary. Wtedy skazano ją na ścięcie mieczem. O tym opowiemy jednak za chwilę, podczas zwiedzania wnętrza bazyliki. Dom Waleriana i Cecylii, zgodnie z jej wolą, wykorzystywany był potem jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej (Titulus Caeciliae). Najprawdopodobniej w V wieku na ruinach domu powstała pierwsza świątynia. W pierwszej ćwierci wieku IX (ponoć w 822 r.) papież Paschalis I doznał wizji. Ukazała mu się Cecylia, która wskazała, gdzie jest pochowana. Odnaleziono ją w katakumbach św. Kaliksta. Ponoć w nienaruszonym stanie. Choć to tylko legenda, gdyż zachowały się zapiski mówiące, że papież własnoręcznie zbierał jej prochy na łopatkę Relikwie przetransportowano do bazyliki, którą wówczas przebudowano. Podczas prac renowacyjnych przeprowadzanych w 1599 r. na zlecenie kardynała Paolo Emilio Sfondrati otwarto grobowiec św. Cecylii. I co się ponoć okazało? Że ciało wciąż pozostaje nienaruszone! Ubrane w białą szatę i pachnące cyprysami. Na szyi zaś widoczne były ślady katowskiego miecza. Ciekawe jak to było możliwe, skoro VIII wieków wcześniej papież zbierał jej prochy Klemens VIII nakazał uwiecznić ten niezwykły cud. Na jego zlecenie Stefano Maderno wykonał rzeźbę, o której jeszcze opowiemy. Kolejne renowacje bazylika przechodziła w 1724 r. wg proj. Domenico Paradisi i Luigi Barattoni, potem w latach 1741 – 1742. Ostatnia ingerencja w strukturę świątyni miała miejsce pod koniec XIX wieku, kiedy przebudowano kryptę.

Kościół zwiedzimy wg następującego planu:

Zewnętrzna ściana, zwana Monumentalnym Portalem wykonana została w latach 1741 – 1742 wg proj. Ferdinando Fuga. Przekraczając ją dostrzeżemy po prawej stronie niewielką, zupełnie nieznaną i nie opisywaną w przewodnikach płytę z wyrytą inskrypcją, na której wyraźnie odczytać możemy imię cesarza Wespazjana. To bardzo cenne świadectwo historii miasta Rzym, tzw. Cippo del Pomerio, kamienna tablica wyznaczająca świętą granicę Rzymu!

Pochodzi z 75 r.! Odnaleziono ją w okolicy bazyliki w 1900 r. i wmurowano w portyk.

Wchodzimy na teren atrium (nr 1 na planie). Na środku wznosi się prostokątnego kształtu fontanna przebudowana w 1929 r.

Fasada główna bazyliki jest XVIII – wieczna. Za nią widzimy XII – wieczną kampanilę. Wchodzimy do portyku (nr 2), który składa się z antycznych kolumn i oryginalnego architrawu z mozaikowym fryzem z XII wieku. Dostrzeżemy tutaj płyty nagrobne oraz fragmenty średniowieczne. Po stronie prawej zwróćmy uwagę na „wypasiony” pomnik grobowy kardynała Paolo Emilio Sfondrati zmarłego w 1618 r. (tak, tego który ogłosił, że ciało Cecylii wciąż się nie rozłożyło). Monument wykonał Girolamo Rainaldi. Zdobiony jest marmurowymi reliefami upamiętniającymi otwarcie sarkofagu św. Cecylii zlecone przez kardynała w 1599 r.

Wchodzimy do wnętrza bazyliki.

Poprzedzone jest ono westybulem, trójnawowe, z czego nawa główna zamknięta absydą i nakryta obniżonym sklepieniem kolebkowym, oddzielona od naw bocznych filarami zawierającymi antyczne kolumny.

W westybulu (nr 3), po prawej stronie dostrzegamy grobowiec kardynała z Hartford zmarłego w 1398 r., prawdopodobnie autorstwa Paolo Tacconi znanego bardziej jako Paolo Romano.

Po stronie lewej mieści się pomnik grobowy kard. Nicolò Forteguerri – projekt przypisywany Mino da Fiesole, przekształcony w 1895 r. Ponadto, do prawej ściany westybulu przylega mała kapliczka (nr 4) z XIV – wiecznym freskiem przedstawiającym „Ukrzyżowanie Chrystusa” oraz XV – wiecznym przedstawiającym „Tronująca Matka Boska i święci”.

Olbrzymia, bardzo jasna nawa centralna zdobiona jest dekoracją XVIII – wieczną. Na sklepieniu mieści się fresk autorstwa Sebastiano Conca (1727 r.) „Apoteoza św. Cecylii”.

Wchodzimy w nawę prawą. Na jej początku widzimy korytarz (nr 5) dekorowany freskami „Pejzaże” oraz „Święci”, których autorem jest Paul Brill. W głębi mieści się statua „Św. Sebastian” z pierwszej połowy XVI wieku przypisywana Lorenzetto. Po lewej zaś „Św. Walerian i św. Cecylia” autorstwa Guido Reni. Z korytarza wejść możemy do tzw. Calidarium, czyli Kaplicy Łaziennej, gdzie według legendy św. Cecylia przez 3 dni wisiała na haku wdychając parę (o czym mówiliśmy wcześniej).

Do dziś zachowały się tu antyczne kanały termalne, którymi para dostawała się do pomieszczenia. Dekorowane jest ono freskami, o których autorstwo posądza się Andrea Lilli. W ołtarzyku widzimy kolejne dzieło Guido Reni z 1603 r. – „Ścięcie św. Cecylii”.

Wracamy do nawy prawej, z której można wejść do kolejnej kaplicy. To XV – wieczna Kaplica Ponziani (nr 7). Nakryta jest sklepieniem krzyżowym dekorowanym freskiem „Bóg Ojciec pomiędzy Ewangelistami”. Dawniej malowidło przypisywane było Pinturicchio i tak możemy wyczytać w wielu przewodnikach. Dziś wiemy, że wykonał go współpracownik Pinturicchio – Antonio del Massaro z Viterbo, który jest również autorem fresków pokrywających ściany kaplicy. Całość wykonana została około roku 1470. Malarz miał wtedy 20 lat. W kaplicy widzimy jeszcze ołtarz pokryty dekoracją cosmatesca.

Wracamy do nawy bocznej. Pomiędzy tą i następną kaplicą zauważymy Ołtarz św. Benedykta z dziełem Giuseppe Ghezzi. Do Kaplicy Relikwii (nr 8) zbudowanej wg proj. Luigi Vanvitelli (jego są również dzieło główne oraz fresk na sklepieniu), gdzie przechowuje się relikwie św. Cecylii, przylega inne pomieszczenie (nr 9) goszczące pomnik grobowy kard. Mariano Rampolla del Tindaro wykonany w 1929 r. przez Enrico Quattrini.

Na samym końcu nawy prawej odnajdziemy prawie niewidoczny fresk z XII wieku “Św. Cecylia ukazuje się papieżowi Paschalisowi I”, który wcześniej zdobił portyk bazyliki (nr 10).

W centralnej części prezbiterium mieści się cyborium (nr 11) – piękne dzieło gotyckie wykonane w 1293 r. przez Arnolfo di Cambio (zachował się podpis autora).

Na czterech kolumnach z czarno – białego marmuru opiera się baldachim, zdobiony łukami w kształcie liści koniczyny nakrytymi tympanonami i dekorowany płaskorzeźbami oraz rzeźbami aniołków, świętych, proroków i Ewangelistów. Pod ołtarzem, w grobowcu zbudowanym z marmuru i złoconego brązu, leży figura „Św. Cecylia” – wykonana w 1600 roku przez Stefano Maderno (nr 12). 

Wspominaliśmy już o historii jej śmierci i dwukrotnym „cudownym” odnalezieniu. Kontynuujmy zatem opowieść. Kiedy w 1599 r. na zlecenie kardynała, który chciał po pierwsze przyciągnąć wiernych do kościoła, a po drugie uzyskać środki na odnowienie bazyliki, rozpoczęto prace mające na celu wydobycie z grobowca ciała św. Cecylii, okazało się, że jej korpus nie rozłożył się. Wyglądała, jak gdyby zasnęła wczoraj. Papież wyznaczył Stefano Maderno(bardzo młodego, 23 – letniego nieznanego wówczas malarza) do stworzenia posągu upamiętniającego to wydarzenie. Podobno sam artysta miał możliwość na własne oczy zobaczyć św. Cecylię, aby jak najwierniej ją potem wyrzeźbić. Jednakże rzeźbiarz Stefano Maderno nie mógł widzieć ciała św. Cecylii, bo nie istniało! Była to jedynie kupka popiołu. I faktycznie nie widział. Papież bowiem stwierdził, że zwykły śmiertelnik nie jest godzien oglądać „świętego korpusu” i dlatego on, papież, opisał mu dokładnie to co rzekomo sam widział. Rzeźba powstała zatem według słów Klemensa VIII (tak, dobrze pamiętacie, już o nim mówiliśmy, to on był legatem papieskim w Polsce, który zakochał się w polskim piwie). Po otwarciu sarkofagu, przysłonięto go białą, nieprzezroczystą tkaniną tak, aby nic nie było widać Najważniejsze, że owa mistyfikacja przyniosła skutek. Do bazyliki zaczęli przybywać pielgrzymi, którzy zostawiali tu pieniądze. I tak po dziś dzień w wielu książkach wyczytać możemy o cudownym odnalezieniu nienaruszonego ciała świętej Cecylii. My jednak, czytając te „bzdurki”, będziemy już znali prawdę Wróćmy jednak do dzieła Maderno. Widzimy owoc jego pracy, piękny posąg z białego marmuru. Św. Cecylia leży na boku, w pozycji w jakiej ponoć została odnaleziona. Głowę ma owiniętą chustą, ciało ubrane w białą szatę, wygląda jakby spała. Artysta genialnie prowadzi nasz wzrok wzdłuż jej ciała aż do wyciągniętych rąk. A cóż to? Jej dłonie, a w zasadzie wyprostowane palce prawej dłoni, wskazują cyfrę „3”.

To magiczna cyfra „prześladująca” św. Cecylię w trakcie męczeństwa. Cecylia przez 3 dni wisiała w łaźni na haku. Kat trzy razy próbował ściąć jej głowę mieczem i nie udało mu się. Jeśli przyjrzymy się dobrze, na szyi św. Cecylii zobaczymy potrójny ślad po cięciach! Po tym św. Cecylia trzy dni umierała, wykrwawiając się w cierpieniu. W dokumentach z jej męczeństwa odnaleziono zapiski mówiące, że umierając, przepięknym anielskim głosem śpiewała pieśni chwaląc imię Boga. To dlatego dziś jest patronką muzyków i dlatego powstają szkoły muzyczne jej imienia. Trzy wyciągnięte palce Cecylii mają również symboliczne znaczenie. To wyznanie wiary w Trójcę Przenajświętszą.

Bardzo ciekawa jest dekoracja konszy absydalnej. To oryginalna mozaika z 820 roku! Widzimy przedstawienie „Błogosławiący Odkupiciel”, po lewej „Święci Paweł i Cecylia oraz papież Paschalis I ofiarowujący model bazyliki Chrystusowi” a po prawej „Święci Piotr, Walerian i Agata”. Dostrzeżemy także różne symbole chrześcijańskie. Poniżej pas z „Mistycznym Barankiem” oraz „Owieczkami”. Po bokach absydy, w niszach znajdują się popiersia Klemensa XI i Innocentego XII – prawdopodobnie dłuta Giuseppe Mazzuoli wykonane w latach 1723 – 1725.

Na samym końcu nawy lewej zwróćmy uwagę na dzieło Giovanni Baglione „Święci Piotr i Paweł”. W kolejnych ołtarzach zobaczymy ponadto: „Św. Agata” – Paolo Guidotti, „Św. Andrzej” – Giovanni Baglione i „Święci Szczepan i Wawrzyniec” – Giuseppe Ghezzi. W nawie tej mieści się ponadto przejście prowadzące do XII – wiecznego krużganka zakonnego (nie ma możliwości zwiedzania). W lunetach prezentują się freski autorstwa Giovanni Baglione.

Przed wyjściem warto poprosić siostry o możliwość wejścia na chór zakonny, niewidoczny z wnętrza kościoła (mieści się ponad kontrfasadą bazyliki). Podziwiać tam będziemy przepiękny i rzadko oglądany fresk Pietro Cavallini wykonany w latach 1289 – 1293 „Sąd Ostateczny”.

Dzieło odkryto dopiero w 1900 roku!

Widzimy postać Jezusa otoczonego aniołami, pomiędzy Matką Boską, św. Janem Chrzcicielem i apostołami, a także szereg postaci błogosławionych i potępionych. Ponadto po stronie wejścia widzimy scenę Zwiastowania, po przeciwnej zaś przedstawienie snu Jakuba i oszustwa Izaaka.

Bazylika św. Cecylii kryje jeszcze jedną tajemnicę. Kryptę, którą czasami można zwiedzać.

Podczas prac prowadzonych w 1899 r. odkryto pod kościołem ruiny konstrukcji mieszkalnych z czasów późnorepublikańskich, czyli pochodzących jeszcze sprzed czasów Chrystusa (II wiek p.n.e.) oraz ruin zabudowań z okresu II – IV w. n.e. Te drugie to prawdopodobnie pozostałości domu Waleriana i Cecylii. Stworzono tam wtedy kryptę, w której umieszczono relikwie św. Cecylii, Waleriana, Tyburcjusza, Maximusa oraz kości papieży Lucjusza i Urbana. Kolejne prace prowadzone w 1988 r. pod Kaplicą Relikwii wydobyły na światło dzienne inne zabudowania, między innymi baptysterium z V wieku, co potwierdza, iż dom ten wykorzystywany był jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej.

Wychodząc z bazyliki udajmy się na placyk znajdujący w głębi po prawej stronie Domu Ettore Fieramosca. To Piazza de’ Mercanti. Na rogu, pod numerem 4 – 5 stoi XV – wieczny domek mieszkalny – dziś na parterze mieści się jedna z wielu zatybrzańskich trattorii.

Pod numerem 14 zobaczymy dom pochodzący z XIX wieku zbudowany w stylu eklektycznym z charakterystycznym, dużym balkonem rogowym.

Od placu odchodzi zaułek zwany Vicolo del Canale, gdzie pod numerem 26 dostrzeżemy kolejną starą zabudowę mieszkalną. To dom z XV wieku. 

Dalej skręcamy w lewo w via del Porto i w prawo w Porto di Ripa Grande. Znajdujemy się przy Tybrze. Ulica bierze swą nazwę od portu, który kiedyś mieścił się w okolicy. Całą jej długość zajmuje monumentalny kompleks zwany dziś Palazzo dell’Istituto Romano di San Michele.

W 1679 r. prałat Tommaso Odescalchi postanowił zbudować kompleks szpitalno – opiekuńczy dla porzuconych lub osieroconych młodych chłopców i dziewczyn. Pomysł zrealizowano w latach 1686 – 1701, prawdopodobnie wg proj. Mattia De Rossi i Carlo Fontana. Kiedy kompleks stanął, zakupił go papież Innocenty XII tworząc w nim Apostolskie Hospicjum św. Michała. Kolejny z papieży – Klemens XI – nakazał Fontanie dobudować tzw. dom korekcyjny dla młodzieży, gdzie „nawracano” ich charakter i zachowanie. W latach 1706 – 1709 dobudowano koszary strażników, w latach 1708 – 1713 schronisko dla osób starszych, w latach 1710 -1714 mały kościółek szpitalny Madonna del Buon Viaggio, w latach 1710 – 1715 kościół S. Michele. Kolejne lata przyniosły dalszą rozbudowę i tak już olbrzymiego kompleksu. Dobudowano między innymi Konserwatorium dla Panien (1719 – 1729, przebudowane później przez architekta Nicolò Forti w latach 1790 – 1797) oraz więzienie dla kobiet wg proj. Ferdinando Fuga (lata 1734 – 1735), które funkcjonowało aż do roku 1972.

Kiedy rozpoczęły się prace budowlane związane z regulacją rzeki (XIX wiek) kompleks stał się Miejskim Centrum Kultury. Dziś mieszczą się tu dyrekcje różnych instytutów: Sztuk Pięknych, Architektury, Architektury Krajobrazu, Sztuki Współczesnej, Sztuki Dawnej, Fotografii Lotniczej, Konserwacji i Renowacji oraz Komenda Carabinieri – wydział do walki ze złodziejami i fałszerzami sztuki. Stoimy przed elewacją od strony Tybru, która powstała w latach 1714 – 1715, prawdopodobnie wg proj. Carlo Fontana, choć już po jego śmierci. Kompleks ma 334 metry długości i około 80 metrów szerokości, zajmuje prawie 27 000 m², czyli ponad 2,5 hektara! Jego wysokość to 25 metrów. Oprócz części mieszkalnej i kościołów na terenie kompleksu była duża część magazynowa, logistyczna oraz zakłady rzemieślnicze, w których pracowała „nawracana” młodzież: fabryka wełny, fabryka jedwabiu, fabryka tkanin dekoracyjnych, drukarnia. Wnętrze kompleksu posiadało aż 8 dziedzińców!

Skręcamy w prawo w ulicę via di Porta Portese (za murem i bramą po lewej stronie mieści się słynny niedzielny pchli targ, o którym opowiemy kiedy indziej) i za kompleksem raz jeszcze w prawo w ulicę via di S. Michele, którą dojdziemy do odchodzącej w lewo ulicy via della Madonna dell’Orto.

Doprowadzi nas ona do ulicy via Anicia. Kościołem stojącym na wprost zajmiemy się za chwilkę, najpierw skręćmy w prawo dochodząc do stojącego na rogu z ulicą via dei Genovesi innego kościoła – S. Giovanni Battista dei Genovesi wraz z kompleksem dawnego szpitala św. Jana Chrzciciela.

Obiekt powstał w latach 1482 – 1492, miał leczyć chorych marynarzy z pobliskiego portu Ripa Grande. Kompleks całkowicie przebudowano w 1737, tworząc między innymi nową fasadę kościoła oraz małą kampanilę. Fasadę raz jeszcze przebudowano w 1864 r. W lunecie ponad portalem głównym mieści się herb miasta Genua, mekki żeglarzy i marynarzy. Wnętrze jest jednonawowe. W ołtarzu po prawej stronie, zdobionym dwiema antycznymi kolumnami z porfiru, widzimy dzieło Filippo Zucchetti z 1696 r. – „Św. Grzegorz”. Dalej wznosi się pomnik grobowy Meliaduce Cicala wykonany przez nieznanego artystę z kręgu Andrea Bregno. Ołtarz główny, również zdobiony dwiema porfirowymi kolumnami, zawiera dzieło przypisywane Niccolas Régnier – „Chrzest Chrystusa”. Na lewo dostrzeżemy Tabernakulum Wszystkich Świętych – dzieło szkoły florenckiej końca XV wieku. W ołtarzu po lewej stronie kościoła mieści się „Objawienie się Matki Boskiej w Savonie” wykonane przez Giovanni Odazzi. Przedstawia wydarzenie z 29 sierpnia 1490 r., kiedy to Matka Boska objawiła się biednemu Benedyktowi Pareto, prosząc go, by na szczycie zbudowano dla niej świątynię i zapewniając, że w zamian będzie broniła mieszkańców. Natychmiast zbudowano tam kaplicę, w której umieszczono figurkę „Matki Boskiej z Dzieciątkiem”. Przy kościele zachowało się ponadto niewielkie oratorium z XVII wieku, w którym podczas prac restauracyjnych w 1975 r. odkryto resztki oryginalnych fresków.

Wracamy tą samą uliczką do kościoła S. Maria dell’Orto.

Teren, na którym wznosi się świątynia ma długą historię, a zaczyna się ona w 508 r. p.n.e. Miejsce to nazywano wtedy Campo di Muzio. W tym oto miejscu obozem rozbił się etruski król Porsenna. To tu, do obozu wroga przeniknął za zgodą Senatu Muzio Scevola, aby po cichu wyeliminować etruskiego władcę. Popełnił jednak błąd i zabił pisarza królewskiego. Został schwytany i wiedząc, że będzie torturowany włożył rękę w ogień pokazując, że nie ugnie się i nie boi się tego co nieuniknione. Król zdumiał się bardzo i uwolnił Rzymianina. Podobno to wydarzenie doprowadziło do zawarcia pokoju między zwaśnionymi stronami. Rzymianin Muzio uzyskał później przydomek „Scevola” co znaczy „Mańkut”. Został również przez Senat obdarowany właśnie tą ziemią, na której obozował Porsenna, tą, na której i my stoimy. Kościół powstał jednak sporo później. Według legendy w XV wieku w okolicy mieścił się ogród warzywny, do którego prowadził wielki portal zdobiony malowidłem przedstawiającym Matkę Boską. W 1488 r. pewien człowiek cierpiący na nieuleczalną chorobę (ponoć paraliż części ciała) zwrócił się do Matki Boskiej mówiąc, że gdyby odzyskał zdrowie, do końca życia pilnowałby, aby paląca się przed jej wizerunkiem lampka oliwna nigdy nie zgasła. Wtedy też doszło do cudu, mężczyzna został uleczony. Dotrzymał obietnicy. Co więcej wybudował obok portalu niewielką kapliczkę, w której umieszczono malowidło. W 1495 r. w miejscu kapliczki zaczął wyrastać duży kościół ufundowany częściowo przez Cech Plantatorów Owoców i Warzyw. Nie znany jest niestety architekt odpowiedzialny za tą świątynię. Podejrzewa się Giulio Romano, lecz nie ma co do tego pewności. W latach 1554 – 1560 świątynia przeszła gruntowną modernizację wg proj. Guidetto Guidetti (ucznia Michała Anioła). 8 lat później wyrosła fasada główna zaprojektowana przez architekta znanego jako Vignola. Niewielkich korekt wnętrza dokonał jeszcze w latach 1576 – 1577 Francesco z Volterry. Ostatnia restauracja kościoła Matki Boskiej z Ogrodu Warzywnego odbyła się w 1825 r. Wtedy też dodano nową kampanilę. Dwukondygnacyjna fasada w dolnej partii dzielona przez pilastry zawiera duży portal flankowany kolumnami i nakryty półokrągłym tympanonem. Część górna również dzielona pilastrami posiada na bokach po trzy elementy przypominające antyczne egipskie obeliski. Wnętrze jest trójnawowe z transeptem i bocznymi kaplicami, zakończone trzema absydami. Jest wynikiem restauracji i akcji dekoracyjnych jakie miały miejsce w XVIII w. pod okiem najpierw Luigi Barattoni a potem Gabriele Valvassori.

Na sklepieniu nawy centralnej dostrzeżemy fresk z 1706 r. „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” autorstwa Giacinto Calandrucci.

Standardowo zaczynamy od nawy prawej:

Jej sklepienie autorstwa Giuseppe i Andrea Orazi pokryte jest dekoracją przedstawiającą świętych tytularnych poszczególnych kaplic bocznych.

Kaplica 1) Widzimy tu „Zwiastowanie” – dzieło Taddeo Zuccari z 1561 r.

Kaplica 2) Skrywa „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” wykonane przez Filippo Zucchetti w 1711 r.

Kaplica 3) Mieści się tu dzieło główne „Madonna i święci” autorem, którego jest Giovanni Baglione. Jego są również malowidła ścian bocznych. Całość wykonana została w 1630 r.

Ściany prawego ramienia transeptu pokryte są „Historiami Pasyjnymi” pędzla Nicolò Martinelli. Na sklepieniu natomiast rozpoznamy „Zmartwychwstanie” namalowane przez Giacinto Calandrucci. Ponad drzwiami prowadzącymi do sali służącej jako miejsce przywdziewania szat mszalnych mieści się fresk Andrea Procaccini „Zesłanie Ducha Świętego”.

Ołtarz główny kościoła zaprojektowany został przez Gabriele Valvassori w połowie XVIII wieku. Mieści malowidło „Madonna z Dzieciątkiem” – to samo, które kiedyś znajdowało się na portalu prowadzącym do Ogródka Warzywnego, to samo, które ponoć dokonało cudu uzdrowienia. Sklepienie na przecięciu się nawy głównej i transeptu dekorowane jest stiukowymi girlandami oraz malowidłem „Niepokalane Poczęcie” – wykonali je Giuseppe i Andrea Orazi.

Absyda również pokryta jest freskami. Dostrzegamy tu „Historie z życia Marii Dziewicy” wykonane przez braci Zuccari: Taddeo i Federico około roku 1560. Ściany boczne pokryte zostały dekoracją freskową około roku 1598. Odpowiedzialny jest za to Giovanni Baglione. Dostrzeżemy tu również piękne stiukowe groteski z tego samego okresu.

Ściany lewego ramienia transeptu zdobią „Historie z życia św. Franciszka” wykonane przez Nicolò Martinelli. Ponad drzwiami prowadzącymi do zakrystii widzimy fresk Andrea Procaccini „Św. Anna i św. Joachim”. To rodzice Marii, matki Jezusa.

Przejdźmy do nawy lewej. Podobnie jak w prawej, sklepienie pokryte jest postaciami świętych tytularnych danych kaplic. Wykonał je Giovan Battista Parodi.

Kaplica 3) Skrywa malowidło „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi” autorstwa Giovanni Baglione z 1641 r. Jego jest również dekoracja ścian bocznych.

Kaplica 2) Zawiera „Chrzest Jezusa” wykonany przez Corrado Giaquinto(uczeń Sebastiano Conca) w 1750 r.

Kaplica 1) Podziwiać tu możemy kolejne dzieło Giovanni Baglione „Św. Sebastian uzdrowiony przez anioły”, a także chrzcielnicę z początku XVI wieku.

Na końcu nawy prawej mieszczą się drzwi prowadzące do pokrytego freskami małego pomieszczenia poprzedzającego tzw. Szatni Arcybractwa, wykorzystywanej przez bractwo do dnia dzisiejszego. Przylega do niej małe oratorium zbudowane w 1563 r. i udekorowane stiukiem oraz freskami w latach 1702 – 1706. Jednym z autorów dekoracji był ponoć Giovanni Odazzi. W pomieszczeniach ponad kościołem utworzono w 1981 r. Centrum Studiów Nad Bractwami i Cechami Rzemieślniczymi Rzymu im. Luigi Huetter.

Wychodząc z kościoła udajemy się w prawo, wciąż uliczką via Anicia, dochodząc do placu Piazza di S. Francesco d’Assisi. Na wprost nas stoi budynek, stanowiący dziś zakonny przytułek dla bezdomnych, zbudowany na ruinach hospicjum, w którym przebywał krótko św. Franciszek z Asyżu podczas swych pobytów w Rzymie (w 1209 i 1223 r.).

Po lewej stronie widzimy kościół S. Francesco a Ripa.

Pierwsza świątynia wraz z klasztorem benedyktynów powstać tu miała już w X wieku. W 1229 r. kompleks przeszedł w ręce Braci Mniejszych Franciszkanów Obserwantow, którzy rozpoczęli go sukcesywnie przebudowywać. Trwało to aż do początku XVIII wieku. Swój dzisiejszy wygląd zyskał jednak już w XVII wieku dzięki pracom Onorio Longhi (1603 r.) i Mattia De Rossi (1681 – 1685). Wnętrze jest trójnawowe, posiada 3 kaplice na każdym z boków.

Zaczynamy od nawy prawej:

Kaplica 1) Sklepienie i pendentywy zdobią postacie „Świętych” autorstwa brata Emanuele da Como. Na prawej ścianie widzimy pomnik grobowy kard. Michelangelo Ricci zmarłego w 1682 r., z popiersiem zmarłego wykonanym prawdopodobnie przez Domenico Guidi.

Kaplica 2) Zdobią ją „Historie z życia św. Jana Kapistrana”. Wykonał je Domenico Maria Muratori. Jan Kapistran powinien być nam Polakom dobrze znany. W 1453 r. przebywał bowiem jako Główny Inkwizytor we Wrocławiu, gdzie pod wpływem jego kazań spalono na stosie 41 Żydów oskarżonych o kradzież hostii. Tego samego roku, na prośbę Zbigniewa Oleśnickiego przybył do Krakowia, gdzie na Rynku Głównym wygłaszał kolejne płomienne kazania, pod wpływem których ponad 100 osób zgłosiło chęć wstąpienia do Zakonu Braci Mniejszych. W 1454 r. w Krakowie św. Jan Kapistran założył Obserwancji Zakon Braci Mniejszych popularnie zwanych Bernardynami.

Kaplica 3) Dzieło główne tu przechowywane wykonał Stefano Maria Legnani.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Rospigliosi – Pallavicini zaprojektowana przez Nicola Michetti a ukończona w latach 1710 – 1725 przez Ludovico Rusconi Sassi. Dzieło główne – „Św. Piotra z Alkantary i Paskal Baylon” stworzył Giuseppe Chiari. W tondach na sklepieniu widzimy „Alegorie Cnót” autorstwa Tommaso Chiari. Po bokach kaplicy mieszczą się pomniki grobowe Stefano i Lazzaro Pallavicini oraz Marii Camilli i Giovan Battisty Rospigliosi zaprojektowane przez Nicola Michetti. Zdobione są rzeźbami alegorycznymi i portretami wykonanymi przez Giuseppe Mazzuoli.

W ołtarzu głównym wykonanym w 1746 r. mieści się posąg „Św. Franciszek” przypisywany bratu Diego da Careri. Dostrzeżemy także „Trójce Przenajświętszą i postacie świętych” autorstwa Paris Nogari.

W lewym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Paluzzi – Albertoni zaprojektowana w latach 1622 – 1625 przez Giacomo Mola. Odnajdziemy tu jedno z największych i najbardziej dojrzałych dzieł GianLorenzo Berniniego – „Śmierć błogosławionej Ludwiki Albertoni” zwane czasami „Ekstazą bł. Ludwiki Albertoni”. Ludwika Albertoni urodziła się w 1473 r. w Rzymie. Jej ojciec szybko zmarł, wychowała ją ciotka. W wieku 20 lat wyszła za mąż za Jacopo delle Cetera, z którym miała trzy córki. 13 lat później mąż zmarł a ona wstąpiła do Trzeciego Zakonu św. Franciszka z Asyżu (tzw. Tercjarki). Była niezwykle dobroczynna, starała się ze wszystkich sił pomagać potrzebującym. Podczas wielkiego głodu sprzedała wszystko co miała i pieniądze rozdała ubogim. Opiekowała się również dziećmi starając się zaszczepić w nich miłość do Boga. Nazywana była „Dobrą Matką”. Zmarła w 1533 r., pochowano ją właśnie tutaj. W 1671 r. papież Klemens X beatyfikował Ludwikę. W latach 1671 – 1674 GianLorenzo Bernini (wtedy już miał ponad 70 lat!) wykonał pomnik grobowy błogosławionej.

Po mistrzowsku operując światłem (które wpada przez umieszczone tam, niewidoczne dla widza okienka), stworzył artysta wizję przejścia Ludwiki z ziemskiego padołu do raju. Ludwika leży na łożu, które zdobi precyzyjny marmurowy haft. Jej twarz wyraźnie ukazuje nam, że przeżywa ekstazę, oddając ducha przechodzi w inny świat. Kolejny raz Bernini ukazuje nam, że jest mistrzem iluzji. Kapliczka jest bowiem bardzo mała, lecz nam wydaje się, że posąg jest daleko, daleko w głębi! Artysta uzyskał ten efekt projektując wnękę zbudowaną z dwóch pochyłych ścian działających jak tło przestrzenne. Tylna ścianka została cofnięta, co pozwoliło na ukrycie dwóch okienek, przez które padają na twarz Ludwiki promienie słońca uwydatniając jej ekstazę. To jedno z najlepszych, najbardziej pełnych i najmocniej przemawiających dzieł Berniniego. Za posągiem umieszczono ponadto malowidło „Św. Anna i Dziewica Maryja” autorstwa Giovanni Battista Gaulli zwanego Baciccio.

Dalej, pomiędzy kaplicami mieści się pomnik Giulia Ricci Paravicini z popiersiem wykonanym przez Ercole Ferrata.

Oto co zobaczymy w kaplicach lewej nawy:

Kaplica 3) Na lewej ścianie dostrzegamy popiersie Laury Frangipane wyrzeźbione przez Andrea Bolgi. Po przeciwnej stronie popiersie, tym razem należące do Orazio Mattei, o jego autorstwo posądza się Lorenzo Ottoni.

Kaplica 2) Zdobiona jest freskami wymalowanymi przez Giovanni Battista Ricci. Widzimy tu też „Zwiastowanie” autorstwa Francesco Salviati wykonane około roku 1534. Ponadto na zewnątrz mieści się grobowiec Giuseppe Paravicini z popiersiem autorstwa Camillo Rusconi.

Kaplica 1) To kaplica Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, zdobiona dziełem „Niepokalane Poczęcie” wykonanym przez Marten de Vos w 1555 roku. Poza tym, po prawej stronie dostrzeżemy „Wniebowzięcie” – dzieło Antonio della Cornia, po lewej zaś „Narodziny Dziewicy” wykonane przez Simon Vouet około roku 1620. W pendentywach zauważymy „Sybille” wykonane przez artystę ze szkoły Vuoeta. Male drzwiczki prowadzą do Kaplicy Chórowej, gdzie pochowany został malarz Giorgio De Chirico, zmarły w 1978 r – twórca włoskiego surrealizmu.

Z zakrystii biegnie przejście do Kaplicy św. Franciszka, jedynej oryginalnej części dawnego hospicjum, w którym mieszkał św. Franciszek z Asyżu.

Obok kościoła widzimy dawny klasztor Brai Mniejszych Franciszkanów Obserwantów Reformatów (pod nr 24). 

Zaprojektowany został przez Onorio Longhi w 1603 r. na zlecenie prałata Marco Antonio Vipereschi. Budowę ukończono w roku 1660. Dzisiejszy wygląd budynek uzyskał jednak w roku 1890, kiedy to stał się siedzibą włoskich bersalierów (żołnierze lekkiej piechoty zmechanizowanej). Po II wojnie kompleks stał się przejściowym mieszkaniem dla osób, które mieszkały dawniej na obrzeżach Rzymu i straciły dach nad głową w wyniku bombardowania tamtejszych dzielnic (centrum Rzymu nie uległo zniszczeniu podczas wojny). Dziś obiekt jest w rękach Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Przy placu stoi jeszcze jeden ciekawy obiekt. Pod numerem 75 – Palazzo Costa.

Powstał w XVIII wieku dla ligurskiej rodziny Costa, która w Rzymie postanowiła otworzyć produkcję wełny. Po dziś dzień mieszkają tu członkowie tej rodziny.

Wchodzimy w jedną z uliczek wychodzących z placu – via della Luce, która doprowadzi nas do placu Piazza Mastai. Bierze on swą nazwę od nazwiska rodziny, z której wywodził się papież Pius IX. To on podjął decyzję o wybudowaniu potężnego kompleksu, w którym mieściła się dawniej Papieska Fabryka Tytoniu.

Obiekt zaprojektował i wybudował w latach 1860 – 1863 Antonio Sarti. Ma 168 metrów długości. Parter budynku jest boniowany, centralną część pierwszej kondygnacji zajmuje obszar dekorowany ośmioma kolumnami doryckimi podtrzymującymi belkowanie z inskrypcją upamiętniającą fundatora, czyli Piusa IX. Centralną część wieńczy trójkątny tympanon. Między kolumnami dostrzeżemy trzy herby: środkowy Piusa IX, po lewej herb Kamery Apostolskiej a po prawej prałata Giuseppe Ferrari – ówczesnego Ministra Finansów Państwa Kościelnego. Portal został zaprojektowany trochę niezdarnie, jest bowiem zbyt mały w stosunku do ogólnego rozmiaru budynku. Wiąże się z tym nawet anegdotka. Podobno kiedy pałac był gotowy i zaproszono papieża Piusa IX, ten przeszedłszy przez portal powiedział: „Skoro weszliśmy przez okno, to pokażcie mi teraz, gdzie są drzwi”. W roku 1927 obiekt przeszedł gruntowną renowację a w latach ’50 przebudowano go wg proj. Cesare Pascoletti. Stał się wtedy siedzibą Generalnej Dyrekcji Monopoli Państwowych. Dziś mieści się tutaj biuro Guardia di Finanza przy Ministerstwie Finansów.

Na środku placu podziwiać możemy fontannę zasilaną przez akwedukt papieski Acqua Paola.

Jej budowę zlecił również papież Pius IX. Zaprojektowana została w 1863 r. przez Andrea Busiri Vici. Składa się z głównej oktagonalnej wanny umiejscowionej na trzech stopniach, zdobionej herbem i płytami inskrypcyjnymi papieża Piusa IX Mastai. Na środku, na niewielkim cokole, cztery delfiny podtrzymują na splecionych ogonach kolejną misę, powyżej cztery aniołki trzymają trzecią – najmniejszą wanienkę.

W tym miejscu kończymy nasz pierwszy spacer po rozległym obszarze zwanym Trastevere. Kolejnym razem podążymy wzdłuż Alei Trastevere.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giorgio Carpaneto, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 1990;
• Domenico Pertica, Storia dei rioni di Roma, Roma 1992;
• Arianna Roccoli, Chiese di Trastevere. Da via della Lungara a Piazza S. Cosimato, Roma 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Enrico Pucci, SS. Maria dell’Orto in Trastevere e la sua venerabile Arciconfraternita, Roma 2006

Artykuł Zatybrze cz.1 – Stare Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.