Dziś rozpoczynamy pierwszy z dwóch spacerów po bardzo ciekawym rejonie Wiecznego Miasta jakim jest Monti. W części pierwszej odwiedzimy antyczną dzielnicę biedoty zwaną dawniej Suburrą. Jak zawsze zacznijmy od kilku słów stanowiących historyczne tło naszej wycieczki. Nazwa Monti wywodzi się od wzgórz, ponieważ teren ten leży na trzech antycznych wzgórzach Rzymu: Eskwilinie, Kwirynale i Celio. W czasach Cesarstwa Rzymskiego obszar ten dzielił się na dwie części: rezydencjonalną (dziś Colle Oppio) oraz biedną czyli Suburrę, dzielnicę nędzarzy, prostytutek, lupanarów oraz tawern o złej sławie i ukrywających sie tu przed prześladowaniami pierwszych chrześcijan. W średniowieczu obydwie te części opustoszały w związku z uszkodzeniem akweduktu, ktory doprowadzał tu wodę. Ludzie przenieśli się bliżej rzeki. Z czasem w miejscu tym wyrosły winnice. W wieku XX tereny te zostały częściowo zniszczone przez Benito Musoliniego w związku z budową dróg. Dziś jest to zakątek rewitalizowany, ulegający pozytywnym przemianom, coraz liczniej odwiedzany przez turystów, którzy doceniają ciszę i malowniczość Monti, regionu bądź co bądź położonego w samym sercu Wiecznego Miasta.

Zwiedzanie Suburry zaczynamy na skrzyżowaniu dwóch ulic: via dei Fori Imperiali oraz via Cavour. Wejdżmy w tą drugą ulicę. Via Cavour bierze swą nazwę od włoskiego polityka – Camillo Benso di Cavour – żyjącego w XIX w. Po lewej stronie wznosi się wieża Torre dei Conti, zbudowana w 1238 r. wg proj. Marchionne Arezzo.

Budowę wieży i budynku, którego częścią ona była zlecił papież Innocenty III z myślą o przeznaczeniu go na rezydencję dla swego brata, hrabiego Riccardo di Sorra. Wieża dziś ma jedynie 29 metrów ale w XIII w. miała tych metrów 60! Ze względu na swą monumentalność nazywana była Wieżą Większą lub też Wieżą Bezpieczeństwa. W wyniku trzęsienia ziemi do jakiego doszło w 1348 r. cześć wieży zawaliła się a mieszkańcy opuścili posiadłość (ciekawostką może być fakt, iż zawaliła się też wówczas część Koloseum). Miejsce to pozostawało niezamieszkane aż do XVII w., kiedy to papież Urban VIII zapoczątkował odbudowę. Ukończono ją już za pontyfikatu Aleksandra VIII, dodano wtedy dwie mocne przypory widoczne w strukturze po dziś dzień.

Skręćmy teraz w uliczkę Tor de’ Conti biegnącą tuż za wieżą. Oczom naszym ukazuje się Hotel Forum.

Powstał w latach 1750 – 1753 jako siedziba zakonu Dominikanów. Jego wykonawca – Gabriele Valvassori – nie wziął ani grosza za wykonanie projektu. Zażyczył sobie natomiast aby Dominikanie po jego śmierci odprawiali każdego roku 15 mszy za spokój jego duszy. W 1962 r. budynek odnowiono i przystosowano na potrzeby hotelu. Dziś wejście mieści sie pod nr 28, jeśli spojrzymy jednak na nr 31 ujrzymy oryginalny portal dawnego klasztoru.

Tuż obok hotelu stoi kościół SS. Quirico e Giulitta.

Pierwsza świątynia stanęła tu już w IV w. konsekrowana została troszkę póżniej, bo między 538 a 555 r. przez papieża Wigiliusza. Pamiętacie jak podczas spaceru wokół Fontanny Di Trevi opowiadałem Wam o kościele S. Maria in Trivio oraz o papieżu usuniętym z katedry (tron papieski) przez Belizariusza? to właśnie ten papież – Wigiliusz – zajął jego miejsce. Kościół zawdzięcza swe wezwanie dwóm świętym męczennikom: 3 – letniemu Quirico i jego matce – Julii, zamordowanym w czasach cesarza Dioklecjana w 305 r. Oryginalna budowla była odwrócona względem dzisiejszego kościoła o 180 stopni. Na początku XII w., za czasów papieża Paschalisa II dobudowano do świątyni romańską 3 – piętrową kampanilę (dzwonnicę kościelną charakterystyczną dla architektury włoskiej, dostawianą niejako do kościoła). Pierwszą restaurację obiektu przeprowadzono w 1475 r. wg proj. Baccio Pontelli. Kolejna odbyła się w 1584 r., wtedy też obrócono kościół. W 1733 r. dodano obecną fasadę, dzieło Filippo Raguzzini. Wnętrze kościoła jest jednonawowe z ołtarzami bocznymi, ze sklepieniem pokrytym freskami Pietro Gagliardi z 1856 r. prezentującymi glorię świętych, którym kościół jest poświęcony. Mieści się tu Muzeum Szopek Bożonarodzeniowych gromadzące około 3000 figurek pochodzących z całego świata.

Wychodzimy z kościoła i kierujemy się w prawo, wzdłuż muru oddzielającego dawniej fora cesarskie od dzielnicy nędzarzy. Tak dojdziemy do Arco dei Pantani – jedynej bramy w murze Suburry.

Trochę dalej widzimy portal i okna dawnego kościoła S. Basilio, póżniej znanego jako SS. Annunziata.

Aby poznać historię tego miejsca musimy cofnąć się w czasie aż do V wieku. Doszło wtedy do wielkiego trzęsienia ziemi, w wyniku którego zniszczeniu uległo Forum Augusta. W 983 r. mnisi z zakonu Bazylianów, uchodząc z Bizancjum, przybyli do Rzymu i zbudowali tu na ruinach forum wczesnośredniowieczną osadę klasztorną z niewielkim kościółkiem pod wezwaniem św. Bazylego, który stanął na fundamentach absydy dawnej świątyni Marsa Mściciela. Przeznaczony był tylko na użytek zakonników. W wieku XIII całość założenia przeszła w ręce rycerzy z zakonu joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana z Jerozolimy). Były to 23 domy, 3 apteki, kościół oraz 2 wieże: wieża Hrabiów oraz Wieża Milicyjna. Dzięki temu przejęli praktycznie kontrolę nad całym otaczającym ich terytorium. W połowie XV wieku joannici przenieśli się do swojej nowej siedziby na wzgórzu Awentyn a papież Paweł II Barbo ufundował przebudowę głównego budynku przystosowując go na potrzeby mieszkania dla swego bratanka – kard. Marco Barbo. W 1566 r. papież Pius V przeniósł tutaj klasztor sióstr Dominikanek, które przebudowały po raz kolejny cały kompleks wg proj. Battista Arrigoni da Caravaggio ( nie mylić z TYM Caravaggio ) oraz zmieniły wezwanie kościółka na SS. Annunziata.

Siostry przebywały tu aż do 1930 r. Klasztor wraz z zabudowaniami i kościółkiem zostały rozebrane a budynek główny w 1946 r. powrócił w ręce zakonu joannitów, którzy dziś nazywani są Zakonem Kawalerów Maltańskich.

Naprzeciw znajduje się malutka Capella della Mater Boni Consili (Kaplica Matki Boskiej Dobrej Rady), zbudowana w XIX wieku, w stylu neoklasycystycznym, przez rodzinę Sturbinetti.

Składa się z malutkiego pomieszczenia, wąskiego ołtarzyka z ikoną Madonny oraz tablic wotywnych. Przez „tubylców” nazywana jest najmniejszym kościołem Rzymu, gdyż z trudem mieszczą się w niej trzy osoby.

Idąc dalej wchodzimy na plac Piazza del Grillo. Pod nr 5 widzimy Palazzo del Grillo de Robilant wraz z wieżą obronną.

To malowniczy XVII – wieczny budynek z XIII – wieczną wieżą, który powstał dla rodu markizów Del Grillo. Średniowieczna wieża z 1223 r. to pozostałość po wcześniejszej fortecy rodu Carboni.

Budynek charakteryzuje się pięknym, barokowym portalem prowadzącym do wewnętrznego ogrodu pełnego fontann i stiukowych nimf wodnych. W ogrodzie zauważyć można drugi wspaniały portal flankowany czterema kolumnami z rzeżbami Minerwy i Merkurego. Wnętrze pałacu skrywa liczne freski oraz zdobienia stiukowe. W XIX wieku budynek przeszedł w ręce Nicolis de Robilant, zaś podczas II wojny światowej mieściło się tu studio wielkiego malarza Renato Guttuso.

Od placu odbiegają dwie boczne uliczki. Zajrzyjmy najpierw do tej po lewej stronie – via Campo Carleo. Nosi ona imię Caroleo di Leone, który w X w. posiadał tu swoje włości. Widzimy wejście do wspomnianego wcześniej Domu Kawalerów Maltańskich zwanego Casa dei Cavalieri di Rodo.

Aż do 1861 r. stał tu także starutki kościółek S. Maria in Campo Carleo, rozebrany na zlecenie papieża Piusa IX.

Na prawo od placu biegnie zaś inna uliczka – via degli Ibernesi biorąca swą nazwę od Kolegium Irlandzkiego ( dawniej Irlandię nazywano Ibernią ) zbudowanego w 1628 r. przez kard. Ludovisi, znanego udzielania schronienia biednym staruszkom. Mieściło się ono pod nr 20.

Wróćmy na plac i przejdźmy pod łukiem aby znaleźć się na ulicy Salita del Grillo. Natychmiast po lewej stronie rzucają się nam w oczy pewne ruiny.

To pozostałości tzw. insuli czyli rzymskiej antycznej kamienicy czynszowej.

Naprzeciw, pod nr 17 stoi Palazzo di Achille Venier zbudowany w XVI wieku w miejscu XI – wiecznego kościółka S. Salvatore de Mitilis.

Od XVII do XIX wieku mieściła się drukarnia Kongregacji Rozkrzewiania Wiary, w której pierwszą książkę wydrukowano w 1629 r. o czym informuje nas tabliczka na fasadzie.

Troszkę dalej po drugiej stronie widzimy średniowieczny budynek – pozostałość po istniejącej tu, wspomnianej już wcześniej twierdzy rodu Carboni.

Tuż za nim mieści się siedziba Włoskiego Ordynariatu Wojskowego – organizacji kościelnej zapewniającej pomoc duchową żołnierzom Włoskich Sił Zbrojnych.

Jeszcze jednym ciekawym obiektem w tej uliczce może być dobrze zachowany XVI – wieczny budynek typu kamienica ( pod numerami 8 – 9 ).

Na końcu uliczki skręcamy w prawo w via Panisperna. Istnieje kilka interpretacji nazwy tej ulicy. Według niektórych bierze swą nazwę od dwóch braci zakonnych z kościoła S. Lorenzo in Panisperna, którzy rozdawali tu ubogim chleb ( „Panis” ) i szynkę ( „Perna” ). Inna wersja mówi o dwóch rodach: Pane i Perna, którzy mieli tu swe posiadłości. Jeszcze inna, być może najbardziej prawdopodobna, rzecze, iż nazwa ta wzięła się od słowa, którego użył papież Jan XXII w jednej ze swoich bulli. Nazwał on kościół S. Lorenzo słowem „Parasperna” co w antycznej łacinie znaczyło „odseparowany”, ponieważ świątynia stała daleko od drogi głównej, ukryta pomiędzy dwiema winnicami klasztornymi. Na samym początku zwróćmy uwagę na kościół SS. Domenico e Sisto umiejscowiony wysoko na szerokiej rampie.

Biegną do niego schody kończące się eliptycznym tarasem. Świątynia wraz z klasztorem poświęcona została założycielowi zakonu Dominikanów oraz papieżowi Sykstusowi III. Zbudowano ją na zlecenie papieża Piusa V dla sióstr Dominikanek, które przeniosły się tu w 1575 r. z poprzedniej lokacji. Budowa kościoła rozpoczęła się w 1569 r. i trwała aż do 1655. Na przestrzeni tych lat prace nadzorowali tacy architekci jak Giacopo Della Porta, Nicola Torriani, Orazio Torriani czy Vincenzo Della Greca. Okazała, dwukondygnacyjna fasada dzielona pilastrami zawiera piękny portal flankowany dwiema kolumnami podtrzymującymi złamany fronton, w centrum którego widzimy Matkę Boską. Bezpośrednio nad portalem mieści się płaskorzeźba z herbem Dominikanów – psem trzymającym w pysku pochodnię. Zwierzę symbolizować ma lojalność wobec ewangelicznego orędzia Dominikanów, pochodnia zaś – szerzenie Słowa Bożego wśród wiernych oraz oświetlanie właściwej drogi niewiernym. Po obu stronach dolnej kondygnacji znajdują się figury św. Dominika oraz św. Sykstusa III autorstwa Stefano Maderno. Kondygnacja górna, w swej centralnej części prezentuje duże okno i kolejne dwie figury: św. Tomasza z Akwinu i św. Piotra, zrealizowane przez Marcantonio Canini. Fasada zakończona jest dużym, trójkątnym przyczółkiem zwieńczonym krzyżem oraz ośmioma marmurowymi kandelabrami. Wnętrze jednonawowe z trzema ołtarzami po każdej stronie. Na sklepieniu widzimy „Apoteozę św. Dominika” i „Patronat Maryi” – freski Domenico Maria Canuti i Enrico Haffner wykonane w latach 1674 – 1675.

Z ciekawszych ołtarzy po prawej widzimy:

ołtarz 1) Dekoracja jest dziełem GianLorenzo Bernini. W ołtarzu marmurowa grupa autorstwa Ercole Antonio Raggi zatytułowana „Noli me tangere”.

ołtarz 3) „Wizja św. Dominika” dzieło Pier Francesco Mola. Ołtarz główny zaprojektował GianLorenzo Bernini w 1640 r. Widzimy tu „Madonnę z Dzieciątkiem” autorstwa nieznanego malarza ze szkoły florenckiej.

W ołtarzach po lewej dostrzeżemy:

ołtarz 3) „Madonna z Dzieciątkiem” przypisywana Benozzo Gozzoli

ołtarz 2) „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” – Francesco Allegrini ołtarz 1) „Madonna Różańcowa” – Giovanni Francesco Romanelli.

W latach 1930 – 1932, po remoncie klasztoru wg proj. Tullio Passarelli, umieszczono wewnątrz Papieskie Kolegium Angelicum, a w 1963 r. przekształcono je w Papieski Uniwersytet św. Tomasza z Akwinu.

Naprzeciwko kościoła, po lewej stronie via Panisperna wznoszą się potężne mury Villi Aldobrandini, do której wiedzie wejście umieszczone pod nr 28.

Aldobrandini to stary, szlachecki ród włoski (z XIII w.) z Florencji, który zaczął coś znaczyć na przełomie XVI i XVII wieku, za czasów Ippolito Aldobrandini, który w 1592 r. został papieżem Klemensem VIII.

Pierwszy budynek powstał w XVI w. dla rodu Vitelli, zbudowany na ruinach wcześniejszego obiektu z II wieku, którego relikty są wciąż widoczne od strony ulicy via Mazzarino. Obszar ten aż do 1600 roku miał charakter podmiejski (stąd nazwa „Villa” a nie „Palazzo”), dookoła rozciągały się sady i ogrody, Villa stanowiła wtedy letnią rezydencję rodu. Budynek dla rodu Vitellich zaprojektował Carlo Lombardi. W 1601 r. papież Klemens VIII Aldobrandini zakupił posiadłość i oddał w ręce swego bratanka kardynała Pietro Aldobrandini, który zlecił Giacomo Della Porta restaurację obiektu. Tenże, oprócz odnowy rezydencji, dokonał rozbudowy posiadłości, przebił nowe wejście, zbudował nową elewację od strony ogrodu, ten ostatni zaś ozdobił mnóstwem popiersi i rzeźb antycznych. Ponadto Giacomo jest autorem nowych schodów wewnętrzych oraz dziedzińca z malowanymi loggiami. Jako, że kardynał był miłośnikiem sztuki zgromadził on wcale niemałą kolekcję obrazów m.in. Tycjana, Correggio, Parmigianino – dziś rozproszoną po różnych muzeach. W villi znajdowało się też malowidło naścienne pt.: „Aldobrandyjskie wesele” pochodzące z I w. p.n.e., stanowiące prawdopodobnie grecką kopię innego dzieła z wieku IV p.n.e. Odkryto je w 1607 r. na wzgórzu Eskwilin, kard. Aldobrandini włączył je do swej kolekcji. Malowidło przedstawia przygotowania do zaślubin ukazując postaci rzeczywiste (panna młoda) oraz mityczne. Dziś możemy je podziwiać w Bibliotece Watykańskiej. W XVIII wieku, kiedy villa przeszła w ręce rodu Pamphilij, podupadła. W okresie napoleońskim w latach 1811 – 1814 skonfiskował ją francuski gubernator Rzymu, hrabia Sesto. Jako że był miłośnikiem przepychu, muzyki i pięknych kobiet, przyczynił się do odnowienia villi w której urządzał piękne, wielkie przyjęcia. Sprowadził też do villi mnóstwo obrazów z XVI, XVII i XVIII wieku oraz ozdobił ogród kolejnymi rzeżbami, za wybór oraz kopiowanie których odpowiadał sam Antonio Canova. Po roku 1830 villa wróciła w ręce rodu Aldobrandini i przeszła kolejną restaurację. Dodano wtedy po dwa pawilony, w tym jeden od strony ulicy via Nazionale. Ostatnia odnowa miała miejsce w XX wieku, kiedy to postanowiono zmniejszyć posiadłość. Obecnie ogród willi jest dostępny dla turystów jednakże otwiera się bardzo, bardzo, bardzo rzadko.

Nim skręcimy w uliczkę Via Mazzarino wejdźmy w via di S. Agata dei Goti. Warto zwrócić tu uwagę na budynek nr 10, gdzie w korytarzu znajduje się piękna, rustykalna fontanna, oraz na budynek pod nr 5 z Tabernakulum na ścianie.

Wchodząc w via Mazzarino oczom naszym ukazuje się kościół Sant’Agata dei Goti.

Pierwsza świątynia powstała tu w V wieku, zbudowana zapewne przez Gota – Flaviusa Ricimera – wodza armii Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Ozdobił on ją piękną mozaiką przedstawiającą Chrystusa otoczonego przez 12 apostołów, która uległa niestety zniszczeniu w 1589 roku. Świątynia otrzymała wezwanie jednej z najbardziej znanych męczennic z tzw. okresu starożytności chrześcijańskiej, czyli św. Agaty Sycylijskiej. Prześledźmy chwilkę jej żywot. Urodziła się w Katanii na Sycylii. Po przyjęciu wiary chrześcijańskiej zobowiązała się żyć w czystości i do końca życia pozostać dziewicą. W pewnym momencie jej życia zakochał się w niej namiestnik Sycylii – Kwincjan, a kiedy odrzuciła jego propozycję małżeństwa została oddana do domu rozpusty. Możnaby pomyśleć: „Z dziewictwa nici”. A jednak ponoć zachowała swój „wianuszek” i nie wyparła się wiary. Kiedy ze zwiększoną siłą rozpoczęły się prześladowania chrześcijan cesarz Decjusz postawił ją przed sądem i skazał na tortury, podczas których odcięto jej piersi (stąd bardzo często w ikonografii przedstawiana jest jako niewiasta trzymająca w ręku tacę z własnymi piersiami, często też z kleszczami, którymi oprawcy szarpali jej sutki). W trakcie tortur doszło do wielkiego trzęsienia ziemi. Dostrzegając w tym karę Bożą, nakazano przerwać tortury. Ostatecznie Agata zginęła rzucona na rozpalone węgle. W rok po jej śmierci (251 r.) nastąpił wybuch Etny. Lawa nie zalała jednak miasta, zatrzymała się tuż przed nim. Cudowne ocalenie przypisano wstawiennictwu św. Agaty i wtedy narodził się jej kult. Wróćmy do naszego kościoła. Tuż po założeniu świątyni stała się ona ośrodkiem zgromadzeń gotyckiej społeczności Rzymu – szerzył się tu kult aryjski.

W 592 r. papież Grzegorz Wielki konsekrował kościół ponownie, tym razem jako miejsce kultu chrześcijańskiego. Odrestaurowany na przełomie wieków VIII i IX na zlecenie papieża Leona III wzbogacił się on w dobudowany klasztor, w którym osiedlili się Benedyktyni (klasztor zniszczono w 1926 r. przy okazji budowy Banku Narodowego Włoch). Do ponownej renowacji doszło w roku 1637, a potem jeszcze w 1729 kiedy to Francesco Ferrari zaprojetował obecną fasadę.

Wnętrze zachowuje wygląd z V wieku z dodatkami barokowymi oraz XIX – wiecznymi. Ma 3 nawy podzielone kolumnowymi arkadami z jońskimi kapitelami.

W ołtarzu głównym stoi cyborium w typie cosmatesca z przełomu XII i XIII w. Tam również dostrzeżemy „Glorię św. Agaty” autorstwa Paolo Gismondi.

Idąc troszkę dalej pod nr 19 zobaczymy wejście do wspomnianych już ogrodów Villi Aldobrandini wraz ruinami domu z II wieku.

Wróćmy na via Panisperna i podejdźmy do kolejnego kościoła, tym razem pod wezwaniem S. Bernardino da Siena. Powstał w roku 1625, zbudowany na planie eliptycznym, na ruinach klasztoru św. Veneranda. Wewnątrz zobaczyć możemy dwa ciekawe dzieła. W kopule „Gloria św. Bernardyna i świętych Franciszkanów” autorstwa Bernardino Gagliardi, na drzwiach zakrystii zaś „Św. Franciszek, św. Klara i św. Agata” – Giovanni Baglione z 1617 r.

Podążając naprzód zwróćmy uwagę na budynek pod nr 255, gdzie znajduje się szkoła dla dziewcząt założona przez królową Margheritę di Savoia.

Dochodzmy do numeru 88. To Dom Arcybractwa Carpentieri zbudowany w XVIII w.

Mieścił się tu kiedyś Uniwersytecki Instytut Fizyki i to właśnie tutaj w 1934 r. Enrico Fermi, Edoardo Amaldi, Emilio Segre, Bruno Pontecorvo i Ettore Majorana położyli podwaliny nowoczesnej fizyki jądrowej. Umieścili oni parafinę pomiędzy źródłem neutronów a bombardowanym przez nie celem. Doszło wtedy do zwiększenia intensywności oddziaływania neutronów. Tak oto zetknęli się przypadkowo ze spowolnionymi neutronami. Odkrycie to spowodowało, iż w niedalekiej przyszłości Enrico Fermi, pracując już w Stanach Zjednoczonych, wraz z tamtejszymi fizykami, stworzył pierwszy na świecie reaktor jądrowy (w Chicago) oraz bombę atomową (w Los Alamos).

Troszkę dalej, pod numerami 205 – 207 widzimy Palazzo Falletti di Villafalletto. Powstał w pierwszej połowie XVIII wieku i miał stanowić siedzibę rodu Passarini Roffiano di Norcia. Szybko przeszedł jednak w ręce rodziny Falletti. Posiada 3 kondygnacje z antresolą. Od strony ulicy widzimy portal wejściowy zdobiony girlandami, zwieńczony balkonem, prowadzący na piękny dziedziniec z fontanną flankowaną przez dwa Atlanty (podpory architektoniczne w formie postaci męskiej).

Pod nr 200 zaś stoi Palazzo Cimarra zbudowany w 1736 r., prawdopodobnie wg proj. Ferdinando Fuga.

Początkowo stanowił rezydencję ambasadora Portugalii – Conte di Souza Holstein. Na początku XIX wieku budynek przejęła rodzina Cimarra, która mieszkała tu do 1870 r. Później obiekt wykorzystywany był jako koszary tzw. Legii Antibo czyli Armii Państwa Kościelnego, powstałej w średniowieczu i istniejącej aż do końca XIX w. (nie mylić z Gwardią Szwajcarską). Dziś mieści się tu siedziba Policji.

Naprzeciw widzimy schody i bramę prowadzącą do kościoła S. Lorenzo in Panisperna oraz klasztoru św. Klary.

Świątynia stanęła w IV wieku, w miejscu gdzie w 258 r. męczeńską śmierć miał ponieść św. Wawrzyniec (inna tradycja rzecze, iż zmarł przy via Tiburtina, gdzie dziś stoi bazylika jego imienia). Kościół rozbudowano w IX w. na zlecenie papieża Formoso. To właśnie tutaj co roku, 10 sierpnia rozdawano chleb i szynkę, o czym wspominaliśmy na początku. Rok 1300 przyniósł kolejną przebudowę wykonaną na zlecenie papieża Bonifacego VIII. Powstały wtedy między innymi piękne krużganki klasztorne, należące pierwotnie do zakonu Benedyktynów. W 1575 r. papież Grzegorz XIII Boncompagni zlecił kolejne prace, których podjął się Francesco z Volterry. Chwilę po tym wprowadził się tu zakon św. Klary. Dwie rampy prowadzą nas do bramy wejściowej na dziedziniec. Ponad bramą widzimy herb papieża Leona XIII. Stojąc na dziedzińcu widzimy wreszcie właściwą fasadę świątyni. Wnętrze jest jednonawowe z trzema kaplicami po każdej stronie skrywającymi grobowce starych rodów rzymskich, m. in. Orsini czy Colonna. Na tylnej ścianie prezbiterium znajduje się XVI-wieczny fresk Pasquale Cati – „Męczeństwo świętego Wawrzyńca”, a na suficie fresk przedstawiający „Chwałę św Wawrzyńca”.

Ruszamy dalej. Po prawej otwiera się nam uliczka via de’ Ciancaleoni. Tu zainteresuje nas budynek pod nr 43 – 45. To Palazzo Ciancaleoni, XVI – wieczny dom rodziny rzymskich baronów zbudowany na ruinach średniowiecznej budowli.

Po drugiej stronie via Panisperna natykamy się na ulicę via Cesare Balbo biorącą swą nazwę od turyńskiego historyka i polityka przełomu XVIII i XIX wieku. Pod nr 28 mieści się kaplica S. Elena in Termis Costantini (kaplica św. Heleny w Termach Konstantyna) nazwana tak gdyż w pobliżu znajdowały się kiedyś termy tegoż cesarza. W 443 r. powstał tu kosciół św. Heleny, dziś zachowała się jedynie jedna kapliczka.

Idąc dalej prosto skręcamy w pierwszą ulicę w prawo a następnie jeszcze raz w prawo w via Urbana nazwaną tak na cześć papieża Urbana VIII Barberini. Po prawej stronie stoi niesamowicie ciekawa świątynia. To bazylika S. Pudenziana, jeden z najstarszych kościołów w Rzymie.

Zbudowany został przed rokiem 384 (z tego roku pochodzi odnaleziony w podziemiach pochówek lektora bazyliki – Leonarda) na ruinach wcześniejszych budynków mieszkalnych z okresu od I w. p.n.e. do II w n.e. Według tradycji jednym z tych domów był tzw. domus ecclesiae świętego Pudensa czyli prywatny dom z wydzielonym jednym pomieszczeniem służącym wczesnochrześcijańskiej społeczności do modlitw. Ponoć Pudens, ów właściciel domu, gościł u siebie przez 7 lat swego przyjaciela, samego św. Piotra. Tak, dokładnie….odnaleźliśmy miejsce gdzie mieszkał św. Piotr po przybyciu do Rzymu! Tutaj też ochrzcił dwie córki Pudensa: starszą Pudencjanę i młodszą Praksedę. Dziewczyny w czasach prześladowań chrześcijan za cesarza Antonina Piusa ryzykowały życiem urządzając pochówki zamordowanym męczennikom. Gdy sprawa wyszła na jaw, zginęły również one. Dziś obydwie mają swoje kościoły w Wiecznym Mieście. Stoimy właśnie przed jednym z nich, pod którym do dziś znajdują się ruiny domu św. Pudensa (9 metrów pod ziemią). Jak już wspomnięliśmy, pierwszy kościół powstał w IV wieku, za pontyfikatu papieża Syrycjusza, pierwszego który oficjalnie użył tytułu „papież”. Słynie też z oficjalnego ogłoszenia celibatu wśród duchownych, wydał bowiem dekret zabraniający duchownym wstępować w związki małżeńskie (nie zabraniał jednak uprawiania seksu) i wszelkie od niego odstępstwa karał śmiercią. I tenże IV – wieczny kościół stoi w zasadzie po dziś dzień. Oczywiście na przestrzeni lat przeszedł kilka renowacji, między innymi w XIII wieku, gdy dodano do niego romańską kampanilę, czy w 1588, kiedy to na zlecenie kardynała Enrico Caetani architekt Francesco z Volterry zlikwidował nawy boczne, czy w końcu w 1870 r., gdy na zlecenie Napoleona Bonaparte odrestaurowano fasadę, jednak prace te nie wpłynęły na mury kościóła. Do dziś struktura ta pozostaje oryginalna! Do kościoła leżącego sporo poniżej dzisiejszego poziomu ulicy – co świadczy o jego starożytności – schodzimy po schodach prowadzących na niewielki dziedzińczyk. Wnętrze świątyni jest dziś jednonawowe z bocznymi kaplicami…rozpocznijmy ich zwiedzanie od prawej strony:

kaplica 1) Widzimy tu obraz Giacinto Gimignani „Św. Augustyn”

kaplica 2) Tu natomiast mieści się obraz „Madonna Łaskawa”

kaplica 3) W korytarzu prowadzącym do zakrystii, na sklepieniu zobaczymy „Nawrócenie św. Guglielmo z Akwitanii” przypisywane Domenicchino.

Prezbiterium: Ponad nami wznosi się kopuła, dzieło Francesco z Volterry, zdobiona freskami Niccolo Circignani przedstawiającymi „Raj”. W neoklasycznym ołtarzu widzimy „Glorię św. Pudencjany” autorstwa Bernardino Nocchi. Po bokach zaś przedstawiono „Rodzinę świętej Pudencjany” oraz malowidło „Święci Novato i Tymoteusz”. W absydzie zwraca uwagę wielka mozaika z V w. wykonana za pontyfikatu papieża Innocentego I. W centralnej części widzimy Chrystusa trzymającego księgę z napisem „Dominus Servator Ecclesiae Pudentianae” („Pan zachował kościół Pudencjany”), który nawiązuje do zdarzeń z 410 r. kiedy to doszło do najazdu Wizygotów a mimo tego kościół ostał się nienaruszony. Mozaika ta to pierwsze w historii przedstawienie tzw. Chrystusa Pantokratora czyli Chrystusa Tronującego.

Ponad Chrystusem widzimy ozdobny krzyż na skale wznoszącej się ponad Nowym Jeruzalem. Na niebie widoczne są 4 apokaliptyczne istoty żyjące, symbole apostołów: człowieka, lwa, wołu i orła. Na dole zaś obecna jest grupa siedzących apostołów wraz z dwiema niewiastami symbolizującymi chrześcijan nawróconych z pogaństwa (ta z wieńcem trzymanym nad głową św. Pawła) oraz chrześcijan nawróconych z judaizmu (z wieńcem trzymanym nad głową św. Piotra). Ciekawy jest ubiór postaci, zarówno Chrystusa (w złocie i purpurze – kolory cesarskie) jaki i apostołów (togi senatorskie). Symbolizuje to władzę kościoła i zwycięstwo nad pogaństwem.

Na lewo od prezbiterium, w kaplicy w głębi (kaplica św. Piotra) widzimy marmurową grupę Giambattisty della Porta z 1596 r. zatytułowaną „Przekazanie kluczy św. Piotrowi”. Tuż obok znajduje się wejście do Oratorium Maryjnego gdzie mieszczą się elementy odnalezione podczas wykopalisk oraz freski z lat 1073 – 1085.

Po lewej stronie nawy bardzo ciekawą jest kaplica Caetani, której budowę zainicjował architekt Francesco z Volterry a dokończył Carlo Maderna.

Marmurowa polichromia kaplicy jest dziełem della Porta a stiuki stworzył Giovanni Antonio Parazza zwany Valsoldo. Na sklepieniu oraz na kontrfasadzie kaplicy znajdują się mozaiki autorstwa Paolo Rossetti wykonane na podstawie rysunków Federico Zuccari. W ołtarzu widzimy „Adorację Trzech Magów” – relief Pietro Paolo Olivieri. Dlaczego „Trzech Magów” a nie „Trzech Króli” spytacie? Otóż w Ewangeliach nigdy nie było mowy o tym, że byli oni królami ani o tym, że było ich trzech!!! Wzmiankuje się o Mędrcach ze Wschodu tudzież Magach! Dopiero w III wieku uznano że musiało być ich trzech gdyż złożyli trzy dary. Do dzisiaj nie wiemy kim tak naprawdę byli. Greckie słowo „magos” oznaczało kapłanów, astrologów lub czarnoksiężników, zajmujących się również sztuką medyczną i astronomią, a w religii perskiej pełniących urzędy kapłańskie. Określenie św. Mateusza „Mędrcy” użyte zostało w znaczeniu: „uczeni”. Początkowo przyjmowano, że przywędrowali ze Wschodu (z Persji lub Mezopotamii). Dopiero w VI w. Cezary, kaznodzieja i arcybiskup Arles zaczął twierdzić, że byli to królowie. Dlaczego? Otóż w czasach Jezusa bardzo często owi wspomniani magowie czy kapłani, byli zarazem książętami. W X w. otrzymali imiona: Kacper, Melchior i Baltazar. Wybór padł na te imiona, ponieważ we wczesnym średniowieczu czczono ich jako Trzech Królów z Kolonii (w tamtejszej katedrze miały znajdować się ich relikwie), zaś objawem ich kultu w Niemczech było umieszczanie na domach napisu C.M.B., co wcale nie oznaczało ich inicjałów, lecz „Christus mansionem benedicat” – „Niech Chrystus błogosławi ten dom”. Później zaś litera C została zastąpiona przez literę K, a wreszcie pod litery K, M, B, podstawiono wymyślone imiona owych domniemanych monarchów. Wreszcie w XV w. zaczęto uważać, że nie wszyscy przybyli ze Wschodu, lecz pochodzili z trzech kontynentów: Azji, Afryki i Europy, przy czym Kacpra okrzyknięto Murzynem, nie jest jasne jednak, który z dwu pozostałych miał być reprezentantem Azji, a który Europy (prawdopodobnie Melchior symbolizował Azję, zaś Baltazar Europę). Nie mogli więc podróżować razem ze Wschodu, gdyż każdy przybywał z innych stron. Dodano również symboliczne znaczenie ich darów. Kasper miał ofiarować kadzidło, jako symbol boskości, Melchior – złoto, jako symbol władzy królewskiej, zaś Baltazar – mirrę, jako zapowiedź męczeńskiej śmierci. Ot i cała prawda o tych pseudokrólach. Kolejny mit chrześcijaństwa obalony. Po bokach kaplicy widzimy grobowce kardynała Enrico Caetani oraz księcia Filippo Caetani – dzieła Carlo Maderno.W niszach posągi „Cnót kardynalskich” autorstwa Giovanni Antonio Mari i innych artystów ze szkoły Berniniego.

W kościele tym znajduje się grób polskiego kardynała Włodzimierza Czackiego, który w latach 1883 – 1888 był biskupem tytularnym tej bazyliki.

Odnajdziemy go w prawej nawie. Kardynał Czacki był tzw. Kawalerem Sprawiedliwości w godności Baliwa Wielkiego Krzyża Sprawiedliwości Zakonu Maltańskiego Jego prochy przeniesiono tu z cmentarza Campo Verano w roku 1982. Dziś bazylika jest narodowym kościołem Filipińczyków.

Na koniec ciekawostka: to z tego kościoła pochodzą relikwie św. Piotra, m.in. stół, przy którym odprawiał Eucharystię (dziś na Lateranie) czy krzesło, na którym zasiadał czyli pierwsza w historii katedra papieska (dziś w Watykanie). Dziwić może cisza i prawie całkowity brak turystów w tak ważnym dla chrześcijan miejscu! Jak widać są jeszcze w Rzymie wspaniałe, ukryte przed nieświadomymi turystami perełki kultury i sztuki. To jedna z nich!

Naprzeciw bazyliki stoi kościół i klasztor Dzieciątka Jezus – kompleks zbudowny za czasów papieża Klemensa XI dla Zgromadzenia Sióstr Oblatek Augustiańskich Od Dzieciątka Jezus.

Prace budowlane rozpoczął w 1713 r. architekt Alessandro Specchi lecz z powodu zbyt wysokiego wynagrodzenia jakie musiano mu płacić w 1717 r. zastąpił go Carlo Buratti. Po jego śmierci prace dokończył Ferdinando Fuga (1736 r.). W 1858 r. architekt Andrea Busiri Vici dokonał renowacji obiektu oraz podwyższył go o jedno piętro. Kościół początkowo nie wyróżniał się gdyż fasadę miał tego samego koloru co ściany klasztoru. Obecnie przyjął kolor biały. Fasada charakteryzuje się pilastrami w tzw. wielkim porządku (biegną przez całą długość budynku). Ponad portalem widzimy duże prostokątne okno zwieńczone herbem z girlandami. Ponad nim przerwany, krzywolinijny tympanon dekorowany na szczycie krzyżem. Wnętrze opiera się na planie krzyża greckiego. Ciekawym miejscem jest Kaplica Męki Pańskiej (po prawej) zaprojektowana w stylu neorenesansowym przez Virginio Vespignani w 1856 r., zdobiona przez Francesco Grandi. W ołtarzu widzimy dzieło Domenico Maria Muratori „Triumf św. Augustyna nad herezją” z 1736 r.

Udajmy się teraz w dół ulicą via Urbana. Niedaleko po prawej stronie znajdziemy niewielki kościółek – Ewangelicki Kościół Baptystów, który stanowi narodowy kościół Koreańczyków.

Powstał w latach 1873 – 1878 na ziemi zakupionej przez pastora baptystów Thomasa Cooka. Charakteryzuje się skromną fasadą neoklasyczną. Wnętrze ma dwa pomieszczenia: jedno do spotkań wspólnoty, drugie służące jako zakrystia.

Kawałeczek dalej, pod nr 152 stoi budynek dawnego Teatro Manzoni, który zainaugurował swą działalność w 1876 r. Z czasem przekształcił się w salę filmową.

W 1960 r. zakupiony został przez gazetę „Il Messaggero” i całkowicie przebudowany.

Dochodzimy do skrzyżowania, przekroczmy go i podążmy wciąż naprzód. Po dłuższej chwili, po lewej stronie zobaczymy mały kościół – S. Lorenzo in Fonte, zgodnie z tradycją zbudowany w VI wieku na domu męczennika, św. Hipolita Rzymskiego, który wszedł w konflikt z papieżami i przez pewien czas przewodził osobnej grupie w Kościele, stąd uznawany jest niekiedy za antypapieża.

Zmarł śmiercią męczeńską pojednany wcześniej z Kościołem. W domu tegoż świętego, wodą z cudownego żródła, które po dziś dzień płynie tu pod ziemią, ochrzczony został św. Wawrzyniec. Dlatego świątynia ta znana jest również jako kościół S. Lorenzo e Ippolito. Przebudowany został w 1630 r. wg proj. Domenico Castelli. Wnętrze jest jednonawowe, z trzema bocznymi kaplicami na każdym z boków, w całości zbarokizowane. W ołtarzu głównym malowidło „Chrzest św. Hipolita” przypisywane artyście GiovanBattista Speranza, autorowi również dwóch bocznych dzieł: po prawej „Męczeństwo św. Wawrzyńca” i po lewej „Św. Wawrzyniec rozdaje chleb ubogim”. W kościele odnaleźć też możemy popiersie papieża Urbana VIII – dzieło artysty ze szkoły Berniniego.

Dochodzimy do placu Piazza della Suburra. Tu, na rogu jednego z budynków widzimy tabliczkę wspominającą stojący tu kiedyś kościół S. Salvatore alle Tre Immagini.

Został rozebrany za czasów papieża Aleksandra VI Borgia.

Skręcamy lekko po łuku w prawo i wchodzimy w ulicę via Leonina. Podążając naprzód zerkajmy w lewo aby nie przegapić zaułka zwanego Salita dei Borgia.

To nic innego jak fragment schodów prowadzących do via Cavour. Ponoć swoje apartamenty miał tu słynny kardynał Rodrigo Borgia późniejszy papież Alesander VI. Gdzie się znajdowały? O tym opowiemy sobie podczas drugiego ze spacerów po Monti.

Dochodząc do uliczki via dell’Angeletto skręćmy w nią a następnie w pierwszą w lewo, w ten sposób dojdziemy do placu Piazza della Madonna dei Monti. W jego centralnej części widzimy fontannę zbudowaną wg proj. Giacomo Della Porta w 1588 r.

Składa się z trawertynowego ośmiobocznego basenu zdobionego na bokach czterema herbami, naprzemiennie papieża i miasta. Zbiornik ten spoczywa na czterech – również ośmiobocznych – schodach, które służą wyrównaniu poziomów placu (jest spadzisty) i fontanny. Ponad basenem znajdują się dwie niewielkie wanienki, woda wylewając się z jednej wpada do drugiej a potem do zbiornika głównego.

Oprócz fontanny na placu wznosi się jeszcze jeden ciekawy obiekt. To kościół ukraiński SS. Sergio e Baccio.

Patronami świątyni są dwaj męczennicy syryjscy – żołnierze z czasów rzymskich zamordowani przez cesarza Dioklecjana podczas prześladowań chrześcijan w 303 r. Ponieważ fakt jego istnienia został odnotowany w dokumentach z 796 r. uważa się że musiał powstać wcześniej. Na przestrzeni lat opiekowały się nim różne zakony, wreszcie w XVII wieku papież Urban VIII oddał go zakonowi Bazylianów św. Jozafata, którzy zarządzają nim po dziś dzień. Podczas drobnych prac remontowych w 1718 r. na murze przy zakrystii odkryto wizerunek Madonny nazwany „Madonną z Pastwiska”, który 12 lat później umieszczono w ołtarzu głównym. Odkrycie to przyczyniło się do sfinansowania przez wiernych pełnego remontu świątyni, do którego doszło w roku 1741. Kościół ma piękną XIX – wieczną fasadę zdobioną figurami Ojców Kościoła Wschodniego (w niszach). Wnętrze jest jednonawowe z ikonostasem (ozdobną ścianą pokrytą ikonami, znajdującą się pomiędzy miejscem ołtarzowym a nawą dla wiernych) i nawą zdobioną freskami z XVIII w. autorstwa Sebastiano Ceccaroni.

Idąc dalej wychodzimy na ulicę przylegającą niejako do placu – via dei Serpenti. Warto tu zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Pod numerem 3 odnajdziemy boniowany portal, ponad którym umieszczona jest stemma Casa Reale di Braganza. To Dom dynastii Braganza, która rządziła Portugalią w latach 1640 – 1910. Ponadto jest tu też tabliczka informująca nas, iż w tym miejscu znajdował się szpital św. Antoniego Portugalskiego.

Pod nr 2 widzimy inną tablicę. W domu tym 16 kwietnia 1783 roku zmarł 35 – letni św. Benedykt Józef Labre. Był tercjarzem franciszkańskim, który przez większą część życia zakonnego pielgrzymował po Europie odwiedzając sanktuaria maryjne. W 1777 roku wrócił do Rzymu i „zamieszkał” w ruinach Koloseum. Znaleziono go wyczerpanego na schodach kościoła S. Maria ai Monti. Zmarł tego samego dnia w komórce rzeźnika, właśnie tu pod nr 2. Pochowano go w pobliskim kościele, co zobaczymy za chwilkę. w pierwszych miesiącach po jego śmierci doszło do 136 cudownych uzdrowień pielgrzymów modlących się u jego grobu. Został beatyfikowany w 1861 r. przez papieża Piusa IX i kanonizowany w 1881 r. przez Leona XIII. Ciekawostką jest fakt, iż obaj papieże również byli tercjarzami franciszkańskimi.

Udajmy się teraz ulicą w lewo, wzdłuż muru kościoła. Tak docieramy do fasady S. Maria ai Monti.

Świątynia wznosi się w miejscu gdzie od XIII wieku stał klasztor sióstr klarysek. W wieku XV jedno z pomieszczeń zakonu ozdobiono freskiem przedstawiającym „Madonnę z Dzieciątkiem”. Kiedy siostry opuściły monaster, zmieniono go w stodołę. W 1579 r. podjęto decyzję o wyburzeniu obiektu. Pracownik, który już zamachnął się młotem gotów do uderzenia w ścianę, usłyszał z drugiej strony błagalny głos: „Proszę, oszczędź moje dziecko”. Sytuacja powtórzyła się trzykrotnie, w końcu zdziwiony mężczyzna przeszedł do drugiego pomieszczenia aby zobaczyć o co chodzi. Wtedy też ujrzał na ścianie owo cudowne malowidło. Natychmiast przerwano wyburzanie a wieść o zdarzeniu rozniosła się wokół i do tego miejsca zaczęli przybywać ciekawi mieszkańcy okolic. Przybyła też pewna niewidoma kobieta o imieniu Anastazja, która gdy tylko podeszła do Madonny, odzyskała wzrok. Przekonało to papieża Grzegorza XIII do ufundowania w tym miejscu kościoła. Prace powierzono znanemu wówczas architektowi, uczniowi Michała Anioła – Giacomo della Porta, którego nazywano architektem jezuitów jako że wykonał dla nich sporo zleceń (między innymi fasadę ich głównego koscioła – Il Gesù). Przy budowie Giacomo kierował się ustaleniami Soboru Trydenckiego na temat tego jak mają wyglądać świątynie chrześcijańskie. Fasada kościoła prezentuje się niezwykle harmonijnie, jest dwukondygnacyjna, pięciorzędowa, dzielona pilastrami z korynckimi kapitelami z wysokim portalem zakończonym trójkątnym frontonem. Wieńczy ją przyczółek z herbem regionu (trzy góry – „Monti” znaczy „góry”) i krzyżem. Ośmioboczna kopuła otoczona dwiema dzwonnicami spoczywa na wysokim bębnie. Jej latarnię wykonał Carlo Rainaldi. Wnętrze jest jednonawowe, oparte na planie krzyża łacińskiego z kaplicami bocznymi. Na sklepieniu „Wniebowstąpienie”, „Aniołowie” oraz „Doktorzy Kościoła” autorstwa Cristoforo Casolani z lat 1602 – 1609. W łukach kaplic „Aniołowie” w stiuku, dzieła Ambrogio Buonvicino (1588 r.)

Z ciekawszych kaplic po prawej stronie należy wymienić:

kaplica 1) Obraz „Madonna z Dzieciątkiem i św. Karol Boromeusz” oraz freski z przedstawieniem „Sceny z życia św. Karola Boromeusza” – dzieło Giovanni da S. Giovanni.

kaplica 3) kopia „Pietà” autorstwa Lorenzo Sabbatini, na prawej ścianie „Droga Kalwaryjska” Paris Nogari.

W ołtarzu głównym owa słynna „Madonna z Dzieciątkiem” i „Święci Stefan i Wawrzyniec”. W absydzie malowidła Giacinto Gimignani: „Św. Michał”, „Ukrzyżowanie”, „Św. Piotr udziela Chrztu Św.”, „Święci Processo i Martiniano”, „Objawienie”, „Chrzest Chrystusa” oraz dzieła Cristoforo Casolani: „Sceny z życia Marii” i „Ewangeliści”. Powyżej „Aniołowie” autorstwa Orazio Gentileschi z 1599 r.

Z lewej strony:

kaplica 3) „Narodziny” Girolamo Muziano, po bokach „Adoracja Trzech Mędrców” i „Sen św. Józefa” , oba autorstwa Cesare Nebbia.

kaplica 1) „Zwiastowanie” Durante Alberti (1588 r.)

W kościele tym pochowano Benedykta Józefa Labre, o którym wspomnieliśmy wcześniej

Do kościoła przylega budynek dawnego klasztoru jezuitów (stoi na wcześniejszym klasztorze klarysek) zwany Palazzo del Collegio dei Neofiti e Catecumeni, zbudowany w 1635 r. przez architekta Gaspare de Vecchi na zlecenie kard. Antonio Barberini.

Było to miejsce gdzie uczono katechumenów (osoby dorosłe przygotowujące się do przystąpienia do chrztu) łaciny, greki, hebrajskiego, matematyki itd. W 1886 r. szkoła została zamknięta, dziś mieści się tu plebania kościoła oraz Instytut Teologiczny. Na rogu budynku widzimy „Madonellę” stanowiącą marmurową kopię owego cudownego fresku z ołtarza głównego kościoła S. Maria ai Monti. Poniżej widnieje inskrypcja informująca o zleceniodawcach budowy, którym byli papież Urban VIII Barberini oraz jego brat Antonio Barberini.

Przed pałacem stoi stary, XIII – wieczny budynek, do którego kiedyś dołączona była wieża obronna. Całość należała do rodu hrabiów Manilio.

Pod nr 68 zachował się kolejny średniowieczny dom z kolumnami stanowiącymi prawdopodobnie pozostałość po ganku.

Tuż obok, na rogu stoi kościółek S. Salvatore ai Monti. Pochodzi z XI wieku. Został całkowicie zniszczony w 1527 r. podczas Sacco di Roma i odbudowany w latach 1630 – 1635, za pontyfikatu Urbana VIII, wg proj. Gaspar de Vecchi.

Skręćmy teraz w ulicę via dei Neofiti (w prawo) a następnie w lewo w via Baccina, która bierze swą nazwę od jednego z rodów, który posiadał tu swe włości. Na rogu po prawej stronie natychmiast natykamy się na małe Oratorium SS. Vergine Addolorata (Matki Boskiej Bolesnej) zbudowane w XVI w. jako oratorium parafii S. Maria ai Monti. Przebudowane w 1826 r. w formie neoklasycystycznej, posiada fasadę z napisem „IN HONOREM VERGINIS PERDOLENSIS” czyli „Na cześć Matki Boskiej Bolesnej”.

Trochę dalej pod nr 32 stoi dom z tablicą informującą nas, że tu mieszkał Ettore Petrolini, włoski aktor dramatyczny, pisarz i scenarzysta zmarły w 1936 r.

Wróćmy się kilka kroków by skręcić w uliczkę via dell’Agnello, którą dojdziemy do via Cavour. Na rogu zwróćmy jeszcze uwagę na kolejną „Madonellę” – XV -wieczny fresk w eleganckim, marmurowym tabernakulum. Doszło tu w XVIII wieku do „liliowego cudu”. Otóż pewien pielgrzym zostawił przed freskiem suszone lilie, które natychmiast zakwitły. Od tamtej pory Madonna ta jest jednym ze świętych cudownych obrazów Rzymu.

W tym miejscu kończy się pierwsza część naszego spaceru po Monti. Kolejnym razem odwiedzimy bogatszą część regionu zwaną Colle Oppio.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• Claudio Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• Vitaliano Tiberia, Il mosaico di Santa Pudenziana a Roma: il restauro, Todi, Ediart, 2003.

Artykuł Spacerkiem przez Monti cz.1 – Suburra pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś czeka nas ostatni spacer po tej wyjątkowo eleganckiej, choć lekko snobistycznej części Rzymu, znanej z wdzięcznym przydomkiem: „Dzielnica Renesansu”. Zanim jednak zaczniemy płakać jak Matka Boska w 1480 roku, z powodu rychłego końca naszej renesansowej włóczęgi, ruszajmy z fasonem ku ostatnim zakamarkom cudów, grzechów i skandali. Będzie ekskluzywnie, będzie historycznie, będzie… drogo.

Zaczynamy, jak przystało na ludzi z klasą i tradycją, tuż przy placu Piazza di Ponte Sant’Angelo, w miejscu gdzie ulica via di Panico rozpoczyna swój, nieco dramatyczny z nazwy, lecz malowniczy bieg. Nie, nie chodzi o panikę wywołaną cenami lokalnych antyków – to nie żart – nazwa ulicy pochodzi od rodziny Panico, która wprowadziła się tu w roku 1456. Uliczka zaś została uporządkowana – co nieczęsto się w Rzymie zdarza – w 1546 roku, za pontyfikatu papieża Pawła III.

Już po kilku krokach warto zadrzeć głowę – nie z pychy, lecz z potrzeby duchowej i historycznej. Zobaczymy bowiem zjawisko typowo rzymskie, czyli Madonelle – nie, nie chodzi o fanklub piosenkarki Madonny, lecz o kapliczki z wizerunkiem Matki Boskiej. Mogą być w formie fresków, mozaik, rzeźb czy obrazów i pełniły nie tylko funkcję religijną, ale też praktyczną: wskazywały drogę nocnym błądzącym, którzy wracali z wina lub modlitwy – często zresztą z jednego i drugiego jednocześnie.

Na via di Panico spotykamy… jedną i pół Madonny. To nie żart – pod numerem 29 znajdziemy obraz „Matka Boska Miłosierna”, a kawałek dalej, na rogu z vicolo di San Celso, teoretycznie powinien znajdować się drugi wizerunek: „Madonna z Dzieciątkiem na ręku i św. Filipem Nereuszem”. Ale go… nie ma. Pozostało tylko puste miejsce i tabliczka – niczym po zgubionej relikwii. Rzymski detektyw mógłby się tu nieźle wykazać.

Docieramy do rozwidlenia drogi, za którym dumnie prezentuje się Palazzo Taverna – choć starsi mieszkańcy znają go też jako Palazzo Gabrielli albo Palazzo Orsini.

A zaczęło się wszystko w średniowieczu – w XIII wieku stała tu forteca kardynała Giordano Orsiniego, która z czasem przekształciła się w wygodną, arystokratyczną willę. Ślady dawnej obronności można dziś wypatrzyć w vicolo Domizio, gdzie przetrwał jeden z pierwotnych budynków.

W 1549 roku rezydencję objął słynny kardynał Ippolito d’Este, miłośnik sztuki i literatury, który organizował tu spotkania z Torquato Tasso – tak, tym od „Jerozolimy wyzwolonej”, nie mylić z Tasso od lodów. W 1688 roku zbankrutowany książę Flavio Orsini musiał sprzedać pałac, który przeszedł w ręce szlacheckiej rodziny z Mediolanu – Taverna – i do dziś pozostaje ich własnością. Wewnątrz znajdziemy pięć renesansowych budynków zaprojektowanych przez Baldassarre Peruzzi, a w centrum – zachwycający dziedziniec z fontanną autorstwa Antoniego Felice Casoni z 1618 roku. Kiedyś fontannę strzegły dwa heraldyczne niedźwiedzie Orsinich – dziś stoją z boku i patrzą smętnie, bo z ich pysków nie leci już woda, tylko wspomnienia.

Podążając dalej via di Monte Giordano, wkraczamy na teren magiczny dla każdego łowcy skarbów: rzymskie antykwariaty! We Włoszech słowo „antiquario” znaczy więcej niż u nas: to sklepy z obrazami, meblami, posągami, a czasem i z kawałkiem historii papieskiego pierścienia. Witryny warto podziwiać uważnie – nigdy nie wiadomo, czy wśród nich nie znajdzie się oryginał Caravaggia (zresztą z Caravaggiem w Rzymie wszystko możliwe).

Za łukiem ulica łączy się z vicolo delle Vacche (dosłownie: „zaułek krów”, ale żadnych nie widziałem – może mają urlop).

Skręcamy w prawo i zatrzymujemy się przed numerem 8 – to Palazzo Gambirasi, dzieło Giovanni Antonio De Rossi z roku 1659. Wśród mieszkańców byli m.in. architekt Francesco Azzurri oraz pisarz Domenico Gnoli – bez wątpienia doborowe towarzystwo.

Wkraczamy teraz w via della Pace, która z gracją skręca w lewo o 90 stopni i… bang! Oto naszym oczom ukazuje się perła, cud i architektoniczna zagadka: kościół Santa Maria della Pace.

Powstał on – i to nie przesadzam – w miejscu cudu, który wydarzył się w 1480 roku. Pewien pijany żołnierz, najwyraźniej rozczarowany lokalną sztuką sakralną, rzucił kamieniem w obraz Matki Boskiej. Obraz zapłakał krwawymi łzami. Takie rzeczy tylko w Rzymie. Papież Sykstus IV przybył, zobaczył i… uwierzył – a potem ufundował budowę kościoła.

Pierwotna nazwa miała brzmieć Santa Maria della Virtù, ale od 1484 roku, po pokoju w wojnie solnej z Ferrarą, przyjęto nazwę Santa Maria della Pace. Bo jak pokój, to z rozmachem i pod wezwaniem Matki Boskiej.

W 1656 roku za sprawą Pietro da Cortona kościół zyskał nową, olśniewającą fasadę z przedsionkiem wzorowanym na starożytnej świątyni greckiej – do tego dochodzi inskrypcja z psalmu 72:
„SUSCIPIANT MONTES PACEM POPULO ET COLLES IUSTITIAM”
(„Niech góry przyniosą ludowi pokój, a wzgórza sprawiedliwość”). Poezja kamienia!

Wewnątrz – istne muzeum renesansowej sztuki. Krótka nawa, wielka kopuła, a w kaplicach skarby, że aż dech zapiera:

Po prawej:

• Kaplica Chigi – ze słynnymi Sybillami autorstwa Rafaela.

• Kaplica Cesi – projektu Antonio da Sangallo Młodszego.

Po lewej:

• Kaplica Mignanelli – dzieła Marcello Venusti i Filippo Lauri.

• Kaplica Ponzetti – z grobem z 1505 r. oraz freskami Baldassarre Peruzzi.

I na koniec crème de la crème: Krużganki Bramantego (Chiostro del Bramante).

Powstały w latach 1500–1504 z inicjatywy kardynała Oliviero Carafa. To było pierwsze wielkie dzieło Bramantego w Rzymie. I, powiedzmy sobie szczerze – od razu sztos.

Po obu stronach fasady kościoła della Pace – tej z błogosławieństwem w nazwie, ale często z przekleństwami w ustach kierowców próbujących się przecisnąć przez tutejsze wąskie uliczki – znajdują się dwa przesmyki dla pieszych. Wybierzmy ten po prawej stronie – oto Vicolo della Pace, zaułek niepozorny, ale jakże użyteczny.

Kilkadziesiąt kroków później jesteśmy na Via di S. Maria dell’Anima, gdzie – proszę bardzo – tuż obok wyrasta jak z ziemi monumentalna fasada kościoła Santa Maria dell’Anima.

Co za szyk, co za rozmach! I pomyśleć, że kiedyś była tu… maleńka kaplica dla pielgrzymów z Niemiec, Holandii i Flandrii. Dziś, z taką fasadą, można by tu śmiało nakręcić renesansowy sequel “Gra o Tron Papieski”.

Budowę obecnej świątyni rozpoczęto w 1500 roku, a zakończono w 1523 – akurat wtedy, gdy w Rzymie kończyła się jedna epoka, a zaczynała inna, znacznie bardziej burzliwa. Autorstwo projektu przypisuje się Giuliano da Sangallo, choć – jak to w Rzymie – pewności nie ma, bo z dokumentacją bywało różnie, zwłaszcza po paru trzęsieniach ziemi i wizycie Napoleona.

Wezwanie kościoła – „Maria dell’Anima”, czyli Maria od Duszy – zawdzięcza on odkryciu fresku przedstawiającego Marię pomiędzy duszami w czyśćcu, który wyszedł na światło dzienne podczas rozbudowy świątyni. Oto przykład, jak roboty budowlane mogą wpłynąć na duchowość narodu – z czego nasi sąsiedzi z północy skrzętnie skorzystali.

Ale idylla nie trwała długo. W 1798 roku, podczas inwazji francuskiej, kościół zamienił się w coś między oborą a stajnią – przybytkiem raczej zoologicznym niż sakralnym. Renowacja była więc nie tyle potrzebą, co aktem liturgicznego ratunku. Dokonano jej w 1843 roku.

Fasada jest trójpodziałowa – jak porządna symfonia klasyczna. W tympanonie głównego portalu widzimy rzeźbiarską grupę „Madonna między modlącymi”, autorstwa Andrea Sansovino – nie mylić z jego kuzynem, Sansovino z sąsiedniego miasteczka, który zamiast dłutem operował winoroślą.

Na drugim poziomie – trzy wielkie okna; na trzecim – owalny otwór otoczony pilastrami oraz herby Hadriana VI, którego historia to temat na film: ostatni papież nie-Włoch aż do czasów Jana Pawła II, wybrany na biskupa Rzymu… mimo że nie było go na konklawe. Współczesne wybory parlamentarne mogłyby się od Kościoła uczyć, jak skutecznie podejmować decyzje bez udziału zainteresowanego.

Hadrian VI zmarł w 1523 roku, a choć pochowano go w bazylice św. Piotra, potem – zapewne z powodu niepopularności – jego ciało przeniesiono tutaj. Miał opinię „najbardziej niepobożnego z pobożnych”, czyli coś jak księgowy w zakonie franciszkanów.

Wnętrze to klasyczny „Hallenkirche”, czyli kościół halowy – ulubiony format architektoniczny Niemców, którzy od zawsze kochali przestrzeń i symetrię. Po prawej stronie od wejścia znajduje się nagrobek kardynała Andreasa von Österreich, a po lewej kard. Gulielmo Enckenvoirta – jak widać, kościół ten stał się swego rodzaju “Domem Spokojnej Wieczności” dla elit północy.

W kaplicach po prawej stronie:

1. „Św. Bennone odbiera z rąk rybaka klucze do katedry w Miśni” – dzieło Carlo Saraceni z 1618 r. Tak, istnieją jeszcze święci, którzy odbierają klucze nie do mieszkań, lecz do katedr.

2. „Święta Rodzina” – autorstwa Giacinto Gimignaniego, a obok nagrobek kard. Johanna Waltera Sluse (1687) dłuta Ercole Ferraty – ucznia Berniniego, więc wiadomo, że marmur tu mówi ludzkim głosem.

3. „Ukrzyżowanie” – G.B. Montano (1584 r.) oraz „Historie Dziewicy” – Sermoneta.

4. „Pietà”, która jest kopią tej Michała Anioła, wykonana przez duet Lorenzetto i Nanni di Baccio Bigio w 1532 roku. Trochę jak tribute band, ale na bardzo wysokim poziomie.

W prezbiterium – „Święta Rodzina i święci” autorstwa Giulio Romano (1522), a po prawej stronie imponujący nagrobek Hadriana VI – projekt Baldassarre Peruzzi, z posągami personifikującymi Sprawiedliwość, Roztropność, Męstwo i Umiarkowanie dłuta Michelangelo Sense. Naprzeciwko – nagrobek księcia Carlo Federico di Clèves, dzieło de la Rivière i Nicolò Pippi.

Zakrystia, choć zwykle niedostępna, kryje w sobie perełki: dzieła Paolo Marucellego (1635), anonimowych mistrzów niemieckich z XV w., a także „Assunta” Giovanniego Francesco Romanellego (1639).

W kaplicach po lewej stronie:

1. „Męczeństwo św. Lamberta z Maastricht” – znów Saraceni (1618), a nad nim „Historie świętego” – Jan Miel.

2. „Święci Jan Nepomucen i Jan Sarkander” – Seitz (1880).

3. „Historie św. Barbary” – Michiel Coxie (1531), dla wtajemniczonych: ten sam, co robił kartony do arrasów wawelskich. (Tu pozdrowienia dla Pań z kursu przewodnickiego w Krakowie – wiecie, że jesteście cudowne).

4. „Zdjęcie z krzyża” – fresk Francesco Salviatiego (1540).

Szybki rzut oka na obiekt naprzeciw. To kościół San Nicola dei Lorenesi, przebudowany w 1636 roku z marmuru z pobliskiego Stadio di Domiziano (Piazza Navona), dlatego dawniej zwano go San Nicola in Agone.

W środku znajduje się „miłosny krucyfiks”, przed którym pary składały sobie przysięgę wiecznej miłości. Dziś podobne rytuały przeniosły się do social mediów, ale klimat tu nadal romantyczny.

Stąd ruszamy dalej, skręcając w prawo, mijamy fragment Stadio Domiziano, aż dotrzemy do Piazza di Sant’Apollinare. Po prawej stronie wznosi się Palazzo Sant’Apollinare i przylegająca do niego bazylika o tej samej nazwie, wzmiankowana już w 780 r. przez papieża Hadriana I, ale prawdopodobnie istniejąca już po roku 638.

W XVI w. należała do jezuitów, którzy w pałacu prowadzili słynne Collegio Germanico-Ungarico. Całość odbudowano w 1748 roku na zlecenie Benedykta XIV, wg projektu Ferdinando Fugi. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r., obiekt przejęli Lazaryści, a potem Papieski Instytut św. Apolinarego, gdzie studiowali m.in. przyszli papieże Pius XII i Jan XXIII.

Od 1990 roku bazylika należy do Opus Dei i pełni funkcję kościoła akademickiego Uniwersytetu Świętego Krzyża. Styl? Późny barok z kopułą i jedną nawą, jak trzeba.

We wnętrzu: „Gloria św. Apolinarego” autorstwa Stefano Pozziego, ołtarz główny – Bernardo Ludovisi, a figura św. Franciszka Ksawerego – Pierre Le Gras.

Warto rzucić okiem na fresk „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi Piotrem i Pawłem”, który cudownie przetrwał Sacco di Roma i został odkryty po trzęsieniu ziemi w 1647 r.. Marmurową ramę oraz cherubiny wyrzeźbił Peter Anton von Verschaffelt.

W trzeciej kaplicy po lewej – kaplica św. Ignacego Loyoli, z nagrobkami archeologa Zaccariego i kard. Gaetana Bediniego, ufundowanym przez polską rodzinę Husarzewskich.

W krypcie spoczywa kompozytor Giacomo Carissimi oraz kard. Domenico Iorio.

A teraz – ponura nuta: historia porwania Emanueli Orlandi, 15-letniej obywatelki Watykanu, i pochówku Enrico De Pedisa („Renatino”) w tej właśnie bazylice. W 2012 r. ekshumowano jego ciało – leżał tu, bo był… finansowym filarem Watykanu. Emanueli nie odnaleziono, a śledztwo trwa do dziś. Teorie? Od bachanaliów, przez szantaż papieża, po syndrom sztokholmski. I każda bardziej makabryczna od poprzedniej.

Bazylikę można zwiedzać w dni powszednie od 7:30 do 9:00 i 12:00 do 13:30, w weekendy pozostaje zamknięta. Ale nie martwcie się – Rzym zawsze ma jeszcze coś do pokazania. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie patrzeć.

Naprzeciwko kościoła stoi Palazzo Altemps – dziś nieco w cieniu większych muzealnych gwiazd Rzymu, ale niech Cię to nie zmyli.

Budynek ten to renesansowa perła z ciekawszą historią niż niejedna telenowela. Powstał około 1480 roku dla Girolamo Riario, ambitnego siostrzeńca papieża Sykstusa IV (tego od Kaplicy Sykstyńskiej, nie od pizzy).

W XVI wieku pałac przeszedł w ręce innego papieskiego krewniaka – kardynała Marco Sittico Altemps, siostrzeńca Piusa IV. Jak przystało na człowieka z ambicjami, nie tylko go odnowił, ale też dołożył coś ekstra: wspaniałą altanę na dachu, która – mówiąc wprost – wygląda jak balkon marzeń Julii z Werony, tyle że z widokiem na miasto papieży. Projektował ją Martino Longhi Starszy, architekt o dłoni pewnej jak cyrkiel i gustownym zamiłowaniu do detalu.

Wiek XVII to czas, gdy pałac nieco zmienił profil – z siedziby książęcej w coś na kształt ośrodka kultury (tyle że z lepszym cateringiem). Giovan Angelo Altemps, tytułujący się dumnie księciem walijskim (choć z Walią miał tyle wspólnego co spaghetti z bigosem), urządził tu bibliotekę, o jakiej śnili bibliotekarze od Pergamonu po Uniwersytet w Salamance, oraz zgromadził potężną kolekcję dzieł sztuki – wtedy jeszcze bez kodów QR.

W kolejnym stuleciu pałac zmienił właściciela – na szczęście nie zszedł na złą drogę. Trafił w ręce kardynała Melchiora de Polignac, który miał dwie pasje: mecenat i organizowanie eventów z przytupem. To z jego inicjatywy powstał słynny dziedziniec – dzieło Baldassarre Peruzziego, architekta, który potrafił połączyć klasyczną elegancję z teatralnym rozmachem. To tutaj odbyły się dwie imprezy, które przeszły do historii:

• W 1725 roku odbył się tu symboliczny ślub króla Francji – Ludwika XV – z Marią Leszczyńską, córką polskiego króla Stanisława Leszczyńskiego i Katarzyny Opalińskiej. Co prawda, panna młoda nie była wielką miłością Ludwika (więcej uczuć kierował ponoć do baletek), ale urodziła mu aż dziesięcioro dzieci, co w XVIII wieku było jak wygrana na loterii dynastii. A jeśli chodzi o wpływ na kulturę? Dzięki Marii narodziła się szarlotka à la Lesiki – niech ktoś spróbuje powiedzieć, że Polki nie miały wpływu na kuchnię Francji!

• W 1729 roku, na tym samym dziedzińcu, odbył się bal z okazji narodzin następcy tronu. Goście podobno pili, tańczyli i rozmawiali o sztuce, choć raczej tej malowanej niż teatralnej.

W 1981 roku Palazzo Altemps przeszedł w ręce Ministerstwa Dziedzictwa Kulturowego Włoch i – całe szczęście – nie przerobiono go na biura ani apartamenty. Dziś mieści się tu Narodowe Muzeum Rzymskie, jedna z najcenniejszych kolekcji antyku, której opisanie w całości zajęłoby tyle co czytanie „Iliady” w oryginale. Muzeum można odwiedzać od wtorku do niedzieli, w godzinach 9.00–19.45 – i powiedzmy to szczerze: bilety w cenach przyzwoitych, jak na rozmowy z marmurowymi bogami.

Oto mała próbka tego, co znajdziemy w środku:

• Kolekcja Altemps – pierwotnie zawierała 120 rzeźb, z których przetrwało 15. Cztery z nich, monumentalne, dumnie stoją pod arkadami – i choć milczą, to ich wzrok mówi wszystko: „Tak, jesteśmy nieśmiertelni”.

• Zbiór Ludovisi – to crème de la crème kolekcjonerstwa barokowego. Prawdziwą perłą jest tu „Grupa Gallów”, a zwłaszcza przejmujący posąg „Gal zabijający żonę” – marmurowa kopia z I wieku n.e., która wzruszyła niejednego poetę i niejedną grupę szkolną na wycieczce.

• Kolekcja Smoka – zbiory kardynała Francesco Massimo, w których znajdziemy rzeźby, mozaiki, monety i grawerowane kamienie. Smok nie zieje ogniem, ale historią – i to całkiem płomienną.

• Kolekcja Mattei – zbiór starożytnych marmurów, w tym imponujący pomnik Dace z żółtego marmuru antycznego, który wygląda jakby właśnie wstał z posiedzenia senatu rzymskiego.

Z Palazzo Altemps kierujemy się w stronę via di S. Apollinare, aż dochodzimy do via Zanardelli. Przechodzimy na drugą stronę i jakby czarodziejska mapa się otwiera – jesteśmy na Piazza Fiammetta. Po lewej widzimy Palazzo Olgiatti (nr 11), po prawej – Palazzo Ruiz. Ale to nie one są naszym celem.

Patrzymy prosto – na dom, którego fasada wychodzi na via degli Acquasparta. Oto Casa di Fiammetta, adres o aurze romantyzmu, grzechu i cichego skandalu.

Kim była Fiammetta? Królową? Cesarzową? Świętą? Otóż nie. Fiammetta Michaelis pochodziła z Florencji i była… prostytutką. Ale nie byle jaką! Jej uroda i intelekt sprawiły, że zaskarbiła sobie względy samego Cezara Borgii, syna papieża Aleksandra VI – tego samego, który rodzinne kolacje zamieniał w intrygi godne „Gry o Tron”.

Fiammetta nazywała swego kochanka czule „Valentino” – tytuł, jaki Cezar otrzymał od króla Francji Ludwika XII – mianował go księciem Valentinois. W testamencie Borgia zapisał jej ten właśnie dom, a także inną rezydencję – być może z wdzięczności, a być może jako część ugody pozasądowej. Wraz z posiadłościami przekazał też opiekę nad ich synem, Andrzejem.

Dom, przed którym stoimy, to XV-wieczna konstrukcja, dwupiętrowa, z tarasem na dachu i eleganckim gankiem wspartym na kolumnach i filarach. Do dziś zachował niezwykły urok, coś pomiędzy florencką elegancją a rzymską zmysłowością. Można się tu zatrzymać, westchnąć, i przypomnieć sobie, że historia Rzymu nie była pisana tylko przez papieży, generałów i artystów – ale także przez kobiety, które znały wartość swojej obecności i potrafiły zostawić po sobie ślad większy niż niejedna królewna z bajki.

Wchodzimy teraz w jedną z tych uroczych uliczek, które wyglądają, jakby wymyślili je scenografowie Felliniego — via della Maschera d’Oro. Nazwa brzmi jak z opery barokowej i doskonale pasuje do atmosfery tego miejsca. Ulica ta odchodzi na lewo od „grzesznego domku niegrzecznej Fiammetty”, a więc jakby naturalnie ciągnęła nas dalej szlakiem intryg, tajemnic i rozkoszy minionych wieków.

Pod numerem 7 dumnie prezentuje się Palazzo Milesi — z pozoru zwykły budynek, ale jak mawiają Rzymianie: „Nie oceniaj palazzo po fasadzie, chyba że ma freski Polidora i Maturina”. A ten ma.

Powstał około 1480 r. dla rodziny Milesi, która — jak widać — wiedziała, że dom bez sztuki to jak Rzym bez ruin. Na początku XVI w. Giovanni Antonio Milesi zlecił jego przebudowę, a na fasadzie pojawiły się sceny mitologiczne autorstwa Polidora da Caravaggio i Maturina z Florencji. Ach, klasyka! Piękne ciała, dramatyczne pozy, boskie intrygi — wszystko, czego potrzeba, by nadać ulicy szyku i opowieści.

Niestety, w 1527 r. podczas słynnego Sacco di Roma (czyli kiedy niemiecka Landsknechcka hołota postanowiła urządzić sobie tour po Rzymie w stylu „wszystko za darmo”) freski zostały częściowo zniszczone. Na szczęście w XVI w. przyszedł z pomocą Cherubino Alberti, który odtworzył je, co sam Bóg raczy wiedzieć, z jakiego szkicu. Wreszcie, w 2006 r., dokonano kolejnej renowacji i dziś fasada znów cieszy oko — a turystom aparat nie przestaje pstrykać.

Naprzeciwko, bez zbędnej skromności, stoi Palazzo Gaddi Cesi. W jego murach w 1603 r. powstała Accademia dei Lincei — najstarsza akademia naukowa na świecie! Tak, zanim Newton wpadł na jabłko, a Galileusz podważył geocentryzm, Rzym już badał wszystko, co się dało badać — z lornetką, notatnikiem i łacińską składnią w zanadrzu.

Skręcamy teraz w lewo i trafiamy na Piazza San Simeone, gdzie czeka na nas monumentalny Palazzo Lancellotti — dom, który nie zna słowa „skromność”.

Zbudowany został dla kard. Scipione Capriani przez Francesco da Volterra, a później wykończony (i to z klasą) przez Carlo Maderno. Portal? To dzieło samego Domenichino — twardziel pędzla i geniusz kompozycji. A freski wewnątrz? Guercino, oczywiście — jego barwy mówią więcej niż niejedna papieska bulla.

Na środku placu błyszczy jak klejnot fontanna projektu Giacomo della Porta, która do 1973 r. stała sobie na Piazza Montanara, ale że urbanistyka Rzymu to nieustający teatr przenosin, znalazła nowy dom tutaj.

I teraz — uwaga, drodzy poszukiwacze rzadkości! Via dei Coronari. Ulica, która w XVI wieku pełna była sprzedawców dewocjonaliów (czyli różańców, medalików i wszelkiej pobożności na wynos), a dziś jest świątynią antyków, lśniących bibelotów i obrazów, o jakich kolekcjonerzy marzą po nocach.

Czasem można tu spotkać znane twarze, które z pozoru tylko przeglądają witryny, a tak naprawdę szukają skarbu, który doda im nieco renesansowej chwały.

Zatrzymajmy się przy numerze 26–28 — to Palazzo Diamanti Valentini.

Dalej, pod numerami 33–34, mamy Palazzo Del Drago z XVI wieku. Chwilę później jesteśmy już na małym placyku, przed którym stoi kościół San Salvatore in Lauro — skromny tylko z zewnątrz.

Pierwszy kościół stanął tu już w XII w., potem w 1449 r. odbudował go kard. Latino Orsini, oddając w opiekę kanonikom weneckim z kościoła San Giorgio in Alga. W 1594 r. znów zniszczył go pożar (Rzym, jak widać, zawsze z ogniem za pan brat), ale świątynia wstała z popiołów. W 1669 r. przejęło ją Arcybractwo z Ascoli, a w 1727 r. przebudowę rozpoczął Ludovico Rusconi Sassi, autor monumentalnej kopuły i dzwonnicy (ta ostatnia to robota Nicoli Salvi — późniejszego architekta fontanny di Trevi!). A obecna, neoklasycystyczna fasada? To dzieło Camillo Guglielmettiego z roku 1862.

Wnętrze kościoła, zbudowane na planie krzyża łacińskiego, z jedną nawą i korynckimi kolumnami, urzeka prostotą, ale i klasą. Obok znajduje się klasztor — prawdziwy majstersztyk architektury sakralnej z czasów renesansu.

Idąc dalej via dei Coronari, warto jeszcze rzucić okiem na kilka mniej znanych, ale urokliwych obiektów:

• Casa di Fiammetta (nr 156–157) — tak, to drugi z domów odziedziczonych przez naszą „znajomą z talentem społecznym” i byłą miłość Cezara Borgii.

• Casa di Prospero Mochi (nr 148–149) — dom komisarza generalnego od fortyfikacji Rzymu za papieża Pawła III, zaprojektowany przez Antonio da Sangallo Młodszego.

• Immagine di Ponte — przepiękne tabernakulum z roku 1523, również autorstwa Sangalla, z zachowanym fragmentem fresku Perina del Vaga — wszystko to na rogu vicolo Domizio.

• Casa Lezzani (nr 122–123) — o skromniejszym rodowodzie, ale pełna wdzięku.

• I na koniec: Palazzo Emo Capodilista (nr 135–143), ozdobiony altaną projektu samego Bartolomeo Ammannatiego.

I tak oto kończymy nasz barwny spacer po Dzielnicy Renesansu — dzielnicy, w której każdy kamień ma coś do powiedzenia, a każda fasada to opowieść czekająca na odkrycie.

Już wkrótce kolejna przygoda — w sąsiedniej dzielnicy, gdzie historia czeka za rogiem z kieliszkiem wina i anegdotą.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia

• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma, Newton & Compton, 1996
• Federico Gizzi, Le chiese rinascimentati di Roma, Newton & Compton, 1994
• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton, Milano, 2000
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma, 2004
• Agnieszka Zakrzewicz, Watykański labirynt, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa, 2013

Artykuł Cud, grzech i skandal watykański czyli w dzielnicy antykwariuszy pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Ach, „bezmapne” wędrówki po Rzymie! Najlepszy sposób, by nie tylko odkryć nieznane, ale i stracić poczucie czasu, kierunku i… zdrowego rozsądku. Ale czyż nie na tym właśnie polega prawdziwa przygoda w Wiecznym Mieście? Jak mawiali starożytni Rzymianie: errando discitur – błądząc, się uczymy. A Campo de’ Fiori? To przecież takie rzymskie Bermuda Triangle – niby wszyscy wiedzą, gdzie jest, a jednak nie da się tam trafić, póki ono samo nie zechce się objawić.

No to ruszajmy na nasz mały urbanistyczny treasure hunt czyli próbę odnalezienia placu filozofa bez nosa!

Wyprawę zaczynamy na Largo Tassoni. Z tego miejsca startuje ulica via dei Banchi Vecchi – wąska, klimatyczna, a do tego opowieściami wypchana po same gzymsy.

Nazwę swą zawdzięcza ekonomii – tej renesansowej. „Banchi” oznaczało ławy czy stoły, przy których siedzieli kupcy, bankierzy, notariusze, spekulanci, oszuści i uczciwi ludzie (w dowolnej kolejności). To tu, od XV do początków XVI wieku, tętniło finansowe serce miasta. A że z czasem całe to towarzystwo przeniosło się na nową ulicę, powstała nazwa rozróżniająca: „Vecchi” – czyli starzy – od „Nuovi” – nowi.

Po lewej stronie, pod numerem 118, stoi sobie pałac, który zna wszystkie grzeszki Rzymu i ani myśli je zdradzić – Palazzo Sforza Cesarini.

Zbudowany w 1458 r. na zlecenie Rodrigo Borgii – tego samego, który później, jako papież Aleksander VI, wprowadził Watykan w epokę imprez, nepotyzmu i… złotych klamek. Gdy tylko dosiadł Piotrowego tronu, budynek oddał w ramach dziękczynnej transakcji politycznej kardynałowi Ascanio Sforzy – bo jeden głos więcej na konklawe to nie byle co.

Później nieruchomość przeszła w ręce rodziny della Rovere (papież Juliusz II nie próżnował), służyła jako siedziba kancelarii, mennicy i innych poważnych instytucji. A potem? Potem wróciła do Sforzów, którzy w 1697 r. zrobili mariaż z rodziną Cesarini i voilà – dziś mamy Pałac Sforza Cesarini. O nim opowiemy więcej przy innej okazji – bo pałac nie zając, nie ucieknie.

I oto jesteśmy przy numerze 22 – przed jednym z najbardziej uroczo osobliwych budynków tej ulicy: Palazzo dei Pupazzi, czyli Pałacem… Lalek? Kukiełek? Maskotek?

Zbudowany w latach 1538-1540 dla mediolańskiego złotnika Pietro Crivelli – człowieka, który nie bał się pokazać, kto tu rządzi i kto się zna na błyskotkach. Fasada tego pałacu jest tak bogata w detale, że gdyby była pizzą, to miała by wszystko – od oliwek po anchois i parmezan.

Nad portalem widzimy wyryty napis, który nie pozostawia złudzeń, do kogo ten dom należy:
„I PETRUS CRIBELLUS MEDIOLANEN (SIS) SIBI AC SUIS FUNDAMENTIS EREXIT” — co w prostym tłumaczeniu znaczy: „Pietro Crivelli z Mediolanu postawił ten budynek dla siebie i swoich”. Jasne, nie było wtedy Facebooka, żeby się chwalić selfie, więc trzeba było wyryć na kamieniu.

Pierwsze piętro to prawdziwy popis rzeźbiarskiego kunsztu: cztery okna otoczone misternie rzeźbionymi trofeami – tarczami i zbrojami – czyli taka renesansowa wersja „Hej, jestem gotowy do bitwy, ale elegancko!”. Nad tym rozciąga się fryz pełen groteskowych masek przeplatanych głowami lwów – bo wiadomo, co bardziej odstrasza nieproszonych gości niż groźny lew z przymrużeniem oka.

Drugie piętro też ma co pokazać: cztery okna zwieńczone trójkątnymi i zakrzywionymi frontonami, dekorowanymi aniołami, satyrami i roślinami. Taki renesansowy ogród zoologiczno-botaniczny, ale w wersji kamiennej.

No i tutaj zaczyna się jazda bez trzymanki: trzecie i czwarte piętro wyglądają jak zupełnie osobny domek przyklejony do reszty – podzielony pilastrami z korynckimi kapitelami, a okna zwieńczone płaskorzeźbami opowiadającymi dwie ważne historyczne sceny z pontyfikatu Pawła III:

• Karol V całuje stopy papieża – tak, nie żartuję, nikt nie wymyślił jeszcze lepszego sposobu na pokazanie szacunku i pokory.

• Paweł III jako mediator godzący cesarza Karola V i króla Francji Francesco I Walezjusza – trochę jak starożytny sędzia rodzinny, który mówi: „Dobra, panowie, wszyscy na kolację i zapomnijmy o wojnach”.

Tuż obok, pod numerem 14, stoi Palazzetto del Vescovo di Cervia – czyli taki renesansowy niedokończony projekt, prawdopodobnie autorstwa Antoniego da Sangallo Młodszego.

Jeśli architektura to sztuka, to ten budynek to trochę jak malarz, który porzucił płótno, bo nie mógł się zdecydować, czy zrobić krajobraz, czy portret.

Charakteryzuje się energicznie boniowanym narożem (czyli kamieniami wyjętymi niczym solidne klocki) i oknami zwieńczonymi tympanonem na pierwszym piętrze – czyli takim kamiennym daszkiem z przodu, żeby wyglądało bardziej poważnie i reprezentacyjnie.

A teraz zapraszam do kościoła Santa Lucia del Gonfalone – starej świątyni, której początki sięgają XII wieku, a która przeszła remonty w 1511 i 1764 roku pod okiem Marco Davida, dzięki czemu dziś możemy podziwiać ją w stylu późnobarokowym.

To świątynia Gonfalonierów – czyli arcybractwa kulturowo-charytatywnego, założonego w Rzymie w 1264 r., prawdopodobnie przez samego św. Bonawenturę. Nazwa pochodzi od sztandaru, pod którym bractwo występowało – nosili białe szaty z biało-czerwonym krzyżem na niebieskim tle. Kolory symbolizowały niewinność Maryi i mękę Chrystusa – tak, kolorystyka w średniowieczu miała mocniejsze przesłanie niż Instagramowe filtry.

Ciekawostka: przy boku mieli różaniec i… dyscyplinkę do biczowania się. Tak, to była średniowieczna wersja „zrobię sobie self-care, ale z biczowaniem”. Pod koniec średniowiecza byli obecni niemal w całych Włoszech, a ich zasługą są dramaty liturgiczne (misteria Męki Pańskiej), wystawiane… uwaga! … w Koloseum podczas Wielkiego Piątku. Jeśli myślicie, że Koloseum służyło tylko gladiatorom, to przypominam: teatr i religia też miały tu swoje 5 minut.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe i sklepione, z trzema kaplicami po każdej stronie. Dekoracje wykonał Francesco Azzuri, a freski – Cesare Mariani. W ołtarzu głównym znajduje się XVI-wieczne malowidło „Matka Boska od Sztandaru” – w złotej ramie, która aż kusi, by sięgnąć i sprawdzić, czy nie jest pozłacana.

W drugiej kaplicy po lewej stronie jest drewniany krucyfiks z XVI wieku – taki, co to nawet gdyby przemówił, pewnie powiedziałby: „Jeszcze trochę cierpienia i idziemy na espresso.”

Na koniec warto zajrzeć do prezbiterium, gdzie stoją organy piszczałkowe z 1882 roku, zbudowane przez Mikołaja Morettiniego. Instrument zamknięty jest w prostej, drewnianej skrzyni neoklasycystycznej, wyposażonej w dwie klawiatury po 58 klawiszy każda i 26 pedałów – czyli taki renesansowy fortepian z turbo doładowaniem.

Po drugiej stronie ulicy, pod numerem 132, stoi Casa dell’Ospizio dei Pellegrini Boemi – czyli coś jak średniowieczny hostel dla czeskich pielgrzymów.

Budowę rozpoczęto w 1457 roku – co potwierdza łaciński napis:
„CAROLUS IMPERATOR IIII REX BOEMIE ME FECIT ET H RORAW PROCURATOR HOSPITALIS PRESENTIS ET NACIONIS BOHEMORUM RUINOSUM REFECIT ANNO MCCCCLVII”
Tłumacząc na nasz: „Karol IV, cesarz i król Czech, zrobił mnie i H. Roraw, prokurator szpitala oraz nacjonalności czeskiej, odbudował ruinę w 1457 roku”.

Całość powstała na miejscu jeszcze starszej budowli z 931 roku, ufundowanej przez króla Bolesława I Czeskiego – tak, tego od pielgrzymki do Rzymu. W 1354 roku król Czech Karol IV, przybywając na koronację cesarską, przyznał środki na odbudowę szpitala – efekt widać do dziś.

Dziś w budynku mieszczą się apartamenty – czyli niczym mieszkania z historią. Idealne na Instagram z podpisem „Mieszkam tam, gdzie Karol IV”.

Wędrując dalej, dochodzimy do małego placyku, gdzie uwagę przykuwa antyczna, kamienna tablica na budynku pod numerem 145. Zaczynamy łamać łacinę – bo napis jest już nieco zatarty:

„POMERIUM (nieczytelne) (T)I(BERIUS) CLAUDIUS (D)RUSI F(ILIUS) CAISAR (A)UG(USTUS) GERMANICUS P(ON)T(IFEX) MAX(IMUS) TRIB(UNICIA) POT(ESTATE) (V)IIII IMP(ERATOR) XVI CO(N)S(UL) IIII (C)ENSOR P(ATER) P(ATRIAE) (AU)CTIS POPULI ROMANI (FI)NIBUS POMERIUM (A)MPLIAVIT TERMINAVITQ(UE) XXXV”

Czyli:
„Granica Tyberiusza Klaudiusza Cezara Augusta Germanika, syna Drusosa, arcykapłana, cesarza w 9. trybunacie, 16-krotnego konsula, 4-krotnego cenzora, ojca ojczyzny, który powiększył granice miasta w roku pańskim 35.”

To jest prawdziwa rzymska historyczna perła – tablica graniczna Cesarstwa Rzymskiego z czasów cesarza Klaudiusza! Gwarantuję, że 99% mieszkańców współczesnego Rzymu nie ma o tym pojęcia. No cóż, historia to czasem najlepsze ukryte graffiti.

Pod numerem 148 stoi Casa di Pietro Paolo della Zecca. Nazwa brzmi nieco jak imię bohatera z włoskiej telenoweli, ale to dom ważnego człowieka — kierownika mennicy papieskiej za czasów Pawła II (czyli mniej więcej w latach 1464–1471). Budynek pochodzi z drugiej połowy XV i początku XVI wieku. Z zewnątrz udekorowany był freskami autorstwa Polidoro z Caravaggio (nie, nie tego z malowaniem św. Mateusza, tylko z Lombardii!) oraz Maturino z Florencji — duet artystyczny, który jeszcze w czasach renesansu dawał czadu. Niestety dziś freski są niemal niewidoczne, a szkoda, bo przedstawiały legendę młodej Klelii. Ta dziewczyna, w czasie oblężenia Rzymu przez Etrusków pod wodzą Porsenny w 507 r. p.n.e., była zakładniczką, ale udało jej się przepłynąć wpław Tybr (nie lada wyczyn!). Rzymianie jednak odesłali ją z powrotem do Porsenny, który — ku zdziwieniu wszystkich — podziwiał jej odwagę i… wypuścił na wolność. Zaskakujące zakończenie, prawda? Jakby dziś ktoś odpuścił więźnia tylko za to, że był dzielny.

A propos gości: w 1452 r. w tym domu mieszkał Fryderyk III Habsburg, gdy przybył do Rzymu na koronację na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W XIX wieku budynek stał się symbolem austriackiej dominacji w Italii — niekoniecznie popularnej wśród miejscowych. Na murze widać napis „AEIOU”, czyli zagadkowy akronim, którego cesarz nigdy nie wyjaśnił. Większość historyków zgadza się, że oznaczał mniej więcej „Alles Erdreich Ist Österreich Untertan” („Cały świat podlega Austrii”) lub po łacinie „Austriae Est Imperare Orbi Universo” („To Austria rządzi światem”). W skrócie: Austriacy mieli wtedy niezłe mniemanie o sobie.

Teraz skręćmy w prawo przy Casa della Zecca, w uliczkę via di Monserrato. Ta ulica to jedna z tych małych perełek Rzymu, które potrafią oczarować na pierwszy rzut oka. Zwróćmy uwagę na budynek pod numerem 152 — Palazzo Incoronati, XVI-wieczny dom rodziny Incoronati de Planca. Fasada zdobi portal z herbem rodowym, co w tamtych czasach było jak powiedzenie: „Tu mieszka ktoś, kto się liczy!”.

Ulica prowadzi nas do placu Piazza de’ Ricci, gdzie stoi Palazzo Ricci — dzieło Nanni di Baccio Bigio, zbudowane dla toskańskiego rodu Calcagni, który zawitał do Rzymu w XV wieku.

Pałac zmieniał właścicieli niczym gwiazdy Instagram — za każdym razem dostając drobny lifting. Mieszkała tu między innymi Constanza Farnese, córka (tak, córka!) papieża Pawła III, znanego też jako Aleksander Farnese. W 1577 r. dom kupił Giulio Ricci, który zlecając Luigiemu Fontanie renowację, zachował zewnętrzny urok pałacu. W XX wieku pałac przeszedł kolejne prace restauracyjne — między innymi odnowiono parter oraz freski opowiadające o historii Muzio Scevola. A na rogu budynku czeka na nas XVII-wieczny obraz „Madonna dell’Orazione” — jakby w rytmie baroku.

Do placu przylega niewielki, choć stary kościółek S. Giovanni in Ayno, wspomniany już w dokumencie papieża Urbana III z 1186 roku.

Nazwa „Ayno” nie jest do końca jasna, ale podejrzewa się, że to zdeformowane łacińskie „Agnus” (czyli „Baranek”). W latach 1552–1571 kościół służył Bractwu Modlitwy i Śmierci — tym samym, które już poznaliśmy przy poprzednim spacerze. Przebudowę świątyni upamiętnia napis na portalu, choć data jest dziś uszkodzona i trudno odczytać, ale wiadomo, że dzieje się to mniej więcej między 1590 a 1599 rokiem.

Idąc dalej, po zakręcie pojawia się kolejna perła — kościół S. Maria in Monserrato, wybudowany w 1518 roku według projektu Antonio da Sangallo Młodszego.

Cofnijmy się jednak jeszcze dalej w czasie: już w 1354 roku hiszpański szlachcic Jacoba Ferrandes kupił tu dom i założył szpital dla rodaków — S. Niccolo de’ Catalani. Obecna świątynia swój obecny wygląd zyskała dopiero w 1821 roku, dzięki renowacji Giuseppe i Pietro Camporese oraz Francesco z Volterry — miasta znanego nie tylko z renesansu, ale i z popularności wśród fanów sagi „Zmierzch”. Fasada jest właśnie jego dziełem.

W środku kościół ma jedną nawę z bocznymi kaplicami i sklepieniem kolebkowym oraz chór zamknięty absydą. XVIII-wieczne dekoracje wnętrza wyszły spod ręki Giuseppe Camporese.

Po prawej stronie zwróć uwagę na:

• Kaplicę św. Diego d’Alcantava z obrazem Annibale Carracciego. W tej kaplicy spoczywa także Alfons XIII — król Hiszpanii od 1886 do 1931 roku. Co ciekawe, jego życie uratowała kamizelka kuloodporna wymyślona przez polskiego wynalazcę Jana Szczepanika podczas zamachu w Paryżu w 1905 roku. Po ucieczce z Hiszpanii Alfons przebywał w sopockim Grand Hotelu i choć był nałogowym palaczem cierpiącym na dusznicę bolesną, zdążył przekazać tron synowi Janowi. Umarł w Rzymie w 1941 roku, a obecny król Hiszpanii, Jan Karol I, jest jego wnukiem.

• Pomniki papieży Kaliksta III i Aleksandra VI (Borgia), oba autorstwa Felipe Moratilla, którzy są tu pochowani.

• Kaplicę Zwiastowania autorstwa Francesco Nappi.

• Kaplicę „Matki Boskiej z Pilar” autorstwa Francisco Preciado.

W ołtarzu głównym króluje „Ukrzyżowanie” autorstwa Siciolante z Sermoneta.

Po lewej stronie:

• Kaplica św. Jakuba z rzeźbą Jacopo Sansovino i grobowcami z warsztatu Andrea Bregno.

• Kaplica z dziełem „Św. Anna, Dziewica i Dzieciątko”, przypisywana Luigi Capponiemu.

W portyku przy wejściu do Collegio Spagnolo zobaczysz grobowce z XV i XVI wieku oraz pomnik kardynała Pietro Montoyi — dzieło Berniniego z 1621 roku.

Mały fakt na koniec: w 1700 roku kościół był tak zadłużony, że księża musieli sprzedać niemal wszystkie święte obrazy, w tym wizerunek Maryi Panny, który dziś czci się w Genazzano. Dopiero w 1818 roku spłacono długi i rozpoczęto renowację, a w 1822 kościół został ponownie konsekrowany. Jak widać, historia świątyń to nie tylko złote ramy i freski, ale też życiowe dramaty — i trochę mniej chwalebnych rozdziałów.

Podążając dalej, zatrzymujemy się przy pięknym budynku pod numerem 112. To siedziba Arcybractwa Św. Katarzyny ze Sieny — świętej, która nie tylko potrafiła rzucić światło na grzechy, ale i miała głowę na karku jak mało kto.

Trochę dalej, pod numerem 105, stoi Palazzo Giangiacomo, dzieło szlacheckiej rodziny z drugiej połowy XVI wieku. Fasada tego pałacu zdobi elegancko boniowany portal — takie klasyczne rzymskie „wejście na bogato”, jak to mówią, żeby sąsiedzi wiedzieli, kto tu rządzi.

Docieramy do placu Santa Caterina della Rota, gdzie króluje kościół S. Caterina della Rota — rdzawego koloru, pełen historii i legend.

Poświęcony św. Katarzynie Aleksandryjskiej, dziewczynie, która nie dała się złamać nawet cesarzowi Maksencjuszowi. Wyobraźcie sobie — dyskusja religijna z pięćdziesięcioma mędrcami niechrześcijańskimi i ona ich wszystkich wymiata. Cesarz tak się wkurzył, że kazał ją łamać na kole. Ale anioł zstąpił i zniszczył koło, więc ostatecznie poszła pod miecz. A ciało? Anioł zabrał je na górę Synaj, skąd później mnisi przenieśli je do klasztoru św. Katarzyny. Dla polskich tradycjonalistów – warto przypomnieć, że kult tej świętej jest u nas wciąż żywy, a zgromadzenie sióstr katarzynek to nie tylko historia.

No i klasyczna rzymska gafka: pierwotnie kościół nazywał się „Santa Maria Caterinaris” — bo był kościółkiem dla więźniów uwolnionych z niewoli saraceńskiej. Ale podczas renowacji w XVI wieku ktoś pomylił nazwy i zostało „S. Caterina”. No cóż, historia zna gorsze błędy, a ten nam przynajmniej został z humorem. Wnętrze proste, jednonawowe, z imponującym, drewnianym stropem z XVI wieku. I jeszcze wisienka na torcie — tu spoczywa Giuseppe Vasi, wielki rytownik i architekt, którego prace rozsławiły Rzym.

Naprzeciwko placu stoi Collegium Inglese, dawniej Palazzo Savelli — a w nim więzienie od 1430 do 1654 roku.

I to nie byle jakie! Trafiała tu głównie żydowska społeczność, ale słynniejsza jest historia Beatrice Cenci — młodej arystokratki, zwanej „piękną ojcobójczynią”. Ojciec tyran, próba gwałtu, rodzina zatrudnia zabójcę… tragedia, która dała materiał na dramaty, obrazy i literaturę, nawet polski romantyzm ze Słowackim na czele nie mógł się oprzeć tej historii. Tablica na budynku przypomina o tym mrocznym rozdziale. W 1655 roku Palazzo Savelli zamienił się w Collegium Inglese i połączył z kościołem S. Tommaso di Canterbury — tak, kościołem szkockim, zbudowanym w… uwaga — VIII wieku!

Oczywiście odnowiony w XIX wieku, ale i tak robi wrażenie. Trójnawowe wnętrze kryje grobowce kardynałów i arcydzieła rzeźbiarskie, które zasługują na chwilę zadumy. Z kolei do Piazza S. Caterina della Rota przylega kościół San Girolamo della Carità — miejsce wyjątkowe, bo w jego okolicy miał mieszkać św. Hieronim już w 382 roku.

A w klasztorze, uwaga, przez 30 lat rezydował św. Filip Neri, wielki kontrreformacyjny lider. Obecnie sanktuarium świętego, po renowacji z 1650 roku, jest jednonawową, bezwieżową perłą baroku. Fasada autorstwa Rainaldich robi wrażenie, a w środku znajdziecie kaplicę Spada z dekoracjami Borrominiego, który nie marnował marmuru na bzdury. W ołtarzu kaplicy „Madonna z Dzieciątkiem” to fresk XV-wieczny, który mimo upływu lat nadal rzuca się w oczy.

Jeszcze kilka szczegółów: na ścianach pomniki Orazio i Tommaso Spada, a w transepcie po prawej — grób Asdrubale di Montauto, człowieka, który na pewno miał swoje historie do opowiedzenia.

Docieramy do Piazza Farnese — miejsca, gdzie historia i pałacowa pycha idą ramię w ramię, a architektura mówi „tu rządziły wielkie nazwiska i wielkie ambicje”.

Na samym wjeździe stoi Palazzo Fioravanti — taki klasyczny przykład rzymskiego dobrego smaku, z portalem obramowanym kolumnami z trawertynu i pięknym gzymsem. Jak na wstępie, dobrze, ale to dopiero początek.

Bo plac zawdzięcza swoją nazwę nie jemu, a gigantowi – Palazzo Farnese.

To budowla, która na dobre wpisała się w kanon renesansowej świetności Rzymu, i to dzięki kardynałowi Alessandro Farnese, który później został papieżem Pawłem III. Gość ten to postać jak z najlepszej powieści – mecenas sztuki, wielki kolekcjoner i… alfons pierwszej klasy. Tak, dobrze czytasz – miał „pod opieką” około 45 tysięcy rzymskich prostytutek, a przy tym jeszcze pobierał procent od ich zarobków. Normalnie biznesmen renesansu, który nie patyczkował się w interesach. I żeby było ciekawiej, był też bezwzględnym mordercą – otruł własną matkę i siostrzenicę, żeby zgarnąć całą rodzinną fortunę. Powiedzmy sobie szczerze – ten facet wiedział, jak zrobić porządek w rodzinie.

Budowa pałacu zaczęła się w 1514 roku pod okiem Antonio da Sangallo Młodszego, ale przerwało ją słynne Sacco di Roma w 1527, czyli złupienie Rzymu przez wojska Karola V. Dopiero w 1534, gdy Farnese został papieżem, prace wznowiono i dołożono kolejne piętro. Po śmierci pierwszego architekta w 1546 roku, ster przejął sam Michał Anioł – nie żeby chciał sobie odpocząć, ale żeby dopieścić projekt. Po kolejnej przerwie spowodowanej śmiercią Pawła III, prace ruszyły od 1565 roku za sprawą Jacopo da Vignola, a finalny kształt nadał budowli Giacomo della Porta. Jakby ktoś się zastanawiał, czy używano tu materiałów z Koloseum – mit, panie, mit! Trawertyn przyjechał z Ostii i Tivoli, a belki sufitowe z lasów Carnia. Cztery cuda Rzymu, powiadają, a Palazzo Farnese jest jednym z nich, obok Borghese, Ruspoli i Sciarra Colonna.

Od 1874 roku jest ambasadą Francji – najpierw leasing, potem zakup na 99 lat, więc 2035 rok zapowiada powrót do Włoch. Taka długa umowa najmu z klimatem. Fasada to trzy kondygnacje, 13 okien na piętrach (parter robi wyjątek i ma 12), portal z loggią i herbem Pawła III. Okna pierwszego piętra mają korynckie kapitele i na przemian trójkątne i łukowate frontony, drugie piętro – kapitele jońskie i frontony trójkątne. A z tyłu, od via Giulia, piękna loggia z napisem: „Kard. Aleksander Farnese rozpoczął budowę przed pontyfikatem, ukończono w 1589 roku”. Niestety, ambasada to nie muzeum, więc większość turystów może jedynie popatrzeć z daleka.

A wnętrza? Tam czeka prawdziwy raj – około 150 dzieł sztuki: obrazy, rzeźby, arrasy zebrane na przestrzeni pięciu wieków. Galeria na pierwszym piętrze to freski Carraccich, które zapoczątkowały barok. Wchodzisz przez wspaniałe atrium podzielone na trzy nawy czerwonym granitem. Tu już nie ma miejsca na skromność, to jest „mieli rozmach, skur…ny!”, jak mówi „Siara” z filmu „Kiler”.

Na placu stoją dwie fontanny z antycznymi wannami z Term Karakalli, ozdobione liliami Farnese – dzieło Giacomo Rainaldi z 1626 roku. Przez wieki Piazza Farnese gościła turnieje walk byków i rozmaite festiwale, bo Rzym nie znosił nudy.

Przy placu stoi też kościółek Santa Brigida – ufundowany w 1391 roku po kanonizacji szwedzkiej świętej, przebudowany w 1513 i XVIII wieku.

Od 1930 roku opiekują się nim zakonnice skandynawskie – czyli jeśli chcesz poczuć nordycki chłód w sercu Rzymu, wiesz, gdzie się udać.

Palazzo del Gallo di Roccagiovine to kolejne cudo, rozpoczęte w 1520 roku według projektu Baldassarre Peruzzi.

Należał do Francesco Fusconi da Norcia, medyka papieskiego dwóch papieży: Klemensa VII i Pawła III. Medyk, który miał dostęp do pałaców i na pewno znał parę sekretów, niekoniecznie tych medycznych.

Opuszczamy plac i idziemy wzdłuż pałacu, wchodząc w vicolo de Venti, która zaprowadzi nas do kościoła S. Maria della Quercia na placu o tej samej nazwie.

Świątynię prawdopodobnie ufundował papież Juliusz II della Rovere, a jego herb, dąb, wita nas przed fasadą. W 1532 roku opiekę nad kościołem przejęli rzeźnicy (tak, prawdziwi fachowcy od cięcia, choć tu raczej chodziło o rzeź mięsa niż o finanse).

W XVII wieku Benedykt XIII Orsini postanowił nadać świątyni nowy wygląd w stylu rokoko. Zajął się tym Filippo Raguzzini, który nie miał oporów, by uwypuklić fasadę na dobre. Wnętrze na planie krzyża greckiego, z kopułą i trzema kaplicami, a w ołtarzu głównym „Madonna della Quercia” – czyli Matka Boska Dębu, co brzmi jak patronka leśników.

Naprzeciwko kościółka, pod numerem 1, stoi Palazzo Ossoli, powstały w latach 1520–1527.

Projekt przypisywany Baldassarre Peruzzi — czyli temu samemu, który zaprojektował kilka innych cacek renesansu. A na bocznej ścianie od strony placu Capodiferro? Zegar słoneczny, który nadal działa, więc jeśli masz problem z czasem, nie pytaj Siri, tylko spójrz tutaj! A do tego piękna fontanna, wzorowana na rycinach Borrominiego — czyli trochę taki renesansowy Instagram z fontanną w roli głównej.

Naprzeciwko zaś rozpościera się prawdziwa perełka: monumentalny Palazzo Spada.

Zbudowany w 1540 roku przez trzech znakomitych architektów: Giulio Merisi (nie, to nie Caravaggio malarz, ale architekt o tym samym nazwisku — mylić się zdarza!), Girolamo da Carpi i Giulio Mazzoni, dla kardynała Girolamo Capodiferro. Ale historia nie kończy się tutaj, bo pałac za 31 500 koron kupił kardynał Bernardino Spada (co nie było małą sumą, nawet jak na ówczesne czasy). Kardynał był hojnym mecenasem sztuki i fundatorem renowacji przeprowadzonej przez samego Francesco Borrominiego — tego samego geniusza, który zostawił tu swoje znaki rozpoznawcze.

Fasada jest elegancka jak zawsze, udekorowana przez Giulio Mazzoniego, a na pierwszym piętrze pomiędzy oknami mieści się aż 8 nisz z figurami wielkich postaci antyku: Augusta, Cezara, Marcello, Numy, Romulusa (tak, tego Romulusa, który założył Rzym i zgarnął cały splendor), Fabio Massimo, Gneo Pompejusza oraz Trajana. Nie żadne tam randomy, tylko prawdziwa liga mistrzów starożytności!

Największym hitem wnętrza pałacu jest jednak perspektywiczny tunel Borrominiego — tak zwana Perspettiva del Borromini. Słuchaj uważnie, bo to działa jak magia renesansu na steroidach! Artysta, mając ograniczoną przestrzeń, zaprojektował korytarz kolumnowy tak, że wygląda na co najmniej 50 metrów długości, podczas gdy w rzeczywistości ma zaledwie 8 metrów. Na końcu stoi 60-centymetrowy posąg Marsa, który wydaje się gigantyczny — i to wszystko działa na twoje oczy jak czary, czyli po prostu świetna iluzja optyczna. Wyobraź sobie, że to była taka renesansowa sztuczka na pokaz, żeby goście czuli się jak na jakimś wielkim balu, a tu proszę, zaledwie osiem metrów korytarza. Renesansowy Houdini!

Wnętrza Palazzo Spada kryją kolekcję dzieł sztuki tak bogatą, że opisanie ich wszystkich zajęłoby pół biblioteki — ale nie martw się, można tam wejść i samemu się przekonać. W czterech salach galerii podziwiać możemy dzieła takich mistrzów jak Guido Reni, Guercino, Rubens, Hans Dürer, Parmigianino, Jan Brueghel, Giovanni Francesco Romanelli i wielu innych. Znajduje się tam również imponujący 3-metrowy posąg Pompejusza, u którego stóp – według legendy – padł zamordowany Juliusz Cezar. O tym, jak dramatyczne wydarzenia mają swoją stałą rezydencję w sztuce, przypomina dosadnie ten właśnie posąg.

Wychodząc z pałacu, ruszamy wąską uliczką via Capo di Ferro. Pod numerem 7 zobaczymy Palazzetto Spada (nie mylić z Palazzo Spada, to dwa różne cuda architektury) – powstał w 1540 roku według projektu Baldassarre Peruzzi (tak, tego samego, który miał trochę patentów na piękne renesansowe fasady).

Budynek ten szybko odnowiono – już w 1566 roku, zachowując klasyczną elegancję.

Pod numerem 31 kryje się niespodzianka – XIX-wieczny budynek postawiony na oryginalnym średniowiecznym ganku! To tak jakbyś zbudował nowoczesny smartfon na obudowie ze starożytnego dzwonu kościelnego.

I tu, przed nami, plac S. Trinità dei Pellegrini. Przy nim wznosi się okazały kościół SS. Trinità dei Pellegrini, powstały w 1558 roku na zlecenie papieża Pawła IV dla Arcybractwa Pielgrzymów i Rekonwalescentów św. Trójcy.

Kościół przeszedł przebudowy na początku XVII wieku (praca Paolo Maggi) i ponownie w XVIII wieku (ręka Francesco de Sanctis). Fasada zdobią cztery rzeźby ewangelistów, dzieło Bernardino Ludovisi – prawdziwi strażnicy wiary w kamieniu.

Wnętrze, na planie krzyża łacińskiego, zostało niemal całkowicie odrestaurowane w XIX wieku, a po bokach mamy trzy kaplice z każdej strony. Po prawej stronie na przykład:

• kaplica 3: „Historia św. Julia” autorstwa G.B. Ricciego,

ołtarz główny: „Przenajświętsza Trójca” Guido Reniego z 1625 roku.

Po lewej stronie:

• kaplica 3: „Nabożeństwo św. Grzegorza” Baldassarre Croce,

• kaplica 2: „Madonna z Dzieciątkiem, św. Augustyn i Franciszek” autorstwa Cavalier d’Arpino,

• kaplica 1: „Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych” Borgognone’a (1677 r.).

Ten kościół to nie byle jaki przybytek – posługiwał tu sam Filip Neri, który podczas każdego kazania powtarzał prostą, ale genialną mantrę: „Bądź dobry, jeśli możesz”. Brzmi jak dobre motto na dzisiaj, prawda?

W 1625 roku obok kościoła wybudowano szpital dla pielgrzymów, co potwierdza tablica z napisem „OSPIZIO DEI CONVALESCENTI E PELLEGRINI”. A jeszcze wyżej, inna tablica przypomina o śmierci Goffredo Mameliego – poety, pisarza i autora hymnu narodowego Włoch, który zmarł tu od ran wojennych w 1849 roku, broniąc Republiki Rzymskiej.

No dobra, czas ruszać dalej! Kierujemy się wąską uliczką via di S. Paolo alla Regola. Przy okazji, podczas remontów w latach 1978–1982, odkryto tam… czwórkondygnacyjną fabrykę z czasów Domicjana z końca I wieku naszej ery! Zgadnij, gdzie? W piwnicach budynków – a że dostęp tam mają tylko wtajemniczeni, pozostaje to małą tajemnicą dla turystów.

Przy tej uliczce stoi kościół S. Paolo alla Regola, zwany także św. Paulinem.

Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z bulli papieskiej Urbana III z 1186 roku, ale tradycja każe sądzić, że jest dużo starszy – ponoć stoi tam, gdzie miał dom sam św. Paweł podczas rzymskiego pobytu.

Średniowieczni Augustyni zarządzali tym kościołem, a w 1619 roku powierzyli go Franciszkanom Trzeciego Zakonu Regularnego św. Franciszka z Sycylii, którzy stworzyli tu Collegium Siculum – bibliotekę filozoficzno-teologiczną oraz archiwum, niestety zniszczone podczas zamieszek w 1799 roku.

Wnętrze jest na planie krzyża greckiego z kopułą. Do ciekawostek należy fresk z XIV wieku oraz cudowny obraz Matki Boskiej Łaskawej. Jeśli się dobrze rozejrzysz, znajdziesz tabliczkę z 1096 roku, pochodzącą z rozebranego kościoła San Cesareo – mała perełka dla znawców.

Kilkanaście kroków od kościoła S. Paolo alla Regola, spoglądamy na tzw. Domy Pawła — nie, to nie są wille wakacyjne św. Pawła, ale nazwa jest związana z wiarą, że to właśnie tu Apostoł kiedyś miał mieszkać.

Mówimy o komplecie siedmiu budynków z XIII wieku, zbudowanych w średniowiecznym stylu, które mimo swojej wieku i zmienności epok, przetrwały do dziś. Kiedy w latach 1913-1924 stawiano tu nowoczesne Ministerstwo Sprawiedliwości, groziło im wyburzenie. Na szczęście Towarzystwo Przyjaciół Zabytków wzięło sprawy w swoje ręce i uratowało te perełki, które teraz są wkomponowane w nową bryłę budynku i cieszą oko wszystkim spragnionym historii.

Zaraz za rogiem skręcamy w lewo, by przyjrzeć się kościołowi S. Maria in Monticelli.

O jego fundacji i architekcie niewiele wiadomo — czasem w Rzymie historia lubi się skrywać jak kot w labiryncie. Pierwsza znana renowacja miała miejsce między 1099 a 1118 rokiem. Z tego odległego czasu pochodzi przepiękna romańska dzwonnica, zbudowana na planie kwadratu, czteropiętrowa. Co ciekawe, niegdyś była wyższa, ale w czasach papieża Pawła V (1605-1621) ją nieco „przycięto” — prawdopodobnie ze względów stabilizacyjnych, bo kto chce, żeby dzwonnica runęła na głowę? Okna na dwóch najwyższych piętrach to typowe triforia, czyli takie romańskie okienne arcydzieła.

Sam kościół obecny kształt zawdzięcza remontowi z 1716 roku według projektu Platteo Sassi. Wnętrze jest bazylikowe – trzy nawy, z których środkowa jest wyższa, a po bokach sześć kaplic. Jeśli lubisz starożytne kolumny, to jesteś u siebie — w Monticelli wciąż są, choć schowane za masywnymi filarami. Warto zatrzymać się przy fresku „Biczowanie” Antonio Carracciego, spojrzeć na piękny, drewniany krucyfiks z XIV wieku oraz fragment mozaiki z XII wieku w absydzie. To kawał historii zamknięty w kamieniu i kolorach.

Idziemy dalej, skręcamy w prawo i mijamy potężny gmach Ministerstwa Sprawiedliwości — o nim opowiem kiedy indziej, bo jest o czym gadać! Na dziś warto wiedzieć, że mieści się tam jedna z najważniejszych bibliotek Rzymu, z imponującym księgozbiorem około 250 tysięcy woluminów, w tym aż 3000 oryginalnych książek z XVI wieku. Czysta skarbnica wiedzy.

Kierujemy się na via Arenula i skręcamy w lewo, a następnie znów w lewo, gdzie wyrasta przed nami imponujący kościół S. Carlo ai Catinari.

Wzniesiony w latach 1612-1620 dla zakonu ojców Barnabitów według projektu Rosato Rosatiego, z fasadą ukończoną dopiero w 1638 roku przez G.B. Soria. Fasada jest dwuporządkowa, z trzema portalami, a nad głównym dumnie góruje herb kardynała G.B. Leni, fundatora świątyni.

Kopuła Rosatiego z 1620 roku przeszła niemałe przygody: trzy razy oberwała od pioruna, a także dostała kulami armatnimi wystrzelonymi ze wzgórza Janikulum podczas walk w 1848 roku — co w sumie robi z niej rzymskiego wojownika na kopule. Wnętrze kościoła, na planie greckiego krzyża, zostało odrestaurowane w 1861 roku i kryje w sobie dzieła takich mistrzów jak Pietro da Cortona, Guido Reni czy Mattia Preti. Zwróć uwagę na freski i obrazy przedstawiające św. Karola Boromeusza, krucyfiks z brązu autorstwa Alessandro Algardiego (znajdujący się w zakrystii) oraz obraz „Szydzenie z Chrystusa” Cavalier d’Arpino (1598).

Opuszczamy kościół i ruszamy wzdłuż via de’ Giubbonari — uliczki, która w 1944 roku słynęła z czarnego rynku tytoniu, czyli ówczesnego nielegalnego biznesu w najlepszym wydaniu. Pod numerem 41 stoi jedna z posiadłości rodu Barberini, wybudowana w 1581 roku i kupiona przez prałata Francesco Barberini. W XVIII wieku nieruchomość trafiła do Kurii Generalnej Karmelitów Bosych, a od 1870 roku należy do miasta Rzym. Niestety, dziś budynek jest w stanie, który woła o ratunek.

Za chwilę, pod numerem 6, zobaczymy Palazzetto Santacroce, dziś znane jako Pasolini dall’Onda, dzieło Carlo Moderno z lat 1598-1602. Idąc dalej po lewej stronie, ujrzymy wąską uliczkę z pięknym łukiem – L’Arco del Monte. Przeprowadzi nas na ukryty plac, na którym wyróżnia się rażąco biały pałac — Palazzo del Monte di Pietà.

To historyczne miejsce, bo instytucja zwana „Lombardem” została założona tu w 1527 roku przez księdza Giovanni da Calvini, aby walczyć z lichwiarzami. Ironia losu? W 1603 roku do budynku sprowadzono Carlo Moderno i Francesco Borromini, którzy stworzyli ten pałac. Mieszkańcy Rzymu nazywali Lombard „Zdradziecką Górą” — nie dlatego, że miał szlachetne intencje, ale przez wysokie odsetki od kredytów, których udzielał. Walka z lichwą? No cóż, czasem bywa tak, że lepiej nie zaczynać, niż źle skończyć.

Na szczycie budynku znajduje się piękna dzwonnica z wbudowanym zegarem, a zegar ten ma swoją anegdotę. Otóż zegarmistrz, nie do końca zadowolony z usług Lombardu, zmienił mechanizm i wygrawerował na nim napis: „Za te nasze układy, zegar Lombardu będzie szalony.” Oczywiście napis został usunięty, ale zegar… pozostał szalony i do dziś wskazuje godzinę według własnego widzimisię. Cóż, w Rzymie nawet zegary mają charakter!

Wracamy na via de’ Giubbonari i po kilku krokach – tadam! – stajemy u celu naszej rzymskiej odysei: Campo de’ Fiori.

Nazwa brzmi jak pocztówka z włoskiego raju, prawda? Tłumaczenie to „Pole Kwiatów” – i to nie jest marketingowy chwyt! Do średniowiecza faktycznie była tu łąka pełna stokrotek i maków, takie dzikie kwiatowe szaleństwo na miejskim pustkowiu.

No, jest też druga teoria, że nazwa pochodzi od Flory, kochanki Pompejusza, która mieszkała w pobliskim pałacu tego wielkiego wodza. Brzmi romantycznie, ale chyba trochę naciągane – bardziej bym obstawiał, że ktoś pomylił maki ze sklepem z kwiatami.

W XIII wieku jako pierwsi na placu pojawili się Orsini – czyli rodzina, której nazwisko do dziś budzi respekt i które znaczyło: „tu mieszkają ważni ludzie”. Prawdziwa zabudowa ruszyła z kopyta w XV wieku, a w 1456 roku plac wybrukowano. To był dopiero początek – zaczęły wyrastać hotele, karczmy i zajazdy o nazwach, które z dzisiejszego punktu widzenia brzmią trochę jak menu w średniowiecznym barze: „Statek”, „Księżyc”, „Pod Aniołem” i najsłynniejszy z nich wszystkich – „Locanda della Vacca” (tak, tak, „Zajazd Krowy” – może serwowali tu wołowinę w każdej postaci).

Środek placu pełnił rolę targu, a ulice wokół niego noszą do dziś nazwy od znanych rodzin kupieckich i rzemieślniczych: via dei Balestrari (ci zajmowali się kuszami, czyli dawniej mieli broń na tapecie), via dei Baullari (handlowali kawą, czyli dostarczali paliwo do rzymskich poranków), via dei Cappellari (produkowali kapelusze, bo w Rzymie trzeba było się czymś zasłonić przed słońcem i politycznymi plotkami).

Plac nie był tylko miejscem, gdzie można było kupić świeżą pietruszkę czy przemycić kieliszek wina – od poniedziałku do soboty, dwa razy w tygodniu, odbywały się tu słynne targi końskie. Gdzie koń, tam i siła napędowa, a Rzymianie lubili mieć własnego rumaka pod ręką, nawet jeśli czasem bardziej się sprawdzał jako plotkarz niż jako środek transportu.

Pod numerami 11-14 mieszkała matka dzieci papieża Aleksandra VI, Vannozza Caetani – kobieta z klasą i życiową energią. To właśnie tu przyszły na świat jej pociechy: Lukrecja, Cezar, Juan i Jose Borgia – rodzinka, która dziś rozgrzewałaby media plotkarskie bardziej niż włoskie telenowele.

Ale nie samą radością i handlem żył plac. Tu, 17 lutego 1600 roku, płonął na stosie filozof i dominikanin Giordano Bruno, oskarżony o herezję i, jak to zwykle bywało, niezbyt popularny u miejscowej władzy kościelnej. Pomnik tego wydarzenia, dzieło Ettore Ferrari z 1887 roku, stoi w samym środku placu. Giordano Bruno spogląda twarzą w stronę Watykanu, co jest symbolicznym gestem męczeństwa i buntu przeciwko opresji. Obok pomnika znajduje się osiem medalionów z brązu, przedstawiających znanych heretyków i sceny z życia Bruno — trochę jak starożytna wersja galerii celebrytów, tylko bardziej mroczna.

Od 1869 roku Campo de’ Fiori funkcjonuje jako plac targowy, na którym sprzedaje się głównie warzywa, owoce i kwiaty – ale jeśli wpadniesz tu na zakupy, spodziewaj się, że zapłacisz 3-4 razy więcej niż gdzie indziej. No cóż, nie ma róży bez… no właśnie, bez marż.

Na placu stoi też fontanna – nie byle jaka, bo źródło wody dla kwiatów i spragnionych przechodniów. Na niej widnieje inskrypcja idealnie pasująca do tego miejsca i jego burzliwej historii: „Fa del ben e lassa dire”, czyli „Czyń dobro i pozwól mówić”. W sam raz na pożegnanie z miejscem, które było świadkiem życia, śmierci, targów i plotek.

A na deser: 15 stycznia 2015 roku na placu pojawiła się tablica z wierszem Czesława Miłosza – „Campo di Fiori” – łącząc w ten sposób polską duszę z rzymską rzeczywistością.

I tak oto kończymy naszą podróż – Campo de’ Fiori odnalezione, misja zakończona sukcesem! Możemy teraz z dumą powiedzieć: „Byłem tam, gdzie kwiaty, handel, intrygi i męczeństwo tworzą niepowtarzalną mieszankę rzymskiego życia.” A jeśli masz ochotę na kolejną wycieczkę, wiesz gdzie nas znaleźć — zawsze gotowych na opowieści, które nie boją się prawdy i odrobiny ironii!

Żegnamy się z Wami słowami wiersza Czesława Miłosza: „Campo di Fiori”. Do następnego razu.

„W Rzymie na Campo di Fiori

Kosze oliwek i cytryn,

Bruk opryskany winem

I odłamkami kwiatów.

Różowe owoce morza

Sypią na stoły przekupnie,

Naręcza ciemnych winogron

Tu na tym właśnie placu

Spalono Giordana Bruna,

Kat płomień stosu zażegnął

W kole ciekawej gawiedzi.

A ledwo płomień przygasnął,

Znów pełne były tawerny,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli przekupnie na głowach.

Wspomniałem Campo di Fiori

W Warszawie przy karuzeli,

W pogodny wieczór wiosenny,

Przy dźwiękach skocznej muzyki.

Salwy za murem getta

Głuszyła skoczna melodia

I wzlatywały pary

Wysoko w pogodne niebo.

Czasem wiatr z domów płonących

Przynosił czarne latawce,

Łapali skrawki w powietrzu

Jadący na karuzeli.

Rozwiewał suknie dziewczynom

Ten wiatr od domów płonących,

śmiały się tłumy wesołe

W czas pięknej warszawskiej niedzieli.

Morał ktoś może wyczyta,

że lud warszawski czy rzymski

Handluje, bawi się, kocha

Mijając męczeńskie stosy.

Inny ktoś morał wyczyta

O rzeczy ludzkich mijaniu,

O zapomnieniu, co rośnie,

Nim jeszcze płomień przygasnął.

Ja jednak wtedy myślałem

O samotności ginących.

O tym, że kiedy Giordano

Wstępował na rusztowanie,

Nie znalazł w ludzkim języku

Ani jednego wyrazu,

Aby nim ludzkość pożegnać,

Tę ludzkość, która zostaje.

Już biegli wychylać wino,

Sprzedawać białe rozgwiazdy,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli w wesołym gwarze.

I był już od nich odległy,

Jakby minęły wieki,

A oni chwilę czekali

Na jego odlot w pożarze.

I ci ginący, samotni,

Już zapomniani od świata,

Język nasz stał się im obcy

Jak język dawnej planety.

Aż wszystko będzie legendą

I wtedy po wielu latach

Na nowym Campo di Fiori

Bunt wznieci słowo poety.”

Warszawa – Wielkanoc, 1943

Czesław Miłosz

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia

• Mariano Armellini Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma, Newton & Compton, 2004;

Artykuł W poszukiwaniu Campo de’ Fiori pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.