W dniu dzisiejszym czeka nas kolejny spacer po dzielnicy zwanej Trevi. Nie, nie będziemy rzucać monet do fontanny — jeszcze nie. Najpierw musimy wspiąć się, na jedno z legendarnych siedmiu wzgórz Rzymu. Nie, nie będzie to górska wyprawa w stylu alpejskim, ale obiecuję, że pot pod nosem się pojawi — jeśli nie od wspinaczki, to z wrażenia. Zapraszam na przechadzkę wokół Kwirynału, wzgórza, które od wieków zerka z góry na Rzym z mieszaniną politowania i dumy.

Jak zapewne pamiętacie — a jeśli nie, to szybko przypomnę — ostatni spacer zakończyliśmy na Piazza Barberini. No to nie przedłużając, tutaj dziś zaczynamy. Kiedyś plac nosił nazwę Grimani, od nazwiska kardynała, który miał tu swoją rezydencję. Ot, klasyczna sytuacja: „Mam dom, będzie i plac z moim imieniem”. Po roku 1625 jego los się zmienił i został ochrzczony jako Sforza Capo le Case, z racji nowej, szlacheckiej winnicy i rezydencji rodu Sforzów. Ale prawdziwe „barokowe show” zaczęło się dopiero wtedy, gdy pojawił się tu kardynał Francesco Barberini – człowiek, który jak coś robił, to z rozmachem. Od jego nazwiska plac nosi dziś nazwę.

Na środku tegoż placu pyszni się jak paw fontanna – Fontana del Tritone, dzieło Gian Lorenzo Berniniego z roku 1643.

Ach, Bernini! Gdyby istniał Instagram w XVII wieku, miałby więcej followersów niż cała rodzina Medyceuszy razem wzięta. Fontanna, w swoim czasie zasilana była wodą z akweduktu Acqua Felice, ochrzczonego tak od imienia papieża Sykstusa V (czyli kardynała Felice Perettiego, zanim się papieżował). Ten sprytny papież odbudował akwedukt na ruinach starożytnego Acqua Marcia – czyli zrobił dokładnie to, co dziś robią deweloperzy: nowoczesne na starym, tylko wtedy to miało więcej klasy.

Niestety, w XIX wieku, kiedy przyszła kolej na kolej, akwedukt przecięto, by zbudować stację Termini – bo najwyraźniej ktoś uznał, że pociąg ważniejszy niż Tryton. Dziś tenże akwedukt kończy swój żywot w Parco degli Acquedotti, a fontanna – cóż – ciągnie z miejskich wodociągów. Ot, z barokowego glamour do prozaicznego H2O z kranu.

Ale za to jak wygląda! W samym środku Tryton, Bóg Morza, nadmuchany jak wenecki lifeguard, dmie w muszlę niczym róg bojowy, z którego tryska woda. Całość podtrzymywana jest przez cztery delfiny – nie takie z bajek Disneya, tylko poważne, barokowe delfiny, ozdobione papieską tiarą, kluczami św. Piotra i rzecz jasna herbem Barberinich, bo bez pszczółek to w ogóle nie ma rozmowy.

Stojąc na placu, plecami do fontanny, patrzymy na hotel Bernini, który wygląda tak, jakby chciał powiedzieć: „Tak, też jestem tu od wieków”. Skręcamy w prawo, w via delle Quattro Fontane, czyli ulicę Czterech Fontann – choć na razie nie zdradzę, gdzie są te cztery. Trzymajmy napięcie. Ulica prowadzi nas do monumentalnej rezydencji, która śmiało mogłaby kandydować do tytułu „Pałac Roku 1633” – Palazzo Barberini.

Jego historia zaczyna się w roku 1625, kiedy na miejscu dawnej willi kardynała Rodolfo Pio z Capri rozpoczęto budowę nowego pałacu dla wspomnianego wcześniej Francesco Barberiniego. Projekt opracował Carlo Maderno, człowiek tak utalentowany, że aż… zmarł wkrótce po rozpoczęciu budowy. Mówią, że nie doczekał nawet pierwszego piętra – co jak na architekta może trochę boleć. Pałeczkę przejął więc Gian Lorenzo Bernini, a jako że nie lubił się nudzić, zaprosił do współpracy swojego arcyrywala – Francesco Borrominiego. Tak powstało coś w rodzaju barokowego „Projektu Lady Gaga z Beyoncé”.

Budowa zakończyła się w 1633 r., a choć trzon konstrukcji należy do Maderna, Bernini dorzucił swoje „trzy grosze” do fasady, a Borromini – swoje cudaczne okna na najwyższym piętrze i spiralne schody z podwójnymi kolumnami, które sprawiają, że człowiek czuje się, jakby kręcił się w barokowej karuzeli.

Wjazdu na teren pilnuje żelazna brama, oparta na siedmiu trawertynowych filarach, wykonana przez Francesco Azzurri – brzmiałoby jak nazwa pasty, ale to naprawdę architekt. Na dziedzińcu znajdziemy fontannę z trzema pszczołami – symbol Barberinich. Gdyby to byli Polacy, byłby pewnie orzeł i szabla, ale we Włoszech lepiej działa miód (i nepotyzm).

Palazzo Barberini to dziś Galleria Nazionale d’Arte Antica, czyli raj dla miłośników malarstwa, fresków, popiersi i grubej symboliki. W jej zbiorach znajduje się 1445 obrazów oraz 2067 dzieł sztuki dekoracyjnej – tyle dzieł, że aż boli kark od patrzenia.

A co tam znajdziemy? Uwaga, lecimy:

• Popiersie Antonio Barberini – dłuta Berniniego. Czyli jeśli chcesz zobaczyć, jak wyglądała twarz nepotyzmu w marmurze, to voilà.

• „La Fornarina” – słynna kochanka Rafaela Santi w całej swojej bujnej, ekstatycznej chwale.

• „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” – dzieło Lorenzo Lotto, czyli świętość na romantycznym speed-date.

• „Mercury i Apollo” – Francesco Albani, czyli mitologia w wersji soft erotica.

• „Madonna” i „Św. Rodzina” – Andrea del Sarto, bo każda galeria potrzebuje świętej rodziny.

• Portret Stefana IV Colonna – autorstwa Agnolo Bronzino, specjalisty od zimnych spojrzeń i jeszcze zimniejszych błękitów.

• „Anioł Stróż” oraz „Triumf Opatrzności Bożej” (fresk z 1639 r.) – Pietro da Cortona, którego pędzel mógłby malować nawet chmury na niebie.

• „Ucieczka z Egiptu” i „Św. Agnieszka” – Domenichino, czyli dramat biblijny na złoconym płótnie.

• „Pokłon Pasterzy” i „Chrzest Chrystusa” – El Greco, mistrz elongacji wszystkiego, co się rusza (i co nie).

• No i crème de la crème: Caravaggio!

  • „Narcyz” (z lat 1597–1599) – czyli jak się zapatrzeć we własne odbicie i umrzeć pięknie.

  • „Judyta odcinająca głowę Holofernesowi” – malowana z życia, bo do Judyty pozowała Fillide Melandroi, kurtyzana i muza Caravaggia. W pierwotnej wersji Judyta miała jedną pierś odkrytą (hello, realizm!), ale późniejsi cenzorzy dorzucili półprzezroczystą tkaninę – tak na wszelki wypadek.

  • „Św. Franciszek podczas modlitwy” – dla równowagi duchowej.

Na koniec, coś dla miłośników starożytności – kiedyś, w ogrodach pałacowych, znajdowała się świątynia dedykowana trzem bóstwom: Jupiterowi, Junonie i Minerwie. A obok stał obelisk, który dziś oglądamy w ogrodach Borghese, w pobliżu tarasu widokowego na Pincio. Zatem jeśli kiedyś będziecie podziwiać zachód słońca z Pincio – pamiętajcie, że to tylko dzięki pewnemu Barberini, który wiedział, że fontanny, freski i pszczoły to przepis na nieśmiertelność.

Wróćmy na Piazza Barberini, ten nieco chaotyczny, ale uroczy plac, który wygląda, jakby urbanistyka spotkała się z espresso o szóstej rano – czyli szybka decyzja, potem panika i finalnie: „a może być”. Nim jednak odbijemy w wąską uliczkę via di S. Basilio (to ta druga po lewej stronie od hotelu Bernini – czyli tej efektownej kamienicy z duszą portiera w smokingu), zerknijmy najpierw w przeciwną stronę. W róg placu, tam gdzie via Veneto próbuje się wślizgnąć niepostrzeżenie, jak kelner z rachunkiem. A tam… proszę bardzo – Fontana delle Api, czyli Fontanna Pszczół.

Na pierwszy rzut oka wygląda, jakby ktoś zbyt ambitnie potraktował muszelkę świętego Jakuba i postanowił ozdobić ją… owadami. Ale nie byle jakimi! To pszczoły z herbu rodu Barberini, a jak wiadomo, u Barberinich pszczoły były nie tylko w herbie, ale i – sądząc po tempie inwestycji – również we krwi.

Fontannę zaprojektował nie kto inny, jak Gian Lorenzo Bernini, czyli barokowy maestro z fantazją większą niż fryz papieskiej peruki. Fontanna powstała na zlecenie papieża Urbana VIII, którego nazwisko brzmiało Maffeo Barberini – i to właśnie jego herb zdobi pszczółki. Fontanna ma formę pionowo ustawionej muszli, z której wyzierają trzy kamienne pszczoły krążące nad marmurową misą. Urocze? Oczywiście. Ale też praktyczne – bo pierwotnie służyła za… wodopój dla koni. Tak, tak – zanim psy zaczęły mieć swoje spa, konie Rzymu miały własną fontannę Berniniego. Klasa!

Ale najciekawszy jest pewien sekret zapisany w kamieniu. Na muszli widnieje inskrypcja:

„Papież Urban VIII wybudował fontannę dla powszechnej ozdoby miasta, wybudował również tę małą fontannę dla użytku mieszkańców w roku 1644, XXI roku swego pontyfikatu.”

Pięknie? Jasne. Tyle że… tu właśnie zaczyna się rzymski twist godny opery komicznej. Kiedy fontannę odsłonięto, inskrypcja głosiła, że to „XXII rok pontyfikatu”. Problem w tym, że odsłonięcie nastąpiło ciut za wcześnie – jeszcze przed rocznicą. A jak na złość, papież zmarł osiem dni przed tym XXII rokiem. No i masz babo pszczołę! Trzeba było szybko działać – zamiast nowej tabliczki, ktoś najwyraźniej chwycił za dłuto i zmienił „XXII” na „XXI”. Rzymianie może nie wynaleźli Photoshopa, ale za to zrobili pierwszy „live update” na marmurze.

A teraz, odrywając się od tej słodkiej – dosłownie i w przenośni – historii, udajmy się wspomnianą via di S. Basilio do miejsca, które rzadko gości w folderach biur podróży, a szkoda! Na końcu tej uliczki znajduje się grekokatolicki kościół S. Basilio, zbudowany w 1662 roku na zlecenie opata o imieniu tak barwnym, że sam mógłby być tytułem opery – Apoemone Agreste. Jeśli myślisz, że to imię przypomina zaklęcie z Harrego Pottera, nie jesteś sam. Ale ów dostojny opat zadbał o swoją nieśmiertelność – jego herb widnieje dumnie na łuku nad portalem świątyni. Na rogu budowli dostrzec można godło mnichów Bazylianów, czyli symbol ludzi, którzy potrafili połączyć modlitwę z organizacją godną pruskiej armii.

Idziemy dalej, po czym skręcamy w urokliwą uliczkę Salita di S. Nicola da Tolentini – nazwa długa jak homilia w święto patronalne – i dochodzimy do kościoła San Nicola da Tolentino. Ten został wzniesiony w 1599 roku dla nowicjuszy Zakonu Karmelitów Bosych – czyli tych, co poszli na duchową całość: bez butów, bez własności i bez złudzeń.

W 1654 roku kościół przeszedł barokową metamorfozę według projektu Giovanni Maria Baratta. Efekt? Klasyczny przykład rzymskiego baroku – plan krzyża łacińskiego, nawa główna z trzema kaplicami po każdej stronie, stiuki na sklepieniu, a całość zwieńczona kopułą pokrytą freskami, które wyglądają, jakby anioły próbowały wygrać konkurs na najefektowniejsze selfie z nieba.

W centrum, na głównym ołtarzu – dramat, cud i marmurowe mięśnie w jednym: „Wizja św. Mikołaja z Tolentino”, dzieło Ercole Ferrata i Domenico Guidi. Ta rzeźbiarska scena przedstawia świętego w chwili ekstazy – nie z powodu lotto, ale za sprawą chleba św. Mikołaja, który rozdawał wiernym, wzywając błogosławieństwa Maryi i św. Augustyna. Chleb ten miał ponoć moc uzdrawiającą, czyli pierwszy znany przypadek glutenu cudotwórczego.

Po tej duchowej uczcie, wychodzimy z kościoła, skręcamy w lewo i kontynuujemy spacer uliczką Salita di S. Nicola da Tolentini aż do via Barberini. Tam skręcamy znów w lewo, i po paru minutach marszu, niekoniecznie trzymając tempo legionu rzymskiego, docieramy do placu Largo di S. Susana.

Na jego środku niespodzianka z końcówki XX wieku: pomnik Giano nel Cuore di Roma, stworzony w 1997 roku przez Pietro Consagrę.

Kto to Giano? To bóg Janus, pan od drzwi, początków, końców i patrzenia w dwie strony jednocześnie – taki starożytny patron multitaskingu.

Po lewej stronie stoi monumentalny gmach Ufficio Geologico czyli Instytutu Geologicznego, który powstał w 1869 roku we Florencji, ale po trzech latach, niczym student szukający taniego akademika, przeniósł się do Rzymu. Budynek zaprojektował Raffaele Canevari – człowiek, który najwyraźniej lubił porządek w kamieniach bardziej niż przeciętny kolekcjoner minerałów.

Plac S. Susana to taki mały, ale sprytny węzeł komunikacyjny, który łączy się z innym placem (o nim zaraz pogadamy) i z ulicą o nazwie, która brzmi jak data z podręcznika historii — via XX Settembre. Już sam ten fakt wskazuje, że nie jest to miejsce dla tych, którzy lubią zgubić się w czasie i przestrzeni.

Na rogu, po lewej stronie, stoi coś, czego pominąć się po prostu nie da, nawet jeśli próbujesz udawać, że jesteś bardzo zajęty patrzeniem na swój telefon — to kościół S. Maria della Vittoria. A skoro mówimy o kościele, to od razu wyciągnijcie notes, bo tu jest historia i sztuka na poziomie, który do dziś przyprawia o  zawrót głowy.

Świątynia powstała dzięki fundacji kardynała Scipione Borghese, czyli faceta, który nie tylko wiedział, jak się urządzić, ale też miał dobry gust i pieniądze na realizację. Projekt wyszedł spod ręki Carlo Maderno, a budowa trwała od 1608 do 1620 roku — czyli wtedy, kiedy moda na barok zaczynała właśnie rozpychać się łokciami w artystycznym świecie.

Nazwa kościoła — Santa Maria della Vittoria — wzięła się od obrazu Madonny znalezionego w ruinach zamku w Pilznie (tak, tym Pilznie, co to później zasłynęło piwem, ale nie tylko). Ten obraz dostał swoje wezwanie po bitwie pod Pragą w 1620 roku, kiedy to wojska Ligi Katolickiej dały solidną lekcję husytom. No, niestety oryginał obrazu spłonął w pożarze w 1833 roku, więc dzisiaj możemy podziwiać tylko kopię w ołtarzu — trochę jakby zobaczyć selfie sprzed ery smartfonów.

Ale teraz będzie hit: podczas prac archeologicznych pod fundamentami kościoła natrafiono na słynny posąg „Śpiącej hermafrodyty”! Tak, tak — oryginał, nie jakaś tam podróba. Ten delikwent trafił prosto do willi Borghese, gdzie można go podziwiać do dziś. A co z wersją z Luwru? To tylko kopia, choć pewnie co drugi turysta myśli inaczej, bo przecież kto by się tam znał na płci artystycznej… Ale widzicie, pojęcie „trzeciej płci” nie jest wymysłem XXI wieku, tylko starą, dobrą klasyką.

Wnętrze kościoła to prawdziwy festiwal przepychu — marmury, stiuki, złoto, które wygląda jakby miało lada moment spłynąć po ścianach i zrobić fontannę. Jednonawowy z trzema kaplicami po każdej stronie, jakby ktoś chciał mieć pewność, że każdy zakamarek jest oblepiony sztuką i bogactwem.

Na sklepieniu króluje „Triumf Madonny nad herezją i upadek rebelii anielskiej” autorstwa Giovanni Domenico Cerriniego z 1675 roku — scena jak z hollywoodzkiego filmu, tylko bez popcornu. Ten sam artysta namalował też „Wniebowzięcie w chwale” w kopule, co jest świetnym argumentem, żeby spojrzeć w górę.

Nad portalem rozbrzmiewają barokowe organy autorstwa Mattia De Rossi (1680 rok), które wyglądają jakby mogły odpalić koncert nawet dla najbardziej wybrednych melomanów.

Przejdźmy teraz do ważniejszych dzieł:

• W kaplicy po prawej stronie, numer dwa, w ołtarzu mamy „Madonnę z Dzieciątkiem i św. Franciszkiem”, a po bokach dwie perełki: „Św. Franciszek w ekstazie” i „Św. Franciszek otrzymuje stygmaty”, które wyszły spod ręki Domenichino z 1630 roku. Co tu dużo mówić — święty Franciszek miał tu swoje pięć minut chwały, i to w najlepszym stylu.

• W prawym transepcie zaś mamy marmurową grupę „Sen św. Józefa” autorstwa Domenico Guidi — jak ktoś myśli, że sen świętego to coś nudnego, to nie widział tej rzeźby. Po bokach zaś Pierre-Étienné Mannot ułożył sceny: „Ucieczka z Egiptu” i „Pokłon pasterzy” — marmury, które wyglądają jak żywe, tylko nie trzeba ich karmić. Na sklepieniu zaś rozkwita „Gloria” autorstwa Ventura Lamberti — takiego sobie chmurkowego koktajlu z nieba.

• Ołtarz odrestaurowany w 1833 roku kryje dwie sceny: „Matka Boska Zwycięska wkracza do Pragi wraz z wojskiem katolickim” autorstwa Luigi Serra oraz „Porwanie św. Pawła do trzeciego nieba” od Gherardo delle Notti. Jeśli ktoś się zastanawia, jak wygląda niebo, to lepiej, żeby zobaczył ten ołtarz — przynajmniej wiemy, że jest kolorowo.

Teraz coś, co sprawi, że każdy tradycjonalista w Rzymie poczuje dreszcze — w lewym transepcie, czyli kaplicy Cornaro, projektu samego Gian Lorenzo Berniniego, znajduje się marmurowa edikola z jednym z najbardziej znanych i kontrowersyjnych dzieł baroku: „Ekstaza św. Teresy” (1644-1652). To nie jest zwykła rzeźba — to jak połączenie Hollywood z katolickim mistycyzmem.

Bernini, zainspirowany modą na św. Teresę z Avili, odtworzył scenę, w której anioł nawiedzał świętą, według jej własnych zapisków pełną bólu i niewyobrażalnej rozkoszy. Wiadomo, że duchowa ekstaza i ta bardziej cielesna, nazwijmy to, „rozgrzewająca”, chodzą tutaj łapa w łapę. Na rzeźbie widzimy omdlałą świętą i anioła, który dzierży strzałę — a miejsce, gdzie ta strzała trafia, nie pozostawia złudzeń co do symboliki (wybaczcie delikatność, ale klasyka baroku to nie dla mięczaków). Twarz Teresy wyraża mieszankę bólu, ekstazy i czegoś, czego nie powstydziłby się najlepszy aktor teatralny. Całość oglądają z boku członkowie rodu Cornaro — jakby byli w pierwszym rzędzie teatru, tylko zamiast popcornu mieli trochę modlitw.

Bernini wykazał się geniuszem również w oświetleniu — małe, ledwo widoczne okienko z tyłu kaplicy wpuszcza światło, które tworzy złote promienie otulające postaci, jakby sam Bóg mówił: „No dalej, chłopaki, zróbmy show”.

Co jeszcze?

• W kaplicy trzeciej po lewej stronie mamy „Trójcę Przenajświętszą” autorstwa Guercino oraz pomnik grobowy kardynała Berlinghiero Gessi wykonanego przez Guido Reni — wszystko to na prawej ścianie, więc trzeba się trochę rozciągnąć, ale warto.

• W kaplicy drugiej po lewej stronie dominuje obraz „Chrystus objawiający się św. Janowi od Krzyża” autorstwa Nicolasa Lorrain, który namalował także dzieła po lewej stronie: „Madonna ratująca św. Jana od Krzyża” oraz „Śmierć świętego”. Kto mówił, że śmierć nie może być piękna?

A jeśli jeszcze zostanie wam odrobina energii, w zakrystii kościoła możecie zobaczyć flagi i transparenty zdobyte na Turkach w bitwie pod Pragą. Tak, to nie żart — kawał historii na wyciągnięcie ręki.

Na koniec coś dla fanów Dana Browna i jego bestsellerowego „Anioły i Demony”. Ten kościół występuje tam jako miejsce z tajemniczym trzecim Ołtarzem Nauki. Niestety autor popełnił dwa błędy — po pierwsze umieścił kościół na Piazza Barberini, a on znajduje się jakieś pół kilometra dalej. Po drugie, strzała anioła według Browna miała wskazywać na Piazza Navona, co jest bzdurą. Kto by się jednak przejmował szczegółami, skoro tajemnice sprzedają się lepiej niż kawa na rogu?

Na koniec — pamiętajcie, że kościół, jak większość rzymskich świątyń, zamyka się w południe: otwarty jest od 7 do 12 i potem znowu od 15:30 do 19. Nie próbujcie więc wchodzić w czasie sjesty, bo możecie skończyć jak ten husyta, którego wojska Ligi Katolickiej pozamiatały pod Pragą — czyli na zimno i bez szans.

Wychodząc z kościoła, radzę się nie spieszyć. Dlaczego? Bo zaraz naprzeciwko czai się Fontanna Mojżesza, znana również jako Fontana del Mosè, a nie spojrzeć jej prosto w oczy to jak pojechać do Neapolu i nie zjeść pizzy – po prostu się nie godzi. Najlepszy punkt widokowy? Piazza di S. Bernardo, czyli wprost na wprost – nie z boku, nie z ukosa, tylko frontalnie, bo dopiero wtedy ta barokowa dama pokazuje, co potrafi.

Fontanna powstała w roku 1587, a jej projekt wyszedł spod ręki dwóch panów Fontana – Domenico i Giovanni, którzy przy tej robocie nie lali wody… no, może poza tą symboliczną. Fontanna pełniła funkcję dość przyziemną, choć opakowaną w barokowy splendor: była spektakularnym zakończeniem papieskiego akweduktu zwanego Aqua Felice, zbudowanego ku chwale i wygodzie papieża Sykstusa V. Ów papież, znany był z tego, że gdzie spojrzał, tam budował, i gdzie kazał, tam woda płynęła. Dziś powiedzielibyśmy, że miał rozmach, panie papieżu.

Całość wykonana została z klasycznego rzymskiego budulca – trawertynu, który można by uznać za marmur bardziej swojski, mniej kapryśny i doskonale nadający się do fontann, schodów, amfiteatrów i wszystkiego, co Rzymianie uznawali za absolutnie niezbędne do życia.

Cztery kolumny jońskie, jak z salonu fryzjerskiego dla bogów, podtrzymują solidne nadproże, a nad nim – uwaga – rodzaj barokowego poddasza (czyli element architektoniczny, który wygląda jakby miał za chwilę wystartować w kosmos). A na tym wszystkim siedzą sobie dwa anioły, dość umięśnione, które trzymają herb Sykstusa V, niczym starożytne logo „sponsorowane przez Watykan”.

Ale creme de la creme (czy raczej acqua della crema) tej fontanny stanowią trzy rzeźby umieszczone w niszach. I tu zaczyna się zabawa:

• W centrum króluje sam Mojżesz, jakby właśnie wrócił z castingów do Marvela. To dzieło Leonardo Sormani i Prospero Bresciano z roku 1588. Mojżesz trzyma tablice Dekalogu z miną mówiącą: „Lepiej, żebyście przeczytali, bo drugi raz nie będę schodził z góry”.

• Po lewej stronie widzimy Aarona, który prowadzi lud żydowski do wodopoju (czyli biblijny menadżer logistyki), dłuta Giovanniego Battisty Della Porta.

• Po prawej zaś stoi Joshua, który prowadzi Żydów suchą stopą przez rzekę Jordan – pewnie w sandałach, bo jakże by inaczej – to dzieło wspólne Flaminio Vacci i Pietro Paolo Olivieri. I choć dziś GPS byłby pomocny, to Joshua najwyraźniej ogarnął wszystko bez nawigacji.

Ale to jeszcze nie koniec atrakcji placu!

Stojąc tyłem do fontanny, po prawej stronie znajduje się kościół Santa Susanna, którego korzenie sięgają IV wieku! Tak, IV wieku – czyli wtedy, kiedy Rzym był jeszcze w pełni imperium, a chrześcijanie modlili się raczej po cichu. Pierwsza świątynia powstała na domach dwóch panów: Gabiniusza i Kajusza. Według legendy, ich córka – Susanna – ścięta została w 295 r., bo uparcie odmawiała małżeństwa z pogańskim generałem z armii cesarza Dioklecjana. Jakby to powiedzieć… cnotliwa i nieugięta. W dobie Tindera to naprawdę imponujące.

Oczywiście kościół ten przechodził różne liftingi – i to nie tylko duchowe. Dzisiejszy wygląd zawdzięcza gruntownej przebudowie z roku 1597, podczas której stracił dwie boczne nawy (może były za bardzo z boku?) przekształcone w kaplice.

Fasada z roku 1603, autorstwa Carlo Maderno, prezentuje się dumnie. Jest dwupoziomowa, z centralnym portalem – bo wiadomo, środek to środek. W dolnych niszach stoją święte Felicity i Zuzanna, w górnych Kajusz i Gabiniusz. Wszystkie rzeźby to dzieła Stefano Maderno, który zapewne znał się z Carlo – nazwisko zobowiązuje.

Wnętrze? Jednonawowe z transeptem, absydą i dwoma kaplicami bocznymi po każdej stronie – w sam raz na spokojny spacer po duchowości. Ściany zdobią freski z życia św. Zuzanny, malowane przez Baldassarre Croce w 1595 roku. I choć dziś Netflix kusi, te malowidła opowiadają historię, która trzyma w napięciu. W ołtarzu głównym znajdziemy obraz „Śmierć św. Zuzanny” pędzla Tommaso Laurenti – XVII-wieczny spoiler życia męczennicy.

A teraz uwaga – w głębi placu ukryty jest drugi kościół: San Bernardo alle Terme. Powstał w 1598 roku na zlecenie Katarzyny Sforzy z Santa Fiora – kobiety, która wiedziała, gdzie i z kim się modlić. Nazwa kościoła wiąże się z św. Bernardem z Clairvaux (1090–1153), założycielem zakonu cystersów, znanym z tego, że mówił dużo, mądrze i często cytowany jest w książkach, których nikt nie kończy.

Co ciekawe, bazylika powstała na ruinach Term Dioklecjana, a jej cylindryczny korpus to tak naprawdę dawna wieża termalna, czyli średniowieczny recykling w najlepszym stylu. Stąd też „alle Terme” – czyli „przy termach”. Kościół ten zyskał przydomek „kościoła bez okien”, bo jedyne światło wpada przez okulus w kopule – trochę jak w Panteonie, ale wersja kompakt: średnica zaledwie 22 metry.

Kopuła ozdobiona jest koncentrycznymi rzędami ośmiobocznych kasetonów, które zmniejszają się ku górze – efekt jak w wirującym kalejdoskopie, tylko bardziej sakralny. W ośmiu niszach ściennych stoją posągi świętych dłuta Camillo Mariani – solidne, święte i monumentalne.

Wychodząc z kościoła, wędrujemy w lewo główną arterią o dumnej nazwie via XX Settembre, która upamiętnia dzień, gdy włoska armia 20 września 1870 roku „wpadła z wizytą” do Rzymu przez Breach Porta Pia, kończąc tym samym pontyfikaty z mieczem w ręce. Po prawej stronie, z rzędu jak eleganccy panowie w cylindrach, ustawiły się cztery pałace i jeden… no cóż, kościół nietypowy, jakby z innej bajki:

Palazzo Caprara (nr 11)

Palazzo Baracchini (nr 8)

Kościół szkocki S. Andrea

Palazzo Calabresi (nr 5)

Palazzo Bourbon (nr 3)

Za to po drugiej stronie ulicy, niczym olbrzymi wujek z zaciętą miną, pręży się Ministero della Difesa – Ministerstwo Obrony – w stylu neorenesansowym i o fasadzie boniowanej tak wysoko, że można by na niej uprawiać wspinaczkę.

Ten monumentalny gmach ma trzy potężne portale, przez które równie dobrze mogłyby wjeżdżać czołgi, karety albo bardzo pewni siebie generałowie. By zrobić mu miejsce, zburzono kilka istniejących wcześniej budynków, w tym konwent św. Teresy – należący do karmelitów bosych. No cóż, modernizacja nigdy nie pyta zakonników o zgodę.

Idąc dalej, dochodzimy do prawdziwego barokowego rondelka: skrzyżowania Czterech Fontann (Le Quattro Fontane). Jak wskazuje nazwa, na rogach stoją cztery fontanny – ale nie byle jakie, to czterech barokowych bohaterów wodnych, którzy od wieków nie spuszczają z oczu przechodniów i samochodów.

Fontanny zaczęto wznosić w XVII wieku według projektu Domenico Fontany (tak, ten sam od przebudowy Lateranu i poskramiania obelisków), a ukończył je Alessandro Specchi już w XVIII wieku, czyli jak to bywa w Rzymie – „zrobimy to jutro” potrafi trwać pokolenia.

Każda z fontann coś symbolizuje:

• Tybr, czyli rzeka władców, papieży i… dzikich wilków – znajdziemy tu oczywiście wilczycę karmiącą Romulusa i Remusa, ale wybaczcie, tu akurat leży tylko wilk, jakby padł z wrażenia po wizycie inspekcji z Kapitolu.

• Arno, to rzeka Florencji i miłości do loków – posąg to mężczyzna z kręconymi włosami, w towarzystwie kolejnego wilka (czyżby kuzyn rzymskiego?).

• Junona, pani nieba i sponsorka burz domowych – tu jako kobieta z lwem, zapewne tym samym, który ziewał przy rzymskim Koloseum.

• Lojalność – czytaj: „Pies na wieczność” – tutaj reprezentowana przez fontannę z psem, który wygląda, jakby czekał na patrona, co poszedł do urzędu i nie wraca od stu lat.

A teraz – trąby, fanfary i konfetti – oto perła architektury baroku: kościół San Carlo alle Quattro Fontane, znany też jako San Carlino, bo jest tak malutki, że Borromini mógłby go zmieścić w kieszeni… ale geniusz nie zna metra kwadratowego.

Zaczęło się skromnie – w 1611 roku rodzina Mattei zakupiła działkę, a hiszpańscy Trynitarze postawili tu kapliczkę. Ale potem nadeszło olśnienie: w 1635 r. powierzono projekt Francesco Borrominiemu, który wcisnął w ciasny narożnik kościół, klasztor, krużganki, refektarz i wieżę, niczym włoski Tetris.

Borromini, artysta o duszy szalonego geometry, stworzył fasadę falującą jak burzliwe morze, gdzie wszystko się wklęsa i wypukla, zupełnie jak emocje przy oglądaniu rachunku za espresso przy Fontannie di Trevi.

Nad portalem królują trzy posągi:

• św. Karol Boromeusz w centrum, dzieło Ercole Antonio Raggi – wygląda, jakby właśnie kończył kazanie o pokorze,

• św. Jan de Matha (po prawej), współzałożyciel Trynitarzy, zawsze gotów wyzwalać jeńców,

• św. Feliks z Valois (po lewej), ten od modlitwy i wędrówek po lesie – tu raczej bez namiotu.

Za fasadą majaczy wieża z iglicą wspartą na kolumnach, jakby gotowa do startu w barokowy kosmos.

Wnętrze – ach, wnętrze! Plan centralny, kopuła owalna jak jajo geniuszu – architektoniczny zen. W głównym ołtarzu świeci się dzieło Pierre’a Mignarda „Trójca Przenajświętsza”. Po lewej stronie ołtarza sielsko i rodzinnie: „Odpoczynek podczas ucieczki do Egiptu” pędzla Giovanni Francesco Romanelli.

W lewym ołtarzu bocznym spektakularna „Ekstaza św. Jana Chrzciciela della Concezione” autorstwa Prospero Mallerini, czyli duchowy GPS dla Trynitarzy. Po prawej: „Ekstaza św. Michała de Sanctis” pędzla Amalia de Angelis – sztuka, która aż buzuje od mistycyzmu.

A to nie wszystko! W zakrystii chowa się jeszcze jeden klejnot: „Św. Karol Boromeusz adorujący Trójcę Przenajświętszą” pędzla Orazio Borgianniego – duchowość w ramie.

Zaraz obok, po prawej stronie kościoła, znajduje się krużganek z lat 1635–36 – misternie wyważona przestrzeń dla modlitwy, medytacji i… zapewne trochę barokowego narzekania na wilgoć. Z niego wchodzi się do refektarza, gdzie mnisi karmią nie tylko ciało, ale i ducha: „Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Szymonem de Rojas” pędzla Francisco Preciado czuwa nad posiłkami.

A pod kościołem? Krypta! To właśnie tutaj miała spocząć trumna z prochami Borrominiego. Niestety życie bywa bardziej przewrotne niż fasada jego kościoła. Ostatecznie spoczął w San Giovanni dei Fiorentini, czyli trochę jakby geniusza architektury po śmierci wysłano na przechowanie „do kolegi”.

Ale barok nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. Idźmy dalej via del Quirinale. Po lewej stronie czeka na nas kościół drugiego „boga baroku” – Gian Lorenzo Berniniego. Przed państwem: Sant’Andrea al Quirinale – perełka w elipsie.

Zbudowany dla jezuitów z polecenia kardynała Camillo Pamphilij, wnukaszka papieża Innocentego X, kościół ten odwraca całą ówczesną architekturę sakralną do góry kopułą. Bernini, jak przystało na mistrza teatralności, rozegrał wszystko jak scenę z opery: plan eliptyczny, ale… najkrótsza oś prowadzi od drzwi do ołtarza! Publiczność w szoku, konserwatorzy w rozterce.

Fasada jednoporządkowa, „ściśnięta” jakby ktoś ją wcisnął w pokrowiec. Portyk z kolumnami korynckimi prowadzi nas po eleganckich schodkach, nic tylko wchodzić jak do barokowego Broadwayu. Nad wszystkim herb Pamphilijów, żeby nie było wątpliwości, kto tu płacił rachunki.

W ołtarzu głównym dramat jak się patrzy: figura ukrzyżowanego św. Andrzeja autorstwa Borgognone z 1668 roku. W jednej z kaplic cudowna „Madonna z Dzieciątkiem i św. Stanisławem Kostką” autorstwa Carlo Maratty.

Wnętrze złocone, cherubinki sfruwają z kopuły jak z waty cukrowej, barokowy raj. A w klasztorze? Cela św. Stanisława Kostki, polskiego jezuity, którego duch unosi się tu pewnie razem z zapachem starego drewna i wieczornej modlitwy.

Na koniec smaczek dla fanów architektury z Krakowa: ta świątynia była inspiracją dla Kacpra Bażanki przy projektowaniu fasady kościoła Misjonarzy pw. Nawrócenia św. Pawła przy ul. Stradomskiej 4. Bo nawet Wawel zazdrościł Quirinalowi stylu.

Idąc dalej docieramy na plac Piazza del Quirinale. Znajdujemy się właśnie na szczycie wzgórza Kwirynał, najwyższego z siedmiu legendarnych wzgórz Rzymu. Tak, to tutaj Sabini kiedyś popijając wino i podjadając oliwki, postawili ołtarz dla swojego boga – Kwiryna. Włosi z linii – co zaczęło się w I w. p.n.e. – zmieniają te tereny powoli z „wiejska impresja” w „ogródki Cezara” i „ekskluzywne apartamenty” (czytaj: ogródki z brodzikiem i fontannami). Aż tu w IV wieku Konstantyn Wielki rzucił: „A co, jeśli postawimy tu gigantyczne termy?” I postawił. Na ich ruinach, w 1603 roku, wyrósł Pałac Rospigliosi – dziś Galeria Pallavicini, miejsce turystycznego grzechu i zachwytu.

W centralnej części placu wznosi się Fontana dei Dioscuri (Fontanna Dioskurów) – dwaj bracia o imionach Kastor i Polluks, mierzący do 5,6 m, stojący jak starożytni bodyguardzi. Oczywiście to kopie greckich posągów z V w. p.n.e., wstawione tutaj w roku 1588. W środku fontanny dominuje obelisk z czerwonego granitu – 14,64 m wysokości! Dawniej strzegł Mauzoleum Augusta. W 1818 r. dorzucono wannę z Campo Vaccino – 24‑metrowy basen, który wygląda jak starożytne jacuzzi.

Głównym i najważniejszym budynkiem na tym placu jest niewątpliwie Palazzo del Quirinale – siedziba prezydenta Republiki Włoskiej (od 1946 r.). Całość zaczęła się w XVI wieku, gdy kard. Ippolito d’Este, syn samej Lukrecji Borgia, wpakował tu rezydencję. Od 1583 r. papież Grzegorz XIII bawił tu latem, pod parasolem. Pałac to dzieło żywej galaktyki artystycznych celebrytów – Longhi, Mascherino, Fontana, Ponzio, Maderno i sam Bernini. Kiedyś tu odbywały się nawet konklawe.

Fasada to dzieło Domenico Fontany – klasyczne renesansowe grandui­ro: dwupiętrowa dekoracja, portal autorstwa Carlo Maderno, kolumnowy tympanon, a na nim posągi św. Piotra (Stefano Maderno) i św. Pawła (Guillaume Berthélot). Nad portalem rozciąga się Loggia Błogosławieństw – subtelność w wydaniu Berniniego. Wnętrze kryje prawdziwe muzeum: mozaika „Dziewica” G. Conti i C. Marrata, „Chrystus w chwale” Melozzo da Forlì, freski Guido Reni, Ciro Ferri, Carlo Maratta, Pietro da Cortona – takie kombajny renesansu i baroku.

Wzdłuż elewacji zbiegają w dół schody do via della Dataria. U ich podnóża:

Palazzo della Famiglia Pontificia (nr 96): kiedyś dom papieskich bratanków, dziś – eleganckie biuro.

Po przeciwnej (nr 21): Palazzo di S. Felice – 1860, Filippo Martinucci. Miejsce dawnego życia kapucynów, z dziedzińcem, w którym coś jakby „ruiny kościoła św. Mikołaja” z IX w. i grobowiec Gnejusza Sempron i jego siostry Sempronii oraz matki Larcii – uczczeni inskrypcją. Dziś to biura Kancelarii Prezydenckiej, czyli papieska elegancja.

Dalej – pod numerami 94–95 – Palazzo della Dataria Apostolica: z XVI wieku, odrestaurowany przez Piusa V, XIX‑wieczna przebudowa za Piusa IX – autor Andrea Busiri Vici. Miejsce, w którym formatowano przyszłe losy Kościoła.

Palazzo della Dataria Apostolica

Wracamy na Plac Kwirynalski:

Palazzo della Consulta (1732–34, Ferdinando Fuga, papież Klemens XII Corsini). Fasada dwukondygnacyjna, okna z frontonami (trójkątnymi i zakrzywionymi). Herb Corsini przypomina: „Tu rządzili papieże”. Teraz to Sąd Konstytucyjny, gdzie prawo spotyka historię.

W dalszą drogę ruszamy przez via XXII Maggio!

Na początku ulicy – długi mur ukrywa Villa Pallavicini Rospigliosi, budowa zlecona w 1605 r. przez kard. Scipione Borghese, na ruinach term Konstantyna, kościoła S. Salvatore de Corneliis i klasztoru.

Flaminio Ponzio zbudował, po 1613 dokończył Carlo Maderno, a Giovanni Vasanzio zaprojektował ogrody na trzech tarasach. Od 1704 r. dodano nazwę Pallavicini (wielka kolekcja: 540 obrazów, rysunków, rzeźb – Pietro da Cortona, Botticelli, Domenichino, Guido Reni, a nawet rysunki Berniniego!).

Wejście nr 44 – dawna Farmacia del Quirinale, ulubiona apteka Reginy Eleny (Helena Petrowić‑Niegosz).

Po przeciwnej stronie Placu Kwirynalskiego pyszni się z gracją niczym koń w paradzie honorowej budynek Scuderie del Quirinale – kiedyś papieskie stajnie, dziś pałac wystawowy najwyższej klasy. I choć konie już dawno temu opuściły to przytulne lokum, warto wiedzieć, że na parterze zmieściło się ich 42, a na piętrze aż 86 – nie, to nie błąd, naprawdę trzymano konie piętro wyżej. Tylko spróbuj sobie wyobrazić papieskiego rumaka wjeżdżającego po marmurowych schodach. Ktoś musiał mieć fantazję i naprawdę dobre liny wyciągowe.

Dziś na 1500 m² eleganckiej przestrzeni wystawienniczej nie znajdziemy już zapachu siana, ale za to dzieła Michała Anioła, Caravaggia, Botticellego, Berniniego i Rembrandta – czyli śmietanka artystyczna Europy, która nie potrzebuje przedstawienia. W tych murach duch sztuki unosi się z takim przepychem, że niejeden krytyk ze łzami w oczach pochyla się nad płótnem, pytając szeptem: „czy to jest wystawa czasowa, czy ja już w niebie?”.

Scuderie przylegają do Ogrodów Monticavallo – uroczych, zielonych, zaskakująco spokojnych zważywszy na to, że znajdują się w samym sercu Rzymu. Idealne miejsce, by ochłonąć po nadmiarze zachwytów i odetchnąć rzymskim powietrzem (czasem przyprawionym spalinami, ale nadal szlachetnym).

Idąc dalej, dosłownie kilka kroków, trafiamy na kościół San Silvestro al Quirinale – niby niepozorny z zewnątrz, ale to tylko pozory. Jego historia sięga roku 1030, co oznacza, że ten budynek mógłby z powodzeniem wykładać na uniwersytecie przedmiot „Przetrwanie Rzymu”. Obecny kształt to efekt przebudowy z 1524 roku, a fasada – prawdziwa młódka – pochodzi dopiero z 1877 i została zaprojektowana przez Andreę Busiri Vici, architekta o nazwisku tak melodyjnym, że brzmi jak nazwa włoskiego aperitivo.

Wnętrze? Ach, tam dopiero zaczyna się uczta! Drewniany strop z XVI wieku – monumentalny, rzeźbiony, i pachnący przeszłością – przypomina o czasach, gdy drewno nie służyło do meblościanki, lecz do chwały Bożej. A freski na sklepieniu prezbiterium unoszą spojrzenie ku górze tak skutecznie, że trzeba uważać na schodki pod nogami.

W pierwszej kaplicy po lewej stronie – coś dla fanów detali i delikatnych zdobień: renesansowe kafelki podłogowe autorstwa Luca della Robbia – absolutny majstersztyk, który aż prosi się, by po nim nie chodzić (choć jak tu nie wejść?). A ściany zdobią freski Polidora da Caravaggio – nie mylić z jego bardziej sławnym imiennikiem Michelangelo Merisi, choć talentu mu odmówić nie sposób.

Ale prawdziwą bombą artystyczną i nie boję się tego słowa, jest Kaplica Bandini w lewym transepcie. Powstała w latach 1580–1585, a projekt wyszedł spod ręki Ottaviana Mascherino, człowieka, który potrafił zamienić kamień w poezję. W kaplicy znajdziemy obrazy Domenichina, malarza, który nie miał nic wspólnego z nudą, oraz rzeźby Alessandro Algardiego, którego dłuto sprawiło, że marmur zaczął mówić (i to całkiem elokwentnie).

A skąd się w ogóle wziął ten kościół? Ano związane jest to z papieżem Sylwestrem I, którego imię dziś kojarzy się raczej z balem, szampanem i petardami niż z soborami i herezją ariańską. To właśnie jemu zawdzięczamy… noc sylwestrową!

Legenda głosi, że w roku 317 papież Sylwester zamknął w podziemiach Watykanu smoka – tak, dobrze czytasz – prawdziwego smoka, który miał wedle przepowiedni wydostać się na wolność dokładnie w chwili, gdy wybije rok tysięczny i zionąc ogniem, dymem oraz brakiem savoir-vivre’u, zniszczyć cały świat. Wyobraź sobie ten klimat: 31 grudnia 999 roku, na placu przed Bazyliką św. Piotra gromadzi się tłum ludzi. Włosi, Niemcy, Frankowie, może nawet jakiś zabłąkany Słowianin, wszyscy z oczami wlepionymi w niebo i sercem w gardle. Niektórzy modlą się żarliwie, inni przemycają ostatnią butelkę wina z piwnicy wuja Bonifacego. Dzieci płaczą, starcy zawodzą, a zakonnice pod ręką trzymają święconą wodę i w razie potrzeby porządny kawałek krucyfiksu do walki wręcz.

Kiedy zegar bije północ, następuje… nic. Żadnego dymu, żadnego ryku, żadnej łuski czy pazura. Smok – ten apokaliptyczny gad – nie tylko nie zionie ogniem, ale nawet nie chrząknie. Cisza. Tylko dzwony, które zaczynają bić z radości. I wtedy, jak to u ludzi bywa, od ulgi do dzikiej euforii jest jeden krok.

Zaczyna się niepohamowana radość: ludzie rzucają się sobie w ramiona, całują się z nieznajomymi, tańczą na placu, wylewają wino i śmieją się, że oto świat jednak nie poszedł z dymem. Z tej właśnie euforii narodziła się noc sylwestrowa – noc, w której do dziś świętujemy nie tylko koniec starego roku, ale i fakt, że smok z podziemi wciąż grzecznie chrapie.

Tak więc, kiedy 31 grudnia wznosisz kieliszek prosecco, pamiętaj, że to nie tylko zabawa, to hołd dla papieża Sylwestra I, pierwszego pogromcy smoków w dziejach chrześcijaństwa i dla tej wiekowej tradycji, kiedy ludzkość świętuje… że nic się nie stało. Smacznego szampana i cieszmy się, że smok wciąż trzyma fason!

Tuż za kościołem (tym, w którym przed chwilą podziwialiśmy dzieła, które niejednemu biskupowi podniosły ciśnienie i ambicje) skręcamy w urokliwą uliczkę via della Cordonata, która prowadzi nas niczym starorzymski GPS… po schodach w dół, rzecz jasna, bo przecież Rzym to miasto zbudowane na siedmiu wzgórzach i nieskończonej liczbie schodów – ku uciesze fizjoterapeutów i rozpaczy turystów w klapkach.

W kilka chwil docieramy do via IV Novembre, ulicy, która, jak sama nazwa wskazuje, upamiętnia 4 listopada, czyli dzień zakończenia I wojny światowej we Włoszech. Niech to będzie chwilą zadumy, zanim znów wrócimy do włoskiej radosnej architektoniczno-historycznej zawieruchy. Przechodzimy na drugą stronę, co może brzmieć złowieszczo, ale spokojnie – chodzi tylko o jezdnię. Nie czeka nas żaden zaświat, a raczej kolejna magiczna mikrouliczka Rzymu – via del Carmine. Przylega ona do lewego boku hotelu Pace Helvezia, który wygląda jakby próbował udawać arystokratyczną rezydencję z epoki neoklasycystycznego kaprysu, a tak naprawdę jest sympatycznym zakątkiem dla tych, którzy chcą mieszkać blisko historii i karczochów z pobliskich trattorii.

Via del Carmine prowadzi nas… tak, zgadliście, znów po schodach! Gdyby ktoś jeszcze miał wątpliwości, to potwierdzam: Rzym to nie miasto, to forma treningu cardio. Ale nagroda za ten mikrowysiłek jest naprawdę nie byle jaka: ukryty jak dobrze strzeżony sekret zakonny kościółek Santa Maria del Carmine.

Powstał on w 1624 r., jednak obecny wygląd jest zasługą Michelangelo Specchi z 1750 r. Tak, tak ten Specchi, który architekturę traktował jak scenę teatralną, a fasady jak kulisy opery barokowej. Gdyby miał dostęp do Instagrama, zalewałby storiesami cały Kwirynał: „Nowy portyk, nowy ja!”, „Wnętrze w stylu roccocò-ish„, albo po prostu selfie z podpisem: #SpecchiSelfie.

Ale wróćmy do rzeczy. Ten kościół (o który z jakiegoś powodu nikt z Was jeszcze nie pytał na quizach z historii sztuki) może i nie ma rozgłosu jak San Pietro, ale nadrabia stylem. W ołtarzu głównym mieści się obraz „Madonna z góry Karmel” – dzieło Gaspare Celio, artysty, który mógłby powiedzieć: „Maluję Madonny tak, że same się ustawiają w kolejce po aureolę”. Celio był twórcą, który dobrze czuł barokowy dramatyzm, u niego Madonna nie siedzi grzecznie na tronie jak na klasowej fotografii, ale pojawia się z rozmachem, jakby właśnie zeszła z niebiańskiego piedestału, gotowa siać łaski i robić cuda lepiej niż konkurencja.

W samym wnętrzu świątyni roi się od dekoracji, które mogłyby zawstydzić niejedną rezydencję królewską – stiuki błyszczące jak złote zęby kardynała, marmury z połyskiem godnym żurnala „Barok i Piękno”, a sklepienie? Gdyby je zamienić na fresk z niebem, aniołowie już by nie chcieli wracać do prawdziwego raju.

Ale… czas zejść z boskich wyżyn na ziemię. W tym miejscu kończy się nasz dzisiejszy spacer po kwirynalskim wzgórzu. I cóż to była za podróż! Trochę historii, trochę plotek z XVII wieku, trochę marmuru, jak na solidne rzymskie popołudnie przystało.

W kolejnym, który – jak obiecuje los i przychylność algorytmu Facebooka – pojawi się niedługo, odwiedzimy region zwany Colonna. A tam? Rodzina z ambicjami większymi niż rozmiar ich herbu, pałace, które wyglądają jakby Bóg chciał pokazać, jak się buduje porządny PR, oraz duchy przeszłości, które nadal kręcą się między kolumnami i nie mogą uwierzyć, że ktoś tu chodzi w sandałach.

Miłego zwiedzania

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• C. Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Kwirynał pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś wybieramy się na spacer nieco krótszy niż zwykle – ale nie dajcie się zwieść pozorom! Mniejszy dystans nie oznacza wcale mniejszej dawki historii, sztuki i odrobiny dobrze wyważonego patosu (czyli wszystkiego, co Rzym lubi najbardziej). Zostajemy w obrębie dzielnicy znanej jako Quartiere del Rinascimento, czyli – jak sama nazwa wskazuje – Dzielnicy Renesansu, choć metryka i duch tego miejsca obejmują też inne epoki. Wędrujemy więc przez Rzym renesansowy, ale zakończymy na placu rodem z baroku – taki mały przeskok epokowy na zakończenie, jak przystało na Wieczne Miasto, które nigdy się nie nudzi… i nigdy nie kończy!

Ten zakątek leży w obrębie Centro Storico – czyli historycznego centrum Rzymu. Można powiedzieć, że to taki rzymski odpowiednik krakowskiego Starego Miasta, ale dużo starszy i – nie oszukujmy się – dużo większy. Przejść od Bramy Floriańskiej do Wawelu można w dwadzieścia minut, chyba że po drodze człowiek wpadnie na obwarzanek. W Rzymie od Porta Flaminia do Porta San Giovanni spacer zajmie już dobrze ponad godzinę, i to jeśli się nie zatrzymujemy co krok, by wzdychać do marmurów.

A jeśli chodzi o wiek… Cóż, najstarszy zabytek Starego Miasta w Krakowie, czyli Rotunda NMP na Wawelu, pochodzi z około roku 1000 – i dziś jest zupełnie pod ziemią. W Rzymie natomiast nadal można podziwiać budowle sprzed narodzin Chrystusa – i to pod chmurką. Ale nie licytujmy się, kto ma starsze, większe czy bardziej marmurowe, tylko ruszajmy na spacer!Zaczynamy na Piazza di Ponte S. Angelo i kierujemy się uliczką via del Banco di S. Spirito. Po prawej stronie mamy Palazzetto Bonadies (nr 60–61).

Wybudowany w XV wieku na starszej konstrukcji, później odrestaurowany i delikatnie przypudrowany pod koniec XIX wieku, kiedy to Rzymowi zafundowano wały przeciwpowodziowe (czytaj: betonowe gorsety na Tybrze). Budynek należał do kardynała Lorenzo Bonadiesa, a jego znakiem rozpoznawczym jest loggia z arkadami, wsparta na filarach i kolumnach – niczym antyczna wersja werandy z widokiem. Na parterze znajdziemy średniowieczny portyk, który dziś pełni rolę uroczego wejścia do sklepu z antykami – bo przecież gdzie, jak nie w Rzymie, antyk może mieć własny sklep?

Po przeciwnej stronie stoi kościół Santi Celso e Giuliano.

Konsekrowany już w 432 r. przez papieża Celestyna I, a potem z gracją zrekonstruowany w 1733 r. przez Carlo De Dominicis, a na deser odrestaurowany w 1868 r. przez Andrea Busiri Vici. Fasada w dwóch porządkach, przecinana kolumnami, półkolumnami i pilastrami – pełna barokowej werwy. Wnętrze w kształcie elipsy, z trzema kaplicami po każdej stronie i prostokątnym prezbiterium z maleńką absydą, w której znajdziemy dzwon z 1268 r. – nadal dzwoni, więc nie hałasujmy za bardzo. W ołtarzu głównym błyszczy prawdziwa perła: obraz „Chrystus w chwale wśród świętych Celso, Juliana, Marcionilla i Basilissy”, dzieło Pompeo Batoniego z roku 1738 – i to nie jest pocztówka, to oryginał!

Idąc dalej, pod numerem 12 – Palazzo Alberini.

Ważny przykład renesansu, przypisywany samemu Rafaelowi, który wtedy zachwycał się dziełami Bramantego. Budowę rozpoczęto w 1515, ukończono w 1521 przez Pietro Rosselliego. Dzisiejsza fasada to już XIX-wieczna stylizacja – coś jak lifting w marmurze.

Naprzeciw, pod numerem 42 – Palazzo Gaddi.

Na miejscu dawnego domu rodziny Strozzi, nabyty w 1518 r. przez bankiera Luigi Taddeo Gaddi. Fasada z boniowanym portalem i balkonem – idealna dla kogoś, kto lubi poranną kawę z widokiem na historię. W środku wewnętrzny dziedziniec z rzeźbami i fryzem. W latach 1544–1546 mieszkał tu Michał Anioł Buonarroti, więc można powiedzieć, że dom ma całkiem niezły rodowód. Dziś należy do ambasady Argentyny – tango z marmurem?

Kolejny przystanek to Palazzo del Banco di S. Spirito (nr 31), być może dzieło Bramantego, ale rekonstrukcję przypisujemy Antonio da Sangallo Młodszemu (1521–1524).

Fasada wklęsła, elegancko pilastrowana, ze środkowym łukiem triumfalnym, w którym widzimy godło papieża Klemensa VII. Tu właśnie działała papieska mennica, przeniesiona z via dei Banchi Vecchi. Działała do roku 1541, potem została przeprowadzona do Watykanu, a budynek nazwano „Starą Mennicą”. W 1605 r. papież Paweł V założył tu bank Banco di S. Spirito, a na fasadzie dodano jego herb oraz dwie rzeźby: Dobroczynność i Oszczędność – choć miejscowi plotkują, że ta druga wygląda raczej na Obfitość po świętach.

Skręcamy teraz w lewo w urokliwą via dei Banchi Nuovi. Pod numerem 1–4 – dom, w którym mieszkał sam Carlo Maderno. Przypomina o tym pamiątkowa tablica z 1997 r. – wystawiona przez miasto, które z dumą przypomina: „Tu sypiał człowiek, który zaprojektował fasadę bazyliki św. Piotra!”.

Uliczka ma mnóstwo wąskich, malowniczych zaułków – idealnych do zgubienia się na pół godziny i odnalezienia własnej rzymskiej przystani.

Wchodzimy w via del Governo Vecchio. Mijamy XVI-wieczny Palazzo De Sangro, znany też jako Palazzo Boncompagni Corcos.

Po przeciwnej stronie – plac Piazza dell’Orologio, z piękną dzwonnicą z 1648 r. wg projektu Borrominiego – geniusza z krzywą linią w sercu.

Na rogu fresk „Madonna z Dzieciątkiem” z XVIII wieku – uroczy, skromny, prawie niezauważalny, ale wart spojrzenia. Tu znajduje się też drugi budynek Banco di S. Spirito.

Pod numerem 39 – Palazzo del Governo Vecchio. Budowany w latach 1473–1477 dla kardynała Stefano Nardiniego, gubernatora Rzymu z nominacji papieża Pawła II. Od 1624 r. oficjalna siedziba gubernatorów. Dziś niestety zrujnowany – jakby chciał powiedzieć: „Ja już swoje widziałem, zostawcie mnie w spokoju”.

Pod numerem 48 naszej urokliwej uliczki znajduje się Palazzetto Sassi Fornari – niewielki, ale jakże uroczy pałacyk z XV wieku. Wchodząc do sieni, wypatrujcie tabliczki z napisem pełnym romantyzmu i plotkarskiego potencjału:
„QUAE RAPHAELI SANCTIO CLARVIT DILECTA HIC FERTUR INCOLUISSE”, czyli:
„Mówi się, że kobieta, która tu mieszkała, była droga sercu Rafaela”.

No i tu zaczynają się schody – nie tylko te marmurowe wewnątrz pałacyku. Nie chodzi bowiem o „wielką miłość życia” mistrza Rafaela Santi, a raczej o jedną z jego… nazwijmy to delikatnie… „szybkich inspiracji artystycznych”. Pamiętajmy, że nasz Rafael, obok pędzla i fresku, miał też talent do błyskawicznego nawiązywania relacji z przedstawicielkami płci pięknej. Jego sukcesy na tym froncie były tak imponujące, że współcześni mu zazdrościli niemal bardziej niż jego Madonn z Dzieciątkiem.

Drodzy panowie, przestańmy zazdrościć. Drogie panie, ocknijcie się z romantycznego zamyślenia. Czas ruszać dalej!

Pod numerem 104, po drugiej stronie ulicy, stoi solidny XV-wieczny dom, który niegdyś należał do adwokata Bartolomeo de’ Dossi. Skąd to wiemy? Spójrzcie tylko na fasadę zdobioną medalionami z portretami prawników – jakby Dossi chciał całemu światu pokazać, że zna kodeks lepiej niż własną żonę. Albo że był człowiekiem zasad… przynajmniej w marmurze.

Ruszamy kawałeczek dalej, pod numer 62, gdzie stoi Palazzo Fonseca – prawdziwy rzymski weteran, bo jego historia sięga XV wieku. W XVII stuleciu gmach nabył Gabriel Fonseca, lekarz samego papieża Innocentego X. Fonseca, Portugalczyk z sercem dla nauki i kiesą pełną dukatów, zrobił sobie tu wygodną bazę operacyjną. Ale nie na długo – w następnym wieku pałac przeszedł w ręce Róży Venerini, kobiety z misją większą niż jego medyczne recepty.

Święta Róża Venerini, założycielka Zgromadzenia Pobożnych Nauczycielek, otworzyła tu pierwszą rzymską szkołę swego zgromadzenia – poprzednie istniały tylko w Viterbo. Jej edukacyjna misja została doceniona dopiero po wiekach – kanonizował ją papież Benedykt XVI 15 października 2006 roku.

Teraz coś dla minimalistów – pod numerem 66 mamy najmniejszy dom w Rzymie. Ot, fasada wąska jak szczelina między kamieniami bruku i jedno, jedyne okno – być może idealne dla kogoś, kto nie znosi nieproszonych gości i potrzebuje tylko tyle światła, ile zmieści się na półce z książką.

Pod numerem 73 odnajdujemy Palazzo Romanini, zgrabną konstrukcję z XVI wieku. Pierwotnie należał do rodziny Floridi, ale z czasem nabyli go Romanini, dając pałacykowi nowe nazwisko i być może nowe zasłony w salonie.

W miejscu, gdzie nasza ulica spotyka się z placem, czyli pod numerem 84, stoi Palazzetto di Sisto V.

Nazwa może brzmieć jak zapowiedź audiencji u papieża, ale… spokojnie. Co prawda budynek nabył kardynał Montalto, późniejszy papież Sykstus V, ale przeznaczył go dla… rodziny. Bo nawet żelazny papież miał miękkie serce dla swoich.

No dobrze – skoro już przy nim jesteśmy, warto się zatrzymać. Sykstus V, zwany też „Żelaznym Papieżem”, nie był człowiekiem, z którym chciałoby się zadzierać. Rozprawił się z przestępczością bez litości – tysiące bandytów, mnichów z kochankami i innych rzymskich celebrytów tamtych czasów trafiło na publiczne egzekucje. Jego panowanie było epoką, w której nie opłacało się mieć nic na sumieniu – nawet złamanej przysięgi na różaniec.

Wspierał Stefana Batorego i Zygmunta III Wazę, zwłaszcza tego pierwszego, w którym widział antytureckiego bohatera i wyzwoliciela Węgier.

Sykstus miał też zacięcie literackie. Stworzył Wulgatę Sykstyńską – w 1590 roku ogłosił ją jedynym słusznym tłumaczeniem Biblii. Nakazał zniszczyć wszystkie inne przekłady – w końcu, po co konkurencja? Zmienił układ rozdziałów, numerację wersów, trochę wyciął, trochę dopisał – jak na redaktora z ambicjami przystało. Gdy umarł, kardynałowie w panice zniszczyli wszystkie egzemplarze jego dzieła. Widocznie nie każdy miał serce do eksperymentów z Pismem Świętym.

Na szczęście jego działalność budowlana była znacznie lepiej oceniana: przebudował bazylikę laterańską, zbudował dwa akwedukty, położył fundamenty pod Schody Hiszpańskie, rozbudował Pałac Watykański i stworzył nowy gmach dla Biblioteki Watykańskiej. Kaplicy Sykstyńskiej NIE zbudował – ale nazwa faktycznie może wprowadzać w błąd.

Aha, i nie zapominajmy: uczynił kardynałem swego 14-letniego prasiostrzeńca, Alessandro Peretti de Montalto. Jak widać, nepotyzm nie jest wymysłem naszych czasów.

Wreszcie dochodzimy na Piazza di Pasquino – plac nazwany od najbardziej gadatliwego pomnika w dziejach Rzymu. „Pasquino” to fragment hellenistycznej rzeźby, przedstawiającej Menelaosa wspierającego umierającego Patroklesa. Znaleziono go w 1501 roku i umieszczono w rogu Palazzo Braschi (o którym powiemy kiedy indziej, bo nie wszystko naraz!).

Pomnik szybko zaczął „mówić” – i to nie w metaforycznym sensie. Rzymianie przyklejali do niego karteczki z wierszykami i zjadliwymi komentarzami na temat władzy. Za pioniera uznaje się krawca imieniem Pasquino, który – jako że szył dla elity – wiedział wszystko o wszystkich. Tak zaczęła się era paszkwili – literackich strzałów w kolano możnych. Tradycja trwa – do dziś można zobaczyć tu dowcipne wierszyki kąśliwie komentujące aktualne wydarzenia.

Na koniec rzućmy okiem na niewielki, ale wdzięczny kościółek – Chiesa della Natività di Gesù.

Powstał w 1692 roku, przeszedł kilka metamorfoz, a obecny wygląd zawdzięcza renowacji z 1862 roku. Portal w stylu neorenesansowym zaprojektował Andrea Busiri Vici, a wnętrze, choć jednonawowe, nie jest pozbawione uroku – z kolebkowym sklepieniem i dwoma bocznymi ołtarzami.

Stojąc przodem do posągu Pasquino, wybieramy uliczkę tuż po jego lewej stronie – Via di Pasquino. Niepozorna, wręcz skromna, jakby nie chciała konkurować z tą kamienną złośliwością w kącie placu. A jednak… prowadzi nas wprost ku temu, co wielu uważa za najpiękniejszy barokowy plac Rzymu, a może i całego świata – Piazza Navona. Gdyby Rzym miał koronę, Navona byłaby jej brylantem.

Ale zanim wciągnie nas barokowy wir, cofnijmy się do czasów, kiedy o baroku nikt jeszcze nie śnił. W 86 r. cesarz Domicjan, wielki miłośnik greckiej kultury (może nawet za bardzo, jak na gusta rzymskiej ulicy), postawił tu stadion – Stadio di Domiziano – dedykowany greckim zawodom sportowym. Tak, tak, nie gladiatorzy, nie dzikie bestie, tylko biegi, skoki i rzuty. Stadion mierzył 275 metrów długości i 106 szerokości, a na widowni mieściło się aż 30 000 osób. I wszystko pięknie, tylko że Rzymianie – ci twardzi chłopcy od legionów i lupanarów – uznali greckie igrzyska za niemoralne. Co innego, wiadomo, rzeź gladiatorów w Koloseum – to dopiero było wychowanie przez kulturę!

Nazwa placu wywodzi się właśnie od tych antycznych „agonów” (czyli zawodów). Wymowa ewoluowała jak plotka w rzymskiej tawernie: Agones – Agon – Agone – In Agone – Innagone – Nagone – Navone – Navona. Aż szkoda, że nie poszło dalej – byłoby Navonissima!

Zanim fontanny trysnęły wodą, trysnęło życie. W drugiej połowie XV w. zaczęto zabudowywać teren stadionu. W 1477 r. przeniesiono tu targ z Kapitolu – ot, barokowa wersja Lidla. W 1488 r. plac wybrukowano – wreszcie można było spacerować bez ryzyka ugrzęźnięcia w błocie po łydki.

Pierwsza z trzech fontann na placu to Fontana del Moro, czyli „Fontanna Maura”, choć niektórzy upierają się, że to raczej zuchwały tryton, który po urlopie w tropikach wrócił z opalenizną.

Zbudowana w 1575 r. na zlecenie papieża Grzegorza XIII przez Giacomo della Porta, była pierwszą rzymską fontanną zasilaną wodą z akweduktu L’Acqua Vergine (zbudowanego w 19 r. p.n.e. przez Marka Agrypę – tego samego od Panteonu). W centrum stoi postać Maura, projektowana przez Gian Lorenzo Berniniego w 1654 r.. Delfiny, trytony i inne morskie stwory pojawiły się dopiero w XIX w. dzięki rzeźbiarskiej dłoni Luigi Amici. Późno przyszli na imprezę, ale przynajmniej wyglądają, jakby się dobrze bawili.

Na środku placu – tu już robi się poważnie – rozsiadła się dumnie Fontana dei Fiumi, czyli Fontanna Czterech Rzek, zbudowana w 1651 r. przez samego Berniniego, na zamówienie papieża Innocentego X.

Symbolizuje cztery najważniejsze rzeki ówczesnego świata znanego Europejczykom:

• Nil – zakrywa głowę, bo źródła rzeki wciąż pozostawały tajemnicą. Albo może nie chciał patrzeć na konkurencyjny kościół, ale o tym za chwilę.

• Dunaj – dumny przedstawiciel Europy, siedzi sobie na skale, choć niektórzy przewodnicy upierają się, że dosiada konia. Siedzi na skale, zaufajcie oczom.

• Rio de la Plata – z ręką dramatycznie uniesioną, jakby właśnie sprawdził saldo konta po zakupach na via del Corso.

• Ganges – spokojny, z orem w ręku – czyli atrybutem żeglowności. Nawet w fontannie trzeba dbać o PR.

Cztery gigantyczne postacie wspierają się na skale symbolizującej Chaos – jakby Bernini chciał powiedzieć, że z boskiego nieporządku wyłania się chrześcijański ład.

Po środku, nad rzeźbami, wznosi się obelisk, który Bernini przeniósł z Via Appia. Na jego szczycie umieszczono gołębia z gałązką oliwną – herbowy symbol rodu Pamphilj, do którego należał papież Innocenty X.

Fontanna to manifest: „Papież panuje nad światem – nie tylko duchowo, ale i geograficznie”. Żeby nikt nie miał wątpliwości.

A teraz czas na ulubioną rzymską anegdotkę – pełną jadu, ironii i… barokowego ego. Podobno postać Nilu zasłania oczy, bo nie może patrzeć na brzydotę kościoła Sant’Agnese in Agone, zaprojektowanego przez Borrominiego – artystycznego nemezis Berniniego. Z kolei Rio de la Plata wyciąga rękę w geście ochronnym, jakby się bał, że świątynia zaraz się zawali. Problem w tym, że… kościół powstał później niż fontanna. Ale kto by się tam przejmował faktami, gdy plotka jest tak smakowita!

Na północnym końcu placu znajdziemy ostatnią z fontann – Fontana del Nettuno.

Zaprojektowana również przez Giacomo della Porta, ale – uwaga! – postać Neptuna dodano dopiero w 1878 r., by zadowolić gusta „pełnej kompozycji”. Autorem boga mórz był Antonio della Bitta, a jego podwodne entourage dorzucił Gregorio Zappalà. Bo bez Neptuna fontanna to jak spaghetti bez sosu.

Zanim opuścimy plac, przypomnijmy jeszcze jedną osobliwość: od 23 czerwca 1652 r., z polecenia papieża Innocentego X, plac raz do roku zalewano wodą, tworząc sztuczne jezioro. Rzymianie uprawiali wówczas sport ekstremalny: przeprawę przez Navonę konno lub bryczką, ku uciesze gawiedzi. Zabawy trwały aż do 1866 r., kiedy Pius IX stwierdził, że już wystarczy tych mokrych szaleństw. Zalewanie miało swój koszt – centralna część placu lekko się zapadła, co naprawiono w 1870 r., układając podniesiony chodnik.

Na koniec warto wspomnieć, że plac Navona nie porzucił swojej jarmarcznej przeszłości. Każdego roku, w okresie Bożego Narodzenia, plac zamienia się w bajkowy targ świąteczny, pełen bombek, światełek i… Befany. Ta starożytna wiedźma na miotle – włoska kuzynka Świętego Mikołaja – 6 stycznia przynosi grzecznym dzieciom prezenty, a niegrzecznym… węgiel. Legenda głosi, że nie zdążyła na narodziny Jezusa, więc teraz odwiedza każde dziecko – bo któż wie, które z nich jest tym wyjątkowym?

I tak oto Piazza Navona – z amfiteatru i rynku, przez jezioro i pole bitwy artystów – stała się sercem barokowego Rzymu. Bijącym, żywym, głośnym i nieco teatralnym. Ale, jak wiadomo, w Rzymie nawet fontanny mają więcej ekspresji niż niejeden aktor.

Przejdźmy się zatem dookoła placu, bo Piazza Navona to nie tylko barokowy zawrót głowy, ale i arena dramatów, cudów, miłości – niekoniecznie odwzajemnionej – i władzy absolutnej w rękach… kobiety!

Naprzeciw centralnej fontanny (tej z czterema panami-geografiami od Berniniego) wznosi się majestatycznie kościół Sant’Agnese in Agone.

Budowę rozpoczęli Girolamo i Carlo Rainaldi w 1652 roku, lecz jak to bywa w Rzymie, architektoniczna pałeczka została szybko przekazana w bardziej ekscentryczne ręce: Francesco Borromini przejął projekt i dokończył świątynię w roku 1657. I choć Borromini miał temperament artystyczny równie burzliwy jak rzymska polityka, to jednak stworzył dzieło absolutnie zjawiskowe – jak na konkurenta Berniniego przystało.

Świątynia stoi na miejscu dawnej kaplicy z 304 roku, zbudowanej dokładnie tam, gdzie według tradycji poniosła męczeńską śmierć św. Agnieszka. I tu zaczyna się historia, która niejednemu Hollywoodowi dałaby materiał na oscarowy scenariusz.

Agnieszka – lat 12, urody olśniewającej – wracała sobie spokojnie do domu, gdy nagle jej oczęta ujrzał Swetoniusz, syn lokalnego notabla. Chłopak zakochał się od pierwszego wejrzenia i zaproponował ślub (nie wiedzieć czemu, bez pierścionka). Ona jednak z wdziękiem i godnością odmówiła – twierdząc, że jest już „zaręczona” z kimś ważniejszym. Tym kimś był Bóg, a Swetoniusz zrozumiał to niestety dopiero po fakcie.

Ojciec chłopaka – urażony w dumie, której i tak miał już w nadmiarze – kazał Agnieszkę poddać torturom. Tu, dokładnie w tym miejscu, gdzie dziś turysta wciska euro za pocztówkę z fontanną. I wtedy zaczęły się dziać rzeczy… no, cudowne.

Agnieszkę rozebrano i wystawiono na pośmiewisko, ale oto – cud numer jeden! – w mgnieniu oka wyrosły jej długie włosy, które zakryły jej ciało jak najpiękniejszy barokowy welon. Świadkami tego zjawiska miało być 160 osób, które natychmiast się nawróciły. Ot, skuteczność ewangelizacji: jeden cud, 160 dusz!

Niestety dla oprawców to był dopiero początek problemów. Gdy wrzucono ją do ognia, płomienie jej nie tknęły. Ostatecznie ścięto ją mieczem, a ciało pochowano przy via Nomentana, gdzie dziś wznosi się bazylika Sant’Agnese fuori le mura – czyli Agnieszka „za murami”, ale zdecydowanie w centrum naszej uwagi.

Spójrzmy teraz na sam kościół. Fasada? Wklęsła, jak na Borrominiego przystało – ten człowiek naprawdę nie znosił linii prostych. Do tego potężna kopuła, dwie wieże i wnętrze na planie krzyża greckiego, które wygląda jak barokowa galeria sztuki w najlepszym wydaniu.

Kopuła opiera się na ośmiu kolumnach, a dekorują ją freski Ciro Ferri z roku 1689 oraz pióropusze malowane ręką Baciccia w 1665. I nie – „pióropusze” to nie przenośnia. Malarz naprawdę uznał, że niebo wygląda najlepiej, gdy fruwa tam gromada cherubinów z barokowymi piórkami.

W ołtarzach bocznych (zaczynając od prawej) zobaczymy prawdziwy panteon barokowej rzeźby i malarstwa:

• „Śmierć św. Aleksego” – pędzla Giovanni Francesco Rossi;

• „Św. Agnieszka w ogniu” – figura anonimowa, ale dramatyczna jak trzeba;

• „Męczeństwo św. Emerencjana” – relief autorstwa Ercole Ferrata;

• „Święta Rodzina i Aniołowie” – dłuta Domenico Guidi, w ołtarzu głównym;

• „Męczeństwo św. Cecylii” – rzeźba Ercole Antonio Raggi;

• „Św. Sebastian” – pełen bólu i gracji posąg od Pietro Paolo Campi;

• „Św. Eustachy wśród zwierząt” – relief Melchiorre Caffà, bo nawet święci potrzebują zwierzaków.

Nad wejściem wita nas pomnik papieża Innocentego X, pochowanego – jak przystało na głowę rodu Pamphilj – w krypcie po lewej stronie ołtarza. Pomnik wyrzeźbił G.B. Maini w roku 1730, a papież z marmuru patrzy na nas z niezadowoleniem, jakby pytał: „Gdzie jest moja Olimpia?”

A teraz zejdźmy w głąb ziemi, do miejsca, gdzie historia dosłownie leży u naszych stóp. W ścianie po prawej stronie kościoła, dokładnie przy drugim ołtarzu, kryje się niepozorne wejście prowadzące do podziemi świątyni S. Agnese in Agone. Tam, niczym ukryty skarb, czekają na nas resztki starożytnego cyrku cesarza Domicjana – tego samego, który bardziej od polityki kochał widowiska.

Wnętrze zachowało oryginalny chodnik rzymski, po którym być może przechadzał się sam Domicjan w sandałach made in Roma. Jeśli przyłożycie ucho do kamienia (ostrożnie!), może usłyszycie echo wiwatów rzymskiego tłumu… albo kroki legionisty.

A jeśli ktoś nie przepada za klaustrofobią, niech się nie martwi – pozostałości cyrku można także zobaczyć z zewnątrz, od strony ulicy via Zanardelli. Kawał historii na wyciągnięcie ręki, a wszystko to – gratis!

Tuż obok kościoła, niczym barokowy kolos przyczajony do skoku, rozciąga się monumentalny Palazzo Pamphilj.

Budowany w latach 1644–1650, według projektu Girolamo Rainaldiego, przypomina o czasach, gdy Rzym nie tylko był centrum świata, ale i miejscem, gdzie architekci mieli więcej do powiedzenia niż kardynałowie.

Główna część pałacu to czterokondygnacyjna jednostka centralna, do której po bokach przylegają dwa trzypiętrowe skrzydła – jak ramiona władczyni obejmujące plac.

Wnętrza? Ach, to istne freskowe szaleństwo! Ściany i sufity zdobią prace takich mistrzów jak Giacinto Gimignani, Agostino Tassi, Andrea Camassei, Gaspard Dughet, Giacinto Brandi oraz sam Pietro da Cortona, który pędzlem potrafił sprawić, że marmur wyglądał jak aksamit.

Ale to jeszcze nic. Bo prawdziwą gwiazdą tego pałacu była nie żadna Madonna, lecz Donna Olimpia Pamphilj – niepokorna bratowa papieża Innocentego X, zwana niekiedy (szeptem, rzecz jasna) „la Papessa”. Władcza, przebiegła, z koneksjami lepszymi niż dzisiejszy Instagram influencer. Za jego pontyfikatu to ona trzymała w ryzach nie tylko rodzinę, ale i cały Watykan. A jak ktoś miał wątpliwości, to długo nie miał…

Dziś pałac nieco złagodniał. Mieści się tu Ambasada Brazylii, a także Dom Brazylijczyka i Centrum Kultury Włosko-Brazylijskiej. Zamiast rozkazów i intryg – uśmiechy, samba i espresso. Taki los!

Zerknijmy teraz na przeciwległą stronę Piazza Navona, gdzie dostojnie prezentuje się kościół Chiesa di Nostra Signora del Sacro Cuore.

Zbudowany w 1450 roku, według projektu Bernardo Rossellino, był świadkiem więcej niż jednego pokolenia wiernych, remontów i politycznych zawirowań. W XVI wieku wzięli się za niego Antonio da Sangallo Młodszy, a ostateczny wygląd zawdzięcza Luce Cariminemu, który w 1879 roku dopiął wszystko na ostatni guzik (lub raczej gzyms).

Kościół reprezentuje tzw. typ halowy, co oznacza, że trzy nawy mają tę samą wysokość – architektoniczny ukłon w stronę harmonii i skromnej symetrii, która w epoce wielkich gestów była rzadkością. Całość robi wrażenie: spokojne, eleganckie wnętrze, które działa na duszę jak dobry sonet.

I tak oto, mili Państwo, dobrnęliśmy do końca naszej trzeciej wspólnej wędrówki po wiecznym mieście. Ale zanim się rozstaniemy, jedna rada – Piazza Navona trzeba zobaczyć co najmniej trzy razy. Tak jest, trzy. Nie mniej!

• O poranku, gdy plac jeszcze ziewa, a słońce leniwie przeczesuje fasady ciepłym światłem. To chwila dla fotografów, poetów i tych, co lubią kawę bez tłumu.

• W południe, gdy artystyczna menażeria osiąga apogeum: turyści robią selfie z fontanną, malarze sprzedają marzenia na płótnie, grajkowie śpiewają miłosne serenady, a powietrze przesycone jest aromatem świeżych gelato i espresso al volo.

• I wreszcie wieczorem lub nocą, kiedy plac znowu staje się miejscem niemal intymnym. Światła latarni odbijają się w mokrym bruku, pary snują się leniwie jak melodia akordeonu, a w powietrzu wisi coś pomiędzy magią a winem. Idealny moment na oświadczyny – niech Cupido działa!

Na koniec zostawiam Was z nieco prowokacyjnym, lecz prawdziwym powiedzeniem młodych Rzymian:

„Jeśli nie pojawiasz się wieczorami na Piazza Navona, to znaczy, że nie istniejesz.”

Więc… dajcie się zauważyć! Do zobaczenia na Piazza Navona. Ciao!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• C. Rendina, Le Chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma, Newton & Compton, 2004;
• Claudio Rendina, Donatella Paradisi, Le strade di Roma. Roma, Newton Compton Editori, 2004;

Artykuł Zdążając ku Piazza Navona pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.