„Extra omnes!” – tym donośnym wezwaniem rozpoczyna się jedno z najbardziej tajemniczych i uroczystych wydarzeń w Kościele katolickim – konklawe. Ten moment, w którym kardynałowie zamykają się za zamkniętymi drzwiami, by wybrać nowego następcę św. Piotra, łączy w sobie elementy głębokiej duchowości, skomplikowanej procedury, starożytnej tradycji i… nieco dramatyzmu godnego najlepszych powieści historycznych. Ale zanim współczesne kamery skierują obiektywy na Kaplicę Sykstyńską, a wierni na całym świecie zaczną wypatrywać białego dymu, warto cofnąć się do źródeł tej niezwykłej tradycji.

 W pierwszych wiekach chrześcijaństwa wybór biskupa Rzymu – bo tak formalnie określa się papieża – odbywał się w sposób bardzo odmienny od współczesnego. Początkowo papieży wybierali wierni Rzymu razem z duchowieństwem lokalnym. Dopiero z czasem zaczęła się wykształcać bardziej sformalizowana procedura. Jednym z pierwszych ważnych momentów było zarządzenie papieża Mikołaja II z 1059 roku, które ograniczyło prawo wyboru papieża wyłącznie do kardynałów-biskupów, choć później rozciągnięto to prawo także na kardynałów-prezbiterów i kardynałów-diakonów. Reforma ta miała zminimalizować wpływ świeckich władców na wybór papieża, który przez wieki był przedmiotem zakulisowych rozgrywek politycznych.

Sam termin „conclave” pochodzi z łaciny i oznacza dosłownie „z kluczem” – od „cum clave”. Oznacza to, że kardynałowie są zamykani na klucz, aby nikt z zewnątrz nie mógł wywierać wpływu na ich decyzję. Tradycja ta narodziła się w XIII wieku, a konkretnie po śmierci papieża Klemensa IV w 1268 roku. Wybór jego następcy trwał… prawie trzy lata! Zniecierpliwieni mieszkańcy miasta Viterbo, gdzie odbywał się wybór, zamknęli kardynałów w pałacu, zdjęli dach (by poczuli trochę niebiańskiego gniewu) i ograniczyli racje żywnościowe. Metoda ta okazała się skuteczna, bo w końcu wybrano papieża Grzegorza X, który postanowił ukrócić tego rodzaju patologie i w 1274 roku podczas soboru w Lyonie ustanowił formalne zasady konklawe.

Jak przebiega konklawe?

Po śmierci papieża lub jego rezygnacji (rzadkie, ale zdarza się – patrz Benedykt XVI), rozpoczyna się okres „Sede vacante” (czyli wakatu Stolicy Apostolskiej). Kardynałowie gromadzą się w Rzymie, a za organizację odpowiada Kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego. Sprawy administracyjne są pilnowane, ale nie podejmuje się decyzji wiążących dla całego Kościoła.

Konklawe odbywa się w Kaplicy Sykstyńskiej – tej samej, którą zdobią freski Michała Anioła. To nie przypadek – ma to przypominać kardynałom o powadze chwili i wieczności, która na nich patrzy. Każdy dzień konklawe rozpoczyna się mszą i modlitwą. Głosowanie odbywa się dwa razy dziennie – rano i po południu. Głosują tylko kardynałowie poniżej 80. roku życia. Aby wybrać papieża, kandydat musi uzyskać 2/3 głosów. Karty do głosowania są ręcznie wypełniane, składane, zbierane do specjalnego naczynia (kiedyś był to kielich, obecnie raczej będzie to urna) przebijane igłą. Po każdym głosowaniu karty są palone – jeśli wynik był negatywny, do dymu dodaje się substancję chemiczną, która sprawia, że dym jest czarny. Biały dym oznacza: *Habemus Papam* – mamy papieża!

Kiedy tylko zapada decyzja o rozpoczęciu konklawe, zaczyna się teatr liturgiczny, który ma w sobie więcej dramatyzmu niż niejeden spektakl operowy. Już sam moment zamknięcia drzwi Kaplicy Sykstyńskiej jest jak zatrzaśnięcie się za murami innego świata – świata ciszy, modlitwy i powagi. Kardynałowie – odziani w purpurowe szaty – składają uroczystą przysięgę milczenia.

I wtedy zaczyna się rytuał. Wchodząc do Kaplicy, każdy kardynał modli się. Niektórzy zatrzymują się na dłuższą chwilę przed freskiem Sądu Ostatecznego, jakby chcieli przypomnieć sobie, że każda decyzja ma swój ostateczny wymiar. To właśnie tam – pod czujnym spojrzeniem Chrystusa – rozgrywa się jedna z najważniejszych decyzji dla ponad miliarda katolików na świecie. Choć współczesność oferuje wiele udogodnień, tradycja konklawe pozostaje niemal nietknięta. Kardynałowie nie mają dostępu do telefonów, internetu ani gazet. Trzy rozmiary sutanny przygotowane na przyjęcie nowego papieża – mała, średnia i duża – czekają w szafie jak stroje dla aktora, który jeszcze nie zna swojej roli. Wybór imienia – tak symboliczny – bywa efektem wieloletnich przemyśleń lub chwilowego natchnienia. Niektórzy nowo wybrani papieże zdradzają potem, że zdecydowali się w ostatnim momencie, niemal jakby ktoś szeptał im to imię do ucha.

Historia konklawe zna wiele epizodów, które spokojnie mogłyby posłużyć za kanwę historycznych powieści. Kiedy w 1503 roku kardynałowie zebrali się, by wybrać nowego papieża, decyzja zapadła tak błyskawicznie, że kandydat – Pius III – zdążył tylko się rozgościć… i zmarł po 26 dniach. Z kolei wybór Grzegorza X trwał prawie trzy lata – co dziś wydaje się nie do pomyślenia. Nie brak też anegdot. Teoretycznie papieżem może zostać każdy ochrzczony mężczyzna – nawet laik. Oczywiście, zanim wyjdzie na balkon jako biskup Rzymu, musiałby w ekspresowym tempie przejść święcenia – diakonat, prezbiterat i sakrę biskupią. Ale teoretycznie? Jak najbardziej możliwe. W historii zdarzały się też konklawe z humorem. Gdy wybierano Jana Pawła II, wielu kardynałów nie potrafiło poprawnie wypowiedzieć jego nazwiska – Wojtyła brzmiało dla nich jak łamaniec językowy. Ale Duch Święty nie wybiera na podstawie łatwości wymowy. Nie bez znaczenia są też względy praktyczne. Jeśli kardynał jest ciężko chory, może oddać głos z łóżka. Technika wspomaga dziś nawet najbardziej schorowanych elektorów – Kościół zna swoje dzieci i wie, że świętość nie zawsze idzie w parze z dobrym zdrowiem.

Nie ma się co oszukiwać – choć konklawe to wydarzenie duchowe, nie jest oderwane od realiów politycznych. Różne frakcje, poglądy i wizje przyszłości Kościoła ścierają się za zamkniętymi drzwiami. Współczesne konklawe to nie tylko wybór osoby, ale kierunku, w jakim podąży Kościół katolicki: bardziej konserwatywnego czy otwartego?

Czasem pojawiają się pogłoski o lobbingu, o „papabile” – czyli faworytach. Choć historia pokazała wielokrotnie, że „Duch Święty” potrafi zaskoczyć – i wybór pada na zupełnie nieoczywistego kandydata. Ostatnie konklawe miało miejsce w 2013 roku i zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio – papieża Franciszka. Był to pierwszy papież jezuita, pierwszy z Ameryki Południowej, pierwszy o imieniu Franciszek. Przebieg konklawe był szybki i sprawny, co tylko podkreśla dojrzałość współczesnych procedur.

Konklawe to znacznie więcej niż wybory. To sakralny rytuał, w którym duchowość miesza się z historią, a tradycja z rzeczywistością XXI wieku. To moment, kiedy Kościół – pomimo swoich ludzkich słabości – próbuje usłyszeć głos Ducha Świętego. Tajemnica konklawe wciąż fascynuje, inspiruje i uczy pokory wobec wielowiekowej mądrości Kościoła katolickiego. A gdy nad Kaplicą Sykstyńską unosi się biały dym, cały świat wstrzymuje oddech – bo właśnie wybrano człowieka, który przez kolejne lata będzie pasterzem dla ponad miliarda wiernych. I to nie jest mała sprawa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Artykuł Zamknięci „cum clave” – Kościół wybiera papieża pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś, przechodząc do innego skrzydła Muzeów Watykańskich, opowiemy Wam o pewnym pięknym dziedzińcu. Odwiedzimy Dziedziniec Pinii.

Cortile della Pigna stanowi część olbrzymiego kompleksu dziedzińcowego zwanego Cortile del Belvedere.

Cały projekt na zlecenie papieża Juliusza II wykonał Donato Bramante. Cortile był olbrzymi. Miał około 300 metrów długości i 100 metrów szerokości. Po śmierci Bramantego projekt kontynuował Baldassarre Peruzzi, a od 1541 r. Antonio da Sangallo i po nim Pirro Ligorio, który prace ukończył. Projekt Bramantego został w XVI wieku zmieniony. W latach 1585 – 1590 dziedziniec przedzielono poprzecznym ramieniem, w którym umieszczono Bibliotekę Sykstusa V – autorem był Domenico Fontana. W latach 1817 – 1822 dokonano kolejnych zmian. Powstał dodatkowy budynek zwany Braccio Nuovo. I tak jeden wielki Cortile del Belvedere podzielony został na trzy odrębne dziedzińce: Cortile della Pigna, Cortile della Biblioteca i Cortile del Belvedere. Dziś omówimy ten pierwszy.

Swoją nazwę zawdzięcza olbrzymiej szyszce drzewa pinia stanowiącej część fontanny.

To starożytna rzeźba z brązu o wysokości niespełna 4 metry. Datowana jest na II wiek! Ponieważ odnaleziono na niej podpis autora, wiemy kto ją wykonał. To Publio Cincio Savio. Najprawdopodobniej rzeźba ta zdobiła świątynię bogów Serapisa i Izydy na Polach Marsowych. Obiekt odnaleziono w średniowieczu w okolicach Term Agryppy. Od tej rzeźby tamten rejon (okolice Panteonu) zaczęto nazywać „rione Pigna”. Po odnalezieniu szyszkę przeniesiono do starej bazyliki św. Piotra – dokładnie do portyku bazylikalnego. W miejscu dawnej eksedry, którą w 1565 r. Pirro Ligorio przekształcił w olbrzymią niszę zwaną „Il Nicchione” umieszczono ją dopiero w 1608 roku. Stanęła na wielkim kapitelu zdobionym płaskorzeźbą „Koronacja zwycięzkiego atlety”. Głowica ta pochodzi z III wieku. Jej boki udekorowano dwoma pawiami z brązu, które kiedyś zdobiły Mauzoleum Hadriana. Dziś to kopie, oryginały bowiem chronione są przed szkodliwym działaniem deszczu i słońca w Braccio Nuovo. Warto jeszcze wspomnieć, iż schody prowadzące za szyszkę wykonał sam Michał Anioł. Przed schodami na postumentach majestatycznie grzeją się w słońcu dwa bazaltowe lwy. Pochodzą z IV w. p.n.e. z Egiptu, z czasów faraona Nectanebo I.

W 2017 r. dokonano remontu budynków zamykających dziedziniec, dlatego zamiast koloru ochry, który możecie oglądać na wielu starszych fotografiach, dziś mamy piękno białego trawertynu. To powrót do oryginału z XVI wieku.

Na dziedzińcu, od strony budynku kryjącego Museo Chiaramonti dostrzeżemy dużą głowę. To „Głowa cesarza Augusta”, pochodząca z kolekcji rodu Mattei.

Zwróćmy także uwagę na najnowszy eksponat w Cortile della Pigna. To „Sfera con sfera” („Kula w kuli”) autorstwa Arnaldo Pomodoro z 1990 r. Kiedy wieje wiatr, sfera porusza się.

Na koniec ciekawostka. Szyszkę z tego dziedzińca wspomina w swym dziele „Boska Komedia” sam Dante, który być może widział ją w 1300 r. w dawnej bazylice. W 31 księdze „Piekła” czytamy:

„Twarz mi się zdała u tego olbrzyma 
Takiej długości i tej szerokości 
Jak szyszka w Rzymie u świętego Piotra.”

(Dante Alighieri, „Boska Komedia”, Piekło XXXI)

Na tym kończymy ten krótki spacer. W kolejnym odwiedzimy wspomniane powyżej Museo Chiaramonti.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Praca zbiorowa, Egipt. Świat faraonów, Ożarów Mazowiecki 2008;
• Costantino Baroni, Bramante, Bergamo 1944;
• Peter Murray, Architettura del Rinascimento, Milano 2000;
• Claudio Rendina, Enciclopedia di Roma, Rome 2000;
• Dante Alighieri, Boska Komedia, Warszawa 2017.

Artykuł Muzea Watykańskie – Cortile della Pigna pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kolejny, trzeci już spacer po Zatybrzu pozwoli nam odkryć niezwykły klimat tego miejsca oraz odnaleźć ukryte zaułki Trastevere.

Zaczynamy w miejscu już nam znanym, czyli na placu Piazza di G. G. Belli. W oddali widzimy bazylikę S. Crisogono, przed którą w prawo biegnie wąska alejka. Skręćmy tam – to via della Lungaretta, zwana popularnie uliczką tysiąca restauracji.

Leży dokładnie na antycznej rzymskiej drodze zwanej via Aurelia Nova. Natychmiast po prawej stronie zauważymy kościół Sant’Agata in Trastevere.

Według księgi „Liber Pontificalis” kościół ten zbudowano w VIII wieku, na ruinach domu papieża Grzegorza II, na jego zlecenie. Pamiętać jednak należy, że historycy z przymrużeniem oka traktują ten dokument, gdyż udowodniono wielokrotnie jego przekłamania i nieścisłości. Pierwsze, bardziej realne wzmianki o budowli odnajdujemy dopiero w roku 1121, w bulli papieża Kaliksta II. W 1575 r. kościół przekazany został pod opiekę Arcybractwa Doktryny Chrześcijańskiej, które 15 lat wcześniej ufundował Marco de Sadis Cusani. Popularnie zwano ich „Agatystami”. Ich zadaniem było nauczanie biednych dzieci czytania, pisania oraz doktryny chrześcijańskiej. Prowadzili tu bezpłatną szkołę. Lata 1710 – 1711 to czas całkowitej przebudowy kościoła, którą zlecił papież Klemens XI. Wtedy też powstała obecna fasada zaprojektowana przez Giacomo Onorato Recalcati. Prezentuje styl późnobarokowy, artysta wzorował się na stylu Borrominiego. Ostatnia restauracja miała miejsce w latach 1820 – 1821. Wnętrze świątyni jest jednonawowe, z trzema kaplicami na każdym boku, nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami zdobionymi dekoracją wykonaną przez Girolamo Troppa, który jest również autorem fresku w absydzie. Warto zajrzeć do trzeciej kaplicy po prawej stronie, gdzie mieści się dzieło Biagio Puccini „Madonna Różańcowa”. Jest on również autorem dzieła ołtarzowego „Męczeństwo św. Agaty” oraz „Krucyfiksu” umieszczonego w trzeciej kaplicy po lewej stronie kościoła. Po lewej stronie ołtarza głównego zauważymy bardzo znaną rzeźbę „Madonna de’ Noantri” – co znaczy mniej więcej „Nasza Madonna” czyli „Madonna Zatybrzańska”.

Oficjalnie nazywa się ją jednak „Matką Boską Rzeczną”. Jest patronką lokalnego, zatybrzańskiego święta, które przypada na miesiąc lipiec, obchodzone jest na cześć Matki Boskiej z Góry Karmel. Warto wtedy zajrzeć na Zatybrze, aby włączyć się do niezwykłej procesji. W pierwszą sobotę po 16 lipca, przed zachodem słońca wyrusza ona z tego właśnie kościoła i podąża do bazyliki S. Crisogono. Tam figura zostaje na jeden dzień i potem znów uroczyście wraca do św. Agaty. Na zakończenie 8 dni świętowania z Mostu Garibaldiego rzuca się do wody kwiaty. To jedna z trzech procesji jakie się wtedy odbywają. Drugą jest tzw. „procesja rzeczna”. Figurka „Matki Boskiej Rzecznej” umieszczana jest na łodzi i zaczyna swą wodną podróż od Mostu św. Anioła, by po godzinie dotrzeć do Mostu Garibaldiego. Na koniec niesiona jest do bazyliki S. Maria in Trastevere. Tam zostaje do rana, kiedy to odbywa się trzecia procesja – przeniesienie Matki Boskiej znów do kościoła św. Agaty.

Idąc dalej, na rogu uliczki i placu Piazza Giuditta Tavani Arquati, pod numerem 101 zobaczymy XV – wieczną kamienicę, w której mieści się jedna z najlepszych knajpek na Zatybrzu – Carlo Menta – gorąco polecam.

Podążając dalej warto zerknąć w lewo, gdzie dostrzeżemy bardzo romantyczny zaułek vicolo della Torre.

Jeśli będziemy mieć szczęście zobaczymy typową dla małych włoskich miasteczek sytuację: wiszące na linach ponad zaułkiem pranie

Idąc dalej uliczką via della Lungaretta, na rogu z vicolo di S. Rufina dostrzeżemy kampanilę kościółka SS. Rufina e Seconda.

Według tradycji w III wieku znajdował się tu dom dwóch sióstr: Rufiny i Sekundy, które zostały zamęczone, gdyż przeszły na wiarę chrześcijańską. Pochowano je przy dawnej ulicy via Cornelia (dziś via di Boccea). Pierwsze wzmianki o kościele pochodzą z bulli papieża Kaliksta II. W 1569 r. kościół przeszedł pod opiekę Ojców Mercedarianów z Hiszpanii. W 1611 r. zamieszkały tu Siostry Urszulanki. Wtedy też powstał mały klasztorek, który zbudowano wokół kościoła. Od 1917 r. mieszkają tu Miłosierne Siostry Niepokalanego Poczęcia z Ivrea. 

Kolejnym miejscem, do którego zaprowadzi nas uliczka via della Lungaretta będzie plac Piazza di Sant’Apollonia. Bierze swą nazwę od stojącego tu niegdyś kościoła św. Apollonii – dziś już nieistniejącego. Warto wiedzieć, że św. Apollonia, męczennica z III wieku jest świętą broniącą nas przed bólem zęba Jest również patronką stomatologów. Wiąże się to z jej męczeństwem, podczas którego poganie zmiażdżyli jej szczękę i wybili wszystkie zęby. Legenda głosi, że po śmierci Rafaela Santi zrozpaczona „Piekareczka” – Margherita Luti – zamknęła się w przykościelnym klasztorze, aby tu umrzeć z tęsknoty za ukochanym. Po wyburzeniu kościoła, w 1910 r. wybudowano w jego miejsce Teatr Amor – dziś zwany Teatro Belli.

Dziś, na rogu placu stoi inna świątynia – kościół S. Margherita.

Ufundował go w 1288 r. papież Mikołaj IV. W roku 1680 kard. Girolamo Gastaldi zlecił architektowi Carlo Fontana przebudowę świątyni, która zyskała obecny wygląd. Obrócono wtedy kościół o 90 stopni. Wnętrze jest jednonawowe z dwiema oryginalnymi kaplicami oraz trzecią, dodaną po prawej stronie w roku 1892. W ołtarzu głównym dostrzeżemy dzieło Giacinto Brandi „Św. Małgorzata w więzieniu”. Po bokach zaś dwa owale autorstwa Giuseppe Ghezzi. Ponadto w kaplicy po lewej stronie mieści się dzieło wykonane przez Baccicia – „Matka Boska Niepokalanie Poczęta pomiędzy świętym Franciszkiem i św. Klarą”.

Od strony południowej plac zamyka Palazzo Pizzirani (budynek nr 3).

Powstał w XVII wieku dla rodu Cesarini, wiek później przeszedł w ręce Pizzarani. Na pierwszym piętrze utworzono wtedy Dom Opieki, gdzie mieszkały 42 biedne panienki, które nie ukończyły 18 roku życia.

Od placu odchodzi uliczka via del Moro. Jeśli w nią wejdziemy, pod numerem 33 zobaczymy Palazzo Ruggeri. Powstał w miejscu dawnej kamienicy należącej do Scipione Perotto, którą zakupił i przebudował w 1541 roku Silvio Ruggeri.

Jeszcze dalej, na rogu z vicolo delle Cinque, pod numerem 64 stoi Palazzo Del Cinque. Zbudowano go w 1416 r. dla znanego rodu markizów Del Cinque.

Wracamy na via della Lungaretta, która kończy się wielkim placem stanowiącym centrum życia Zatybrza. To Piazza di S. Maria in Trastevere. Na środku widzimy ponoć najstarszą z zachowanych fontann w Rzymie.

Tradycja rzecze, że powstała w 1450 r. Znajdowała się jednak w innym miejscu. Na środek placu przenieść ją miał GianLorenzo Bernini w 1658 r. a w 1692 r. przebudował ją Carlo Fontana. W głębi stoi zaś jeden z najciekawszych kościołów Zatybrza – bazylika S. Maria in Trastevere.

Legenda głosi, że w 38 r. p.n.e. w miejscu tym z ziemi wytrysnął olej ziemny, który stanowić miał zapowiedź narodzin Zbawiciela. Tradycja Kościoła głosi zaś, że pierwszy kościół zbudowano tu w czasach pontyfikatu papieża Kaliksta I, czyli w latach 217 – 222. Byłby to zatem najstarszy kościół w Rzymie! Historycy nie zgadzają się jednak z tą piękną tradycją. Wiadomo bowiem, że były to czasy prześladowań chrześcijan, którzy nie budowali wtedy kościołów. Spotykali się w tzw. „domus ecclesiae”, w pomieszczeniach znajdujących się w prywatnych domach mieszkalnych. Wydaje się, że podobnie było tutaj. W III wieku stał tu bowiem dom, w którym mieszkał Kalikst I (titulus Callisti). W 222 r. na Zatybrzu wybuchły zamieszki, lud ruszył na dom Kaliksta, który został wywleczony i ponoć z uwiązanym u szyi kamieniem wrzucony do studni. Nie jest zatem prawdą to co przedstawia nam tradycja Kościoła głosząc, że papież zmarł śmiercią męczeńską w wyniku prześladowań. Pierwszą budowlę sakralną postawił tu dopiero papież Juliusz I, na pewno po roku 340 a przed 352. W VIII i IX wieku kościół przeszedł przebudowy, dodano między innymi nawy boczne, przebudowano prezbiterium. Wtedy też umieszczono tu relikwie św. Kaliksta przeniesione z katakumb jego imienia. Obecna struktura architektoniczna pochodzi jednak z późniejszego średniowiecza, dokładniej z lat 1138 – 1148. Wtedy to papież Innocenty II nakazał świątynię przebudować, wykorzystując do tego celu materiał budowlany pobrany z antycznych Term Karakalli. Lata 1580 – 1585 to czas kolejnej interwencji w strukturę kościoła. Prace na zlecenie austriackiego kardynała Marco Sittico Altemps prowadził prawdopodobnie Martino Longhi Starszy. W 1702 r. papież Klemens XI zlecił Carlo Fontana przebudowę portyku oraz fasady głównej, a papież Pius IX w latach 1866 – 1877 odrestaurował bazylikę pod okiem Virginio Vespignani.

Wyrastająca ponad portykiem fasada zdobiona jest trzema wielkimi oknami (dzieło Vespignani) oraz XIII – wieczną mozaiką przedstawiającą „Matkę Boską na tronie, dwóch donatorów i 10 kobiet”. Figury kobiece symbolizują „Panny Mądre” i „Panny Głupie”, bohaterki jednej z biblijnych przypowieści Jezusa.

Wejście prowadzi przez portyk Carlo Fontana z 1702 r., na który składają się arkady (w liczbie 5) w stylu jońskim, nakryte balustradą zdobioną posągami papieży wykonanymi przez: od lewej Jean – Baptiste Théodon, Michel Maille, Lorenzo Ottoni i Vincenzo Felici. W niszy mieszczącej się na szczycie romańskiej kampanili dostrzec możemy „Madonnę z Dzieciątkiem” – to mozaika z XVII wieku.

Bazylikę zwiedzimy według poniższego planu:

W ścianach portyku (nr 1 na planie) dostrzeżemy wmurowane epigrafy zarówno chrześcijańskie jak i pogańskie pochodzące z wykopalisk w okolicy, pod bazyliką oraz z katakumb św. Kaliksta. Umieszczono je tu na zlecenie kanonika Marcantonio Baldetti w XVIII wieku.

Piękne marmurowe obramowania portali są bardzo stare, z czasów Cesarstwa Rzymskiego.

Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 22 jońskie i korynckie kolumny wykute z granitu, dźwigające architraw. Kiedyś były częścią Term Karakalli. Nawy pokrywa posadzka typu cosmatesca, niestety nie jest oryginalna. Została prawie w całości przebudowana przez Vespignani. Niezwykle bogatym jest drewniany sufit (litera A na planie) zaprojektowany w 1617 r. przez Domenichino. W centralnym oktagonie dostrzegamy malowidło „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”. Ściany boczne nawy głównej pokryte są freskami „Święci Męczennicy” z 1870 r.

Na początku nawy, po stronie prawej widzimy marmurowe tabernakulum (nr 2) podpisane przez wykonawcę – Mino del Reame (XV wiek).

Wejdźmy w prawą nawę.

Na jej początku dostrzeżemy „Madonnę z Dzieciątkiem” – fresk z 1452 r.

Kaplica 1) (nr 3) Zaprojektowana została przez Giacomo Onorato Recalcati w latach 1721 – 1727. Dziełem głównym jest „Święta Franciszka Rzymianka” autorstwa Giacomo Zoboli. Po bokach widzimy pomniki grobowe rodziny Bussi wg proj. Francesco Ferrari.

Kaplica 2) (nr 4) Zbudowana wg proj. Filippo Raguzzini w 1739 r. Mieści dzieło Étienne Parrocel – „Narodziny Jezusa”.

Kaplica 3) (nr 5) Wewnątrz zobaczymy XV – wieczny drewniany „Krucyfiks”.

Za kolejną, czwartą kaplicą, w której nie ma specjalnie wybitnych dzieł sztuki, widzimy cenotaf (grobowiec symboliczny) kardynała Pietro Marcellino Corradini (nr 6) z popiersiem wykonanym przez Filippo Della Valle w 1745 r.

Dalej, za wejściem bocznym, mieści się zakratowana nisza z łańcuchem i kamieniem (nr 7), który wg tradycji przywiązano do szyi św. Kaliksta podczas wrzucania go do studni.

W prawym ramieniu transeptu dostrzeżemy cenotaf kard. Francesco Armellini (nr 8), którego wykonanie przypisuje się Andrea Sansovino lub Michelangelo Senese (1524 r).

Z lewej strony wejścia do kaplicy odnajdziemy grobowiec pierwszego polskiego kardynała tytularnego tej bazyliki – Stanisława Hozjusza (był nim w latach 1578 – 1579).

Tu warto wspomnieć, że innymi polskimi kardynałami tytularnymi byli Stefan Wyszyński i Józef Glemp.

Kaplica Chórowa (nr 9) zaprojektowana została własnoręcznie przez Domenichino w 1625 r. Przechowuje się tam dzieło ucznia Rafaela Santi, Perin del Vaga „Madonna z ulicy Cupa”. Po stronie lewej zobaczymy ponadto dzieło Carlo Maratta – „Ucieczka do Egiptu”.

Prezbiterium osadzone na wysokiej podstawie dekorowane jest cosmatescą w większości odtworzoną przez Vespignani. Przy wejściu do ołtarza głównego uważny obserwator dostrzeże „Fons Olei” – marmurową ozdobną kratkę w podstawie prezbiterium. To miejsce, gdzie wytrysnęło źródło cudownego oleju, o którym wspominaliśmy na początku.

Centralnie umieszczone cyborium (nr 10) na czterech porfirowych kolumnach zbudowane zostało przez Vespignani, który wykorzystał fragmenty antyczne. Stojący tu kandelabr paschalny wyszedł z warsztatu Vassalletto.

Zwróćmy uwagę na absydę (nr 11). Dekorowana jest ona piękną mozaiką zrealizowaną z funduszy papieża Innocentego II, powstałą jednak już po jego śmierci. Na łuku triumfalnym dostrzeżemy: „Prorocy Jeremiasz i Izajasz”, „Symbole Ewangelistów”, „Siedem Kandelabrów Apokalipsy”. Koncha absydalna również jest dekorowana. W centrum widzimy „Chrystus koronuje Marię”, po prawej „Święci Piotr, Korneliusz, Juliusz i Kalepodiusz”, po lewej zaś „Święci Kalikst, Wawrzyniec i papież Innocenty II”. Powyżej dostrzeżemy „Rękę Najwyższego koronującą swego syna Jezusa”. Na pasie poniżej tradycyjnie umieszczono „Mistycznego Baranka” oraz „12 owieczek”. Na wysokości okien widzimy niezwykle ważne mozaiki z przedstawieniami „Historie Marii Dziewicy” – wykonał je w 1291 r. Pietro Cavallini. Powyżej stalli chórowych spróbujmy również zerknąć na freski Agostino Ciampelli z 1600 r. – „Aniołowie i symbole maryjne”.

Marmurowa katedra zdobiona gryfami wykonana została w XII wieku. Po lewej stronie absydy zauważymy grobowiec Roberto Altemps (zmarł w 1586 r.) zdobiony popiersiem przypisywanym Nicolò Pippi. Posągi na tympanonie wykonał natomiast Valsoldo.

Kaplica po lewej stronie prezbiterium zwana jest Kaplicą Altemps (nr 12). Powstała dla kard. Marco Sittico Altemps, krewnego papieża Piusa IV. Zaprojektował ją Martino Longhi Starszy w latach 1584 – 1585. Dekorowana jest stiukiem i freskami autorstwa Pasquale Cati. Przedstawiają one między innymi „Sobór Trydencki”. W ołtarzu mieści się najsławniejszy obraz Zatybrza – „Madonna della Clemenza” – niezwykle cenne dzieło z VI wieku! To najstarsze przedstawienie Madonny z Dzieciątkiem wykonane na desce!

W lewym ramieniu transeptu (nr 13) widzimy pomnik grobowy kard. Pietro Stefaneschi zmarłego w 1417 roku. Wykonał go nieznany z nazwiska Mistrz Paulus.

Ołtarz z gotycką edikolą mieścił kiedyś posąg kard. Filippo d’Alençon oraz płaskorzeźbę „Zaśnięcie Marii” – dziś w monumencie po lewej stronie. Zastąpiło je malowidło „Męczeństwo świętych Filipa i Jakuba” autorstwa Palma Młodszego.

Z lewej nawy przejść można do westybulu (nr 14), gdzie mieszczą się dwa fragmenty mozaiki z I wieku! Ukazują „Ptactwo wodne i sceny wodne” – pochodzą z miejscowości Palestrina. Odnajdziemy tu również „Wskrzeszenie zmarłych” stanowiące model jaki wykonał Niccolò Sale przed przystąpienie do rzeźbienia reliefu zdobiącego dziś grobowiec Raymondi w kościele św. Piotra na Złotej Górze.

Z przedsionka przechodzi się do zakrystii (nr 15) przebudowanej w 1483 r. i odnowionej przez Francesco Carlo Bizzaccheri. Przechowuje się tu dzieło szkoły umbryjskiej XVI wieku – „Madonna ze świętymi Rochem i Sebastianem”.

Zwiedzimy teraz nawę lewą.

Odnajdziemy tu Kaplicę Avila (nr 16) nakrytą fantastyczną kopułą otoczoną przez balustradę zdobioną aniołami. Zaprojektował ją Antonio Gherardi w 1680 r. Dzieło główne – „Św. Hieronim” pochodzi z 1686 r., wykonał je ten sam autor.

Pomiędzy 4 i 3 kaplicą widzimy grobowiec papieża Innocentego II (nr 17). Stworzył go Vespignani w 1869 r., na rozkaz papieża Piusa IX.

Kaplica 3) (nr 18) Dzieło ołtarzowe, lunety oraz sufit wykonał Ferraù Fenzone.

Kaplica 1) (nr 19) To kaplica baptysterialna zaprojektowana w 1741 r. przez Filippo Raguzzini. Pod posadzką tejże kaplicy w 1920 r. ujawniono istnienie ruin antycznych rzymskich zabudowań mieszkalnych – prawdopodobnie wzmiankowanego wyżej domu papieża Kaliksta I.

Do prawej strony bazyliki przylega Dom Kanoników.

Powstał w IX wieku na zlecenie papieża Grzegorza IV. Co ciekawe, wewnątrz poza mieszkaniami dla duchownych znajdował się również swoisty cmentarz, odkryto tu bowiem mnóstwo sarkofagów. Obecny wygląd budynek uzyskał w wyniku przebudowy w XVII wieku.

Pod numerem 23 zauważymy rogowy budynek – Palazzo Cavalieri.

Powstał w połowie XVI wieku dla rodziny nobili rzymskich Cavalieri. Ponoć mieszkał tu Tommaso Dei Cavalieri nazywany w Rzymie „pupilkiem” Michała Anioła. Tommaso miał 23 lata, gdy spotkał w Rzymie Buonarottiego. Był rok 1532. Ponoć 57 – letni Michał Anioł był pod wielkim wrażeniem niezwykłej urody młodzieńca. Niektórzy podejrzewają, że byli kochankami, gdyż Buonarotti napisał aż 30 sonetów wielbiących młodzieńca, nie jest to jednak udowodnione. Być może była to jedynie miłość platoniczna. Michał Anioł od zawsze był pasjonatem męskiego ciała, ale raczej z artystycznego punktu widzenia. Uważał, że Tommaso ma ciało idealne do rzeźbienia. Byli przyjaciółmi, Tommaso był nawet obecny przy łożu śmierci Michała Anioła.

Po lewej stronie bazyliki widzimy budynek zwany Palazzo S. Callisto.

Powstał w XIV w., podobno na dawnym domu papieża Kaliksta I. Stał się rezydencją kardynałów tytularnych tejże bazyliki. Obecny wygląd przybrał po renowacji jaka miała miejsce w XVII w., wg proj. Orazio Torriani.

Za pałacem biegnie uliczka, którą dojdziemy na plac Piazza di S. Callisto, gdzie stoi kościółek noszący wezwanie tego papieża.

Powstał w 741 r., na zlecenie papieża Grzegorza IV, w miejscu, gdzie zabito papieża. Po dziś dzień na dziedzińcu przykościelnym przechowywana jest cembrowina dawnej studni, do której papieża wrzucono. Kościół obecny wygląd zawdzięcza również Orazio Torriani i jego renowacji w 1610 r. Wnętrze jest jednonawowe. W kaplicy po prawej stronie dostrzeżemy dwa „Anioły” wykonane prawdopodobnie przez GianLorenzo Bernini w 1657 r. Wspierają one dzieło Pier Leone Ghezzi – „Św. Maur”, przedstawiające ucznia św. Benedykta, późniejszego opata zakonu Benedyktynów na Monte Cassino. W ołtarzu głównym mieści się „Św. Kalikst i adoratorzy Madonny” autorstwa Avanzino Nucci. W kaplicy po lewej stronie zobaczymy jeszcze „Św. Kalikst wrzucony do studni” wykonane przez Giovanni Bilivert.

Pod numerami 4 – 7 stoi Palazzo Farinacci.

Zbudowano go w XVI a przebudowano w XVII wieku. Mieszkał w nim Prospero Farinacci, bardzo znany rzymski radca prawny i autor ważnych dzieł z zakresu prawa rzymskiego. Zasłynął z udanej obrony syna kardynała Marco Sittico Altemps – Roberto Altemps (jego grobowiec widzieliśmy w bazylice S. Maria in Trastevere) – oskarżonego o uprowadzenie i zgwałcenie jednej z rzymianek. Nie udało mu się jednak wybronić słynnej Beatrice Cenci oskarżonej o zamordowanie ojca.

Ponadto pod numerem 9 zobaczymy Palazzo del Pozzo, powstały około roku 1490, kiedy to rodzina Del Pozzo, pochodząca z Cremony, przeniosła się do Rzymu budując tu swą pierwszą rezydencję.

Obiekt ten został jednak zburzony i w 1623 r. powstał nowy pałac, przed którym stoimy dzisiaj. W XVIII wieku mieściło się tu schronisko dla dziewic i czystych kobiet chcących służyć Bogu, maltretowanych przez rodziców lub mężów. Palazzo Cavalieri i Palazzo Farinacci połączone są łukiem zwanym Łukiem św. Kaliksta.

Tuż zanim mieściła się kiedyś Osteria della Vedovella (Gospoda pod Wdówką) nazwana tak na cześć właścicielki – pięknej młodej wdowy. Odnajdziemy tam dzisiaj jeden z najmniejszych domów w Rzymie

Wracamy na plac Piazza di S. Maria in Trastevere i udajemy się uliczką biegnącą wzdłuż prawego boku bazyliki – via della Paglia. Z prawej strony uliczki dostrzeżemy zaułek – vicolo del Piede, czyli Zaułek Stopy.

Nie do końca znana jest jego proweniencja. Niektórzy mówią, iż nazwa pochodzi od znaku w kształcie stopy, który umieszczony był ponad wejściem do jednej z istniejących tu dawniej karczm. Inni twierdzą, że była tu płaskorzeźba przedstawiająca całą postać męską, a wejście do karczmy biegło pod jej stopami. Mieściło się tu kiedyś Oratorium Arcybractwa Najświętszego Sakramentu, po dziś dzień dostrzec możemy fasadę tej świątyni, dziś już zdesakralizowanej. Obecnie mieści się tu restauracja.

Wracając na uliczkę via della Paglia i podążając dalej, dojdziemy do małego placyku po lewej stronie, który zajmuje ogródek restauracyjny. To Largo Fumasoni Biondi. Dzisiejszy budynek restauracyjny powstał w XVII wieku, zaprojektowany przez Carlo Fontana. W 1680 r. przebudował go GianLorenzo Bernini przystosowując do potrzeb Kapituły Bazyliki S. Maria in Trastevere.

Skręcamy w prawo, wchodząc na plac Piazza di Sant’Egidio. Zawdzięcza swą nazwę św. Idziemu, francuskiemu eremicie znanemu również w Polsce. Jego relikwie przechowywane są w krakowskiej Katedrze na Wawelu Kościół Sant’Egidio, który tu widzimy powstał w 1630 r. na zlecenie pobożnego rzeźnika tu mieszkającego – Agostino Lancellotti.

Opiekę nad świątynią przejęły Karmelitanki Bose. Wnętrze jest jednonawowe. Po lewej stronie od wejścia stoi grobowiec, w którym leży Veronica Rondinini Origo. Zaprojektował go Carlo Fontana. Ołtarz główny zdobi dzieło Andrea Camassei z 1630 r. – „Matka Boska z Góry Karmel i św. Szymon Stock”. W kaplicy po lewej stronie kościoła zauważymy dzieło Pomarancio – „Św. Idzi”. Chór ozdobił Andrea Pozzo, widzimy tu „Maryję Dziewicę i świętych Teresę oraz Józefa”.

Z lewej strony do kościoła przylega dawny klasztor sióstr zakonnych, dziś siedziba wspólnoty Comunita di Sant’Egidio założonej w 1968 r. przez Andrea Riccardi. Ich zadaniem jest opieka nad biednymi i bezdomnymi. Mieści się tu również małe Muzeum Folkloru.

Po stronie przeciwnej placu, pod nr 7 – 9 stoi Palazzo Velli zbudowany w XV wieku dla rzymskiej rodziny Velli, liczącej w XVI wieku 188 członków, będącej jedną z najbogatszych w Rzymie. Dziś lewa część budynku znajduje się w rękach wpływowej rodziny Orsini. Wejście na teren ich posiadłości prowadzi przez pięknie boniowany portal pod nr 7.

Ruszamy dalej wychodzącą po lewej stronie placu uliczką via della Scala. Warto zwrócić uwagę na Madonellę znajdującą się z lewej strony na ścianie kościoła. Przedstawia „Matkę Boską z Góry Karmel”. Dawniej dzień i noc stał przed nią klęcznik.

Pod numerem 75 dostrzegamy dom zwany Casa di Giò Pietro Poli, biorący swą nazwę od dawnego właściciela, sieneńczyka, który wybudował kamienicę w XVI wieku. W XVIII wieku mieszkał tu malarz – Lorenzo Pierotti.

Uliczka via della Scala zaprowadzi nas na kolejny placyk – Piazza della Scala. Widzimy tu kościół S. Maria della Scala wraz z klasztorem Karmelitów.

Budowa kompleksu zaczęła się w 1593 r. Kiedy kościół ukończono w 1610 r., umieszczono w nim cudowną ikonę „Matki Boskiej na Schodach”. Początkowo obraz znajdował się ponad wejściem do jednego ze stojących tu budynków. Pewnego dnia roku pańskiego 1592 przechodząca obok biedna praczka Kornelia przyklęknęła przed ikoną i zaczęła gorąco się modlić o to, by jej córka – niemowa – wyzdrowiała. Tak też się stało. Po tym wydarzeniu postanowiono zbudować dla ikony Matki Boskiej bardziej godne miejsce. Kościół zaprojektował Francesco Cipriano da Volterra, który zmarł w trakcie budowy. Nadzór nad budową przejął Ottavio Mascherino. Fundatorzy budowy – Tolomeo Gallio i Laerzio Cherubini zamówili u Caravaggio obraz, który miał zostać tu umieszczony. Jednak Caravaggio ich zaszokował malując „Zaśnięcie Marii”, gdyż przedstawił ją jako biedną wieśniaczkę, lokalną zatybrzańską dziewczynę ubraną w żebraczą suknię, leżącą na zwykłym drewnianym łożu. To jeszcze nic. Matka Boska wygląda jakby umierała po ciężkiej i wyniszczającej chorobie. Obok niej stoi miska z octem służącym do mycia ciała po śmierci, co kłóciło się z teorią Kościoła, głoszącą, że Matka Boska nie umarła, a jednie zasnęła. Ponadto Caravaggio do wizerunku Matki Boskiej pozowała znana nam już prostytutka Maddalena, zwana popularnie Leną. Karmelici nigdy nie zapłacili artyście i nigdy obrazu nie odebrali uważając go za rozwiązły, zbyt ubogi i niegodny, aby wisieć w ich kościele. Sprzedano go na aukcji. Zakupił go za namową Petera Paula Rubensa książę Mantui – Vincenzo I Gonzaga. Obecnie można go oglądać w Luwrze.

Przy kościele Karmelici Bosi zbudowali swój klasztor, który słynął z apteki prowadzącej przez zakonników. Ta XVII – wieczna apteka istnieje po dzień dzisiejszy.

Na pierwszym piętrze mieści się jej oryginalna część w niezmienionym stanie! Nawet wyposażenie jest oryginalne. Dawniej produkowano tu leki dla zakonników i papieży. Do dziś wytwarza się tu medykamenty według starych, tylko Karmelitom znanych receptur. W 1849 r. w trakcie walk o niepodległość kościół wykorzystywano jako szpital dla żołnierzy Giuseppe Garibaldiego.

Ponad portalem widzimy niszę z posągiem „Matka Boska z Dzieciątkiem” z 1633 r.

Wnętrze jest jednonawowe z kaplicami bocznymi, przecięte transeptem z kopułą.

Zaczynamy od kaplic po stronie prawej:

Kaplica 1) Kaplica św. Jana Chrzciciela. Zdobi ją dzieło Gerrit van Honthorst zwanego też Gherardo delle Notti z 1619 r. – „Ścięcie św. Jana Chrzciciela”. Po bokach dostrzeżemy tablice grobowe rodziny Sinibaldi.

Kaplica 2) Kaplica św. Jacka Odrowąża. Widzimy tu dzieło Antiveduto Grammatica – „Matka Boska w otoczeniu świętych Jacka Odrowąża i Katarzyny ze Sieny”. Po bokach mieszczą się grobowce rodziny Sorbolonghi.

Kaplica 3) Kaplica św. Józefa. Na kopule dostrzeżemy fresk Giovanni Odazzi „Triumf św. Józefa”. Dzieło ołtarzowe wykonał Giuseppe Ghezzi – „Święta Rodzina”. Po stronie prawej kaplicy zobaczymy ponadto „Sen św. Józefa” – Giovanni Odazzi, a po lewej „Zaślubiny Marii” – Lodovico Antonio David.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Kaplica św. Teresy z Avila udekorowana przez Giovanni Paolo Pannini.

W bogatym ołtarzu widzimy dzieło Francesco Mancini – „Ekstaza św. Teresy”. Boczne marmurowe owale wykonali Filippo Della Valle (po lewej) i Michelangelo Slodtz (po prawej). Od 1617 r. mieści się tutaj relikwia prawej stopy św. Teresy z Avila.

W prezbiterium widzimy ołtarz główny autorstwa Carlo Rainaldi z 1647 r. zwieńczony pięknym cyborium zawierającym 16 kolumn wykonanych z sycylijskiego alabastru. Na ścianach absydy zauważamy wielkie dzieła Lucas de la Haye. W centrum „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Cavalier d’Arpino z 1612 r.

W lewym ramieniu transeptu mieści się Kaplica Matki Boskiej ze Schodów.

Ołtarz wykonał Alessandro Algardi. Widzimy w nim cudowną „Matkę Boską”, która uzdrowiła córkę Kornelii (o czym wspominaliśmy powyżej). Po prawej stronie dostrzeżemy ponadto cenotaf Prospero Santacroce z popiersiem wykonanym przez tego samego artystę. Drugim z widocznych tu monumentów jest grobowiec Livii Santacroce wykonany przez Domenico Guidi.

Kaplica 3) Kaplica Krucyfiksu. Widzimy tu marmurową grupę „Św. Jan od Krzyża u stóp Krucyfiksu” – Francesco Papaleo. Malowidła boczne wykonał Filippo Zucchetti.

Kaplica 2) Kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Zaprojektowana przez Girolamo Rainaldi, mieści dzieło Carlo Saraceni – „Zaśnięcie Marii”. Wcześniej to tu miał znaleźć obraz Caravaggio. Po bokach widzimy dzieła Giovanni Conca – „Narodziny Marii” oraz „Zaślubiny Marii”.

Kaplica 1) Kaplica Matki Boskiej z Góry Karmel. Zdobiona jest dziełem Pomarancio – „Madonna wręczająca szkaplerz św. Szymonowi Stock”. Ponoć w młodości Szymon wiódł życie pustelnika mieszkając w pniu dębu, stąd zaczęto go nazywać „Stock” czyli „Pień”. Żył na przełomie XII i XIII wieku. Ponoć w nocy z 15 na 16 lipca 1251 r. miał sen, w którym objawiła mu się Matka Boska i wręczyła mu szkaplerz mówiąc, że ci, którzy będą go nosili do śmierci, unikną kary wiecznej. Ten sam artysta stworzył „Ojca Przedwiecznego” w tympanonie.

Na koniec warto pamiętać, że w latach 2004 – 2013 kardynałem tytularnym tego kościoła był Polak – kardynał Stanisław Nagy, który podarował do świątyni kopię krakowskiego obrazu „Matka Boska Płaszowska”.

Kościół S. Maria della Scala w 1614 r. stał się oficjalnym wzorem dla wszystkich świątyń zakonu Karmelitów. Na nim wzorowali się między innymi Karmelici krakowscy budując w latach 1634 – 1683 kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Krakowie (na ulicy Kopernika) dziś bardziej znany pod wezwaniem św. Łazarza.

Idąc uliczką dalej dochodzimy do skrzyżowania. Na wprost widzimy zatybrzańską bramę miejską, o której będziemy mówić innym razem. Skręćmy teraz w prawo w uliczkę via di S. Dorotea. Pod numerem 20 stoi XV – wieczny dom popularnie zwany Casa della Fornarina.

Tak to tutaj mieszkała Margherita Luti (albo Luzzi), kochanka (a być może nawet „sekretna” żona) Rafaela Santi, przez którą zmarł. Mówiliśmy już o tym podczas zwiedzania Panteonu i oglądania grobowca artysty. Coś jest na rzeczy, skoro po upojnej nocy spędzonej właśnie w tym domu, zarażony febrą (prawdopodobnie grypą) umierając spisał testament, w którym zostawił „Piekareczce” cały swój majątek. Jednakże warto pamiętać, że nie odnaleziono żadnych w pełni wiarygodnych źródeł mówiących, że byli oni razem. Co więcej nie odnaleziono w pełni wiarygodnych źródeł potwierdzających istnienie Margherity. Swą wiedzę czerpiemy jedynie z dwóch portretów, na których Rafael namalował „Piekareczkę” oraz wierszy z czasów Rafaela oraz czasów późniejszych.

Patrząc na kamienicę zwróćmy uwagę na górne piętro. Dostrzeżemy oryginalne okno, przez które, wdrapując się po skręconych prześcieradłach dostawał się Rafael w ramiona swej ukochanej

Odrobinę dalej mieści się kościół S. Dorotea.

Pierwsza świątynia stanęła tu w XII wieku. W związku z Rokiem Świętym 1475 kościół przebudowano, wtedy też otrzymał obecne wezwanie. Poświęcony jest męczennicy z czasów cesarza Dioklecjana. W latach 1750 – 1756 dokonano kolejnej przebudowy świątyni wg proj. Giovanni Battista Nolli. W przykościelnym klasztorze mieszkał przez krótki czas św. Józef Kalasanty, założyciel zakonu Pijarów. Tutaj też w 1597 r. założył pierwszą w Europie bezpłatną szkołę.

Fasada przypomina troszkę architekturę Borrominiego. Ponad portalem biegnie inskrypcja upamiętniająca dwóch świętych, którym na przestrzeli lat poświęcono kościół. Początkowo był to św. Sylwester, potem św. Dorota. Wnętrze oparte jest na planie krzyża łacińskiego, z czterema bocznymi ołtarzami.

Sklepienie zdobione jest freskami Gaetano Bocchetti – „Historie z życia św. Doroty”. Półkolista absyda zawiera w centrum ołtarz główny wykonany z marmuru, pod którym umieszczono relikwie św. Doroty. Dziełem głównym jest „Św. Dorota i św. Sylwester” autorstwa Michele Bucci. Wewnątrz malowidła umieszczono inny obraz – „Madonna Bożej Miłości”. U podstawy ołtarza pochowany jest architekt – twórca tego kościoła – Giovanni Battista Nolli.

W prawym ramieniu transeptu mieści się Ołtarz św. Antoniego z Padwy, zdobi je dzieło Lorenzo Gramiccia – „Św. Antoni”. W ramieniu lewym zaś widzimy Ołtarz św. Franciszka z Asyżu z dziełem Liborio Marmorelli – „Ekstaza św. Franciszka”.

Tuż za kościołem widzimy Palazzo Moroni (nr 3). Powstał w XV wieku dla kardynała Giovanni Moroni, dziś jest siedzibą małego Teatro di Trastevere.

Odrobinę dalej otwiera się plac Piazza di S. Giovanni della Malva, na którym stoi kościół S. Giovanni della Malva.

Pierwsza świątynia powstała w XII wieku, obecne wezwanie otrzymała w 1367 r. Bierze się ono od rośliny – Dziki Ślaz (po włosku Malva) – która porastała dawniej okolicę. Obecny wygląd kościół zawdzięcza przebudowie do jakiej doszło w latach 1845 – 1851 r., wg proj. Giacomo Monaldi. Przebudowę ufundowali książęta Grazioli.

Na fasadzie ponad wejściem widzimy płaskorzeźbę „Madonna ze św. Janem Ewangelistą i św. Janem Chrzcicielem”. Uzmysławia nam, że kościół poświęcono Niepokalanie Poczętej oraz dwóm świętym o imieniu Jan. Wnętrze oparte na planie krzyża greckiego nakrywa kopuła. Poprzedzone jest małym przedsionkiem, powyżej którego mieści się chór.

W ołtarzu głównym widzimy „Madonnę ze świętymi Janami”. Od 2004 r. świątynia jest narodowym kościołem Albańczyków.

Za kościołem mieści się kolejny plac – Piazza Trilussa, zbudowany w XIX wieku. Po lewej stronie dostrzeżemy pomnik Trilussa – włoskiego poety epoki romantyzmu, który naprawdę nazywał się Carlo Alberto Salustri. Pomnik wykonał w 1954 r. Lorenzo Ferri.

Centralną część placu okupuje fontanna mylnie nazywana Fontanną Acqua Paola. Jej prawdziwa nazwa to Fontana Trilussa, zwana też Fontanną przy Moście Sykstusa.

Zbudowana została w 1613 r., na zlecenie papieża Pawła V Borghese, wg proj. Giovanni Vasanzio przy współpracy Giovanni Fontana. Początkowo znajdowała się po drugiej stronie rzeki, przy zakończeniu ulicy via Giulia, w obecne miejsce przeniesiono ją w 1898 r., w związku z budową ulicy biegnącej wzdłuż Tybru. Zasilana jest starożytnym akweduktem cesarza Trajana, odnowionym przez papieża Pawła V, obecnie zwany jest „Wodą Pawła” („Acqua Paola”).

W miejscu tym kończymy trzeci spacer po Zatybrzu. Kolejny ukaże się już niebawem. Poznamy wtedy obiekty umiejscowione przy drodze via della Lungara.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Christian Hulsen, Le chiese di Roma nel Medioevo, Firenze 1927;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I rioni di Roma, Milano 2000;
• Ferruccio Lombardi, Roma. Palazzi, Palazzetti, Case. Progetto per un inventario. 1200 – 1870, Roma 1992;
• Luciano Zeppegno, I rioni di Roma, Roma 1996;
• Arianna Roccoli, Chiese di Trastevere. Da via della Lungara a piazza S. Cosimato, Roma 2007.

Artykuł Zatybrze cz.3 – Zaułki Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Dziś nadszedł czas na poznanie kolejnego z legendarnych wzgórz Wiecznego Miasta. Mowa o Kapitolu. Zanim zaczniemy właściwy spacer warto poznać krótką historię tego wzniesienia.

Kapitol, Mons Capitolinus, (nazwa wywodzi się od słowa „caput” czyli „głowa”) to jedno z siedmiu wzgórz antycznego Rzymu. Jest wzgórzem o dwóch wierzchołkach. Kiedy na Palatynie założona została osada, na Kapitolu zbudowano potężną twierdzę, w której osadnicy kryli się w razie zagrożenia (powstała na wierzchołku północnym). Później, na południowym wierzchołku stanął kompleks świątynny trzech bóstw: Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy. U stóp wzgórza powstało także Tabularium, o którym już mówiliśmy. Po stronie południowo – wschodniej, z tzw. Skały Tarpejskiej zrzucano zdrajców Rzymu. Ze wzgórzem i stojącą na nim twierdzą związana jest zabawna legenda. W 390 r. p.n.e. Rzym został najechany przez Galów. Mieszkańcy, jak to zwykle w takich sytuacjach bywało, uciekli to twierdzy, która stojąc na skale była praktycznie nie do zdobycia. Jednak pod osłoną nocy Galom udało się wdrapać na mury i byliby wybili Rzymian, gdyby nie……gęsi, które obudzone zaczęły przeraźliwie gęgać. Dzięki tym świętym ptakom bogini Junony Rzymianie odparli atak wroga. Później, na pamiątkę tego wydarzenia, rokrocznie gęsi noszone były w lektykach. Psy, które miały strzec twierdzy ale nie wyczuły wroga, zostały natomiast ukarane, skazane na śmierć przez powieszenie. W roku 69 n.e., podczas bitwy o władzę pomiędzy Wespazjanem i Witeliuszem, na wzgórzu wybuchł pożar, który strawił stojące tu zabudowania. Całość odbudowano dopiero za cesarza Domicjana. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego upadł także Kapitol. Teren podniósł się i zaczął być wykorzystywany jako…..pastwisko! Dopiero gdy w 1143 r. przeniesiono tam rząd nowej Republiki Rzymskiej zaczęła się zabudowa tego terenu. Powstał Pałac Senatorski, gdzie odbywały się obrady oraz Pałac Konserwatorów służący za siedzibę sądu. W miejscu jednej ze świątyń powstał już w VI wieku kościół, przebudowany w połowie XIII wieku, znany jako bazylika Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego. Późne średniowiecze (wiek XV) to dalsza przebudowa Kapitolu. Wtedy też papież Sykstus IV przeniósł zbiory z Pałacu Laterańskiego do Pałacu Konserwatorów zapoczątkowując Muzea Kapitolińskie. Zbudowano nowe wejście na wzgórze – 123 schody ufundowane w 1348 r. przez Cola di Rienzo (dziś prowadzą do bazyliki). Kolejny wiek przyniósł wielką przebudowę urbanistyczną kierowaną przez Michała Anioła, a po jego śmierci przez Giacomo della Porta i Girolamo Rainaldi. Powstało też drugie, łagodniejsze wejście na wzgórze, zwane Cordonata, opowiemy o nim za chwilę. W wieku XVII zamknięto plac stawiając trzeci budynek – Pałac Nowy.

Spacer zaczniemy u podnóża Kapitolu, na placu Piazza d’Aracoeli. Dzisiejszy plac jest zaledwie namiastką tego oryginalnego, powstałego w czasie budowy bazyliki powyżej schodów. Duża jego część została wyburzona w czasie Mussoliniego i zarządzonej przez niego przebudowy związanej z otwarciem ulicy via del Teatro Marcello. Plac początkowo nazywał się Piazza del Mercato, jako że mieścił się tu wielki targ, przeniesiony w XV wieku na Piazza Navona.

Na samym początku wznosi się pałac Palazzo Massimo di Rignano Colonna.

Przebudowany końcem XVII wieku przez Carlo Fontana, został raz jeszcze zmieniony podczas przebudowy terenu w czasach Mussoliniego. Na dziedzińcu tego budynku znajduje się piękna Fontanna Trytona, przypominająca dzieło Berniniego. Wykonał ją również Carlo Fontana. Ciekawostką jest, że budynek ten ma aż 5 fasad głównych!

Niedaleko stoi bezimienna fontanna zaprojektowana przez Giacomo della Porta i wykonana przez Andrea Brasca, Pietro Gucci oraz Pace Naldini w 1589 r., w czasie pontyfikatu papieża Sykstusa V.

Pod nr 3 wznosi się Palazzo Fani Ruspoli Pecci Blunt zbudowany również przez Giacomo della Porta końcem XVI wieku. Powstał dla arystokraty z Toskanii – Mario Fani.

Zanim wdrapiemy się po stromych schodach do bazyliki Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego skręćmy na chwilkę w prawo w ulicę via del Teatro Marcello. Wzdłuż jej prawej strony ciągnie się średniowieczny kompleks dawnego żeńskiego klasztoru Tor de’ Specchi ufundowanego przez św. Franciszkę Rzymiankę w 1433 r.

Pod nr 34 widzimy zachowany oryginalny portal wejściowy do klasztoru z umieszczonym powyżej tondem z płaskorzeźbą „Św. Franciszka Rzymianka i anioł” stworzoną przez jednego z uczniów GianLorenzo Berniniego. Ponad portalem pod nr 40 widzimy fresk z XVIII wieku. Wnętrze dawnego zakonu można zwiedzać tylko raz w roku, 9 marca (święto założycielki św. Franciszki Rzymianki). Na początku klatki schodowej zwanej Świętymi Schodami zobaczyć można fresk Antoniazzo Romano „Madonna z Dzieciątkiem, św. Benedykt i św. Franciszka Rzymianka”. Ściany zdobią inne freski z XVII wieku. Wewnątrz kaplicy zwanej La Cappella Vecchia (Stara Kaplica) podziwiać można freski przedstawiające „Historie z życia św. Franciszki Rzymianki” z 1468 r. oraz piękny, XIV – wieczny sufit. Częścią kompleksu jest również stary kościółek zakonny SS. Annunziata. Jego atrium zdobią XVIII – wieczne freski. Wnętrze, przykryte drewnianym sufitem, zawiera ołtarz główny z dziełem „Zwiastowanie” autorstwa Alessandro Allori. Po bokach widzimy XVII – wieczne freski „Pokłon Trzech Króli” i „Pasterze adorujący Dzieciątko”.

Wracamy na plac Piazza d’Aracoeli i wdrapujemy się po 124 schodach prowadzących do bazyliki S. Maria in Aracoeli.

U podnóża schodów, po lewej stronie zwróćmy uwagę na zachowane ruiny rzymskiej insuli (kamienicy wielomieszkaniowej) z I wieku!

Ostały się jedynie parter i trzy piętra ale podejrzewa się, że miała ich aż 5! W insuli tej zamieszkiwali chrześcijanie, urządzili też tutaj „domus ecclesiae” czyli „dom wybranych” albo „dom zgromadzeń” – pomieszczenie, w którym zbierali się na modlitwy. W XI wieku mury tej kamienicy wykorzystano budując tu kościół S. Biagio de Mercato.

Na szczycie stoi bazylika S. Maria in Aracoeli czyli Matki Boskiej Ołtarza Niebiańskiego.

Kościół stanął na początku XIII wieku na ruinach antycznej świątyni bogini Junony Monety, w której bito rzymskie pieniądze (stąd dziś nazywamy je monetami) oraz ruinach zbudowanego w VII wieku klasztoru greckich mnichów. Według legendy, pewnego dnia Oktawian August dowiedziawszy się, że zostanie obrany cesarzem wezwał do siebie wieszczkę – Sybillę Tyburtyńską, która zdradziła mu, że już niedługo narodzi się prawdziwy władca świata – Jezus. Dotknęła jego czoła i August doznał wizji. Zobaczył jak rozstępuje się niebo i ukazuje się Matka Boska z Dzieciątkiem na ręku i mówi: „Oto jest ołtarz Syna Bożego”. W miejscu, w którym stał August, nakazał wznieść Ołtarz Niebiański – nie dotrwał on jednak do naszych czasów. Kościół został przebudowany w latach 1285 – 1287, prawdopodobnie wg proj. Arnolfo di Cambio i przekazany w ręce Franciszkanów, którzy konsekrowali go 4 lata później. W 1348 r. dobudowano obecne schody. Ufundował je Cola di Rienzo – przywódca rewolucji ludu w Rzymie, dziś uważany za bohatera narodowego i prekursora zjednoczenia Italii. Powstały wg proj. Lorenzo di Simone Andreozzi. U ich podnóża wykonywano w średniowieczu wyroki śmierci. Tu też zginął ów samozwańczy trybun ludowy, fundator schodów – Cola di Rienzo. Również w tym miejscu Rzym świętował zwycięstwo w bitwie pod Lepanto czy wybawienie miasta od Czarnej Śmierci. W latach 1467 – 1472, na zlecenie kard. Oliviero Carafa dokonano przebudowy świątyni. Kolejną przebudowę zarządził w 1564 r. papież Pius IV, wtedy też niestety wyburzono absydę zdobioną malowidłami Pietro Cavallini. Usunięto również przegrodę chórową (schola cantorum) i przebito nowe wejście boczne. Podczas renowacji w 1689 r. zaślepiono niektóre okna oraz zmieniono dekorację nawy głównej. Po dzień dzisiejszy kościół ten jest świątynią rządową. Tu odbywają się pogrzeby i śluby polityków włoskich.

Fasada bazyliki prezentuje się bardzo skromnie. Jest surowa, typowo średniowieczna. W lunecie portalu głównego widzimy fragmenty XIV – wiecznego fresku, w lunetach wejść bocznych zaś przedstawienia „Św. Mateusz” (po prawej) i „Św. Jan” (po lewej). Wchodzimy do środka. Kościół zwiedzimy według następującego planu:

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez 22 kolumny (spolia) pobrane z różnych budowli antycznych. Nakryto je drewnianym stropem kasetonowym (XVI wiek), który w centralnej części zdobiony jest płaskorzeźbą: „Madonna z Dzieciątkiem” oraz herbem papieża Grzegorza XIII na zlecenie którego sufit został wykonany, herbem Piusa V oraz stemmą Senatu Rzymskiego. Widzimy na nim również fresk „Bitwa pod Lepanto” autorstwa Sermoneta i Cesare Trapassi z lat 1572 – 1575. Posadzka, po której stąpamy wykonana została w warsztacie Cosmati. Zawiera wiele płyt grobowych.

Zwiedzanie zaczynamy od nawy głównej.

Na kontrfasadzie ponad portalem głównym dostrzeżemy inskrypcję upamiętniającą papieża Urbana VIII. Powstała w 1636 r. wg proj. GianLorenzo Berniniego. Po prawej stronie portalu stoi pomnik grobowy kardynała Ludovico d’Albret (nr 1 na planie) wykonany przez Andrea Bregno. Ponadto na ścianie dostrzeżemy również płytę grobową Giovanni Crivelli – XV – wiecznego kleryka i arcydiakona włoskiego. Autorem płyty jest słynny Donatello. Po lewej stronie portalu głównego umieszczono tombę Lodovico Grato Margani (nr 2) – matematyka i astronoma włoskiego żyjącego w XV wieku. Autorem grobowca jest Andrea Sansovino.

Na ścianach nawy głównej, powyżej gzymsu mieszczą się freski z XVII wieku autorstwa Giovanni Odazzi („Pokłon Trzech Króli”, „Ucieczka do Egiptu”, „Prorok Dawid”), Giuseppe Passeri („Zaśnięcie Marii”, „Wniebowzięcie”) i brata zakonnego Umile da Foligno („Niepokalane poczęcie”, „Narodziny Marii”, „Prezentacja w świątyni”, „Zwiastowanie”, „Adoracja pasterzy”, „Prorok Izajasz”).

Przy czwartej kolumnie po prawej stronie nawy głównej widzimy Ołtarz św. Jakuba z Marchii (nr 3) z malowidłem z 1687 r. – „Św. Jakub adorujący kielich i krucyfiks”.

Na trzeciej kolumnie po lewej stronie nawy (nr 4) mieści się inskrypcja „a cubiculo Augustorum”. Przy kolumnie czwartej po tej samej stronie widzimy Ołtarz Matki Boskiej Chroniącej z XV wieku (nr 5). Przy kolejnej kolumnie (nr 6) mieści się fresk „Św. Łukasz” z XIV wieku, a na posadzce widzimy płytę grobową Aldusa magistra i muratora – budowniczego XIII – wiecznego kościoła. Przy siódmej kolumnie (nr 7) stoi drewniana ambona stworzona wg proj. GianLorenzo Berniniego, zdobiona herbem rodu Barberini.

Wróćmy przed portal główny i udajmy się do nawy prawej:

Kaplica 1) To Kaplica Bufalini (nr 8) – zdobiona malowidłami przedstawiającymi „Historie z życia św. Bernardyna”. To dzieło znanego malarza żyjącego w XV wieku – Pinturicchio.

Kaplica 2) Kaplica Piety (nr 9) ufundowana została przez Maurizio Morelli i Paolo Mattei. Zobaczymy tu „Pietę” autorstwa Marco Pino da Siena wykonaną w latach 1568 – 1570 oraz freski z przedstawieniem „Historii Pasji” autorstwa Cristoforo Roncalli zwanego Pomarancio. Przy kaplicy stoi również posąg Grzegorza XIII (nr 10), który wyrzeźbił Pietro Paolo Olivieri.

Kaplica 3) To dawna Kaplica św. Hieronima, w XIX wieku przemianowana na Kaplicę św. Bonawentury (nr 11). Zaprojektowana została przez Mario Delfini w 1573 r. Zawiera dzieło „Św. Hieronim” – Giovanni De Vecchi. Malowidła na ścianach i sklepieniu są dziełem Ludovico i Alessandro Massimiliano Seitz.

Kaplica 4) Kaplica Krucyfiksu (nr 12) powstała w XV wieku na zlecenie kardynała Gabriele Rangoni. W ołtarzu mieści się „Krucyfiks” wykonany przez brata Vincenzo z Bassiano. Na prawej ścianie widzimy „Przemienienie” Girolamo Siciolante zwanego Sermoneta z 1573 r. Po stronie lewej wmurowano w ścianę front sarkofagu z III wieku. Pochowano tu Marcellina uważanego za Ewangelistę XVI wieku.

Kaplica 5) Kaplica św. Mateusza (nr 13), powstała na zlecenie Alessandro Mattei, w miejscu dawnego bocznego wejścia do bazyliki. W ołtarzu oraz na ścianach mieszczą się „Historie z życia św. Mateusza” – Girolamo Muziano.

Kaplica 6) To Kaplica św. Piotra z Alkantary (nr 14) – Dekoracja powstała wg rysunku G. B. Contini. „Ekstazę św. Piotra z Alkantary” oraz owalne marmurowe reliefy wykonał Michel Maille, stiuki są dziełem Francesco Cavallini.

Kaplica 7) Kaplica św. Diego z Alcalà (nr 15), była dawniej siedzibą Trybunału Sprawiedliwości Senatu Rzymskiego. Jej oryginalny projekt przypisuje się Arnolfo di Cambio. Niestety w 1597 r. została przebudowana. Zdobiona jest malowidłem „Św. Diego uzdrawiający niewidomego” autorstwa Giovanni De Vecchi. Na ścianach widzimy freski „Cuda św. Diego” – Vespasiano Strada, na sklepieniu i w lunetach „Historie z życia św. Diego” autorstwa Avanzino Nucci. Jednak w lunecie po stronie prawej mieści się starsze malowidło. Powstało w XV wieku i przedstawia „Św. Wawrzyńca”.

Po lewej stronie przy wejściu do kaplicy widzimy ponadto pomnik grobowy markiza Michele Antonio di Saluzzo wykonany przez Giovanni Antonio Dosio w 1575 r. (nr 16).

Kaplica 8) To dawna Kaplica Madonny, dziś mieści się tu boczne wejście do kościoła (nr 17). Widzimy tu fragmenty fresków z XIV w. odkrytych podczas restauracji prowadzonej w 1974 r. Po prawej stronie mieści się grobowiec Cecchino Bracci zrealizowany przez Francesco Amadori, który wykorzystał w tym celu rysunek Michała Anioła. Po lewej znajduje się tomba Pietro Manzi, której wykonanie przypisuje się Andrea Sansovino. W miejscu tym możemy również dostrzec piękną mozaikę z XIII wieku „Madonna z Dzieciątkiem”, o której autorstwo podejrzewa się Jacopo Torriti.

Kaplica 9) Kaplica św. Paskalisa Baylon (nr 18), bogato zdobiona stiukami autorstwa Francesco Cavallini. Podczas prac renowacyjnych wyciągnięto na światło dzienne ukryty średniowieczny fresk „Madonna z Dzieciątkiem błogosławiącym św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelistę” (XIII wiek) nieznanego artysty z kręgu Pietro Cavallini. Ponadto dekorację kaplicy uzupełniają malowidła XVII – wieczne Daniele Seiter.

Wchodzimy do prawej części transeptu, który w tym kościele nie wychodzi poza mury boczne. Znajdujemy się w Kaplicy Savelli (nr 19).

Ufundował ją w roku 1295 Pandolfo Savelli. Projektem oraz dekoracjami zajęli się Arnolfo di Cambio oraz Pietro Cavallini. W 1727 r. doszło do prac restauracyjnych, które zmieniły niestety oryginalny wygląd kaplicy. Do tych zmian przyczynił się architekt Filippo Raguzzini. W ołtarzu widzimy dzieło Francesco Trevisani „Ekstaza św. Franciszka”. Dekorację uzupełniają malowidła z 1774 r. „Honoriusz III potwierdza regułę Franciszkanów” – Mariano Rossi, „Przebaczenie w Asyżu” – Mariano Calderari oraz „Stygmatyzacja św. Franciszka” tegoż samego malarza. Na ścianie prawej widzimy grobowiec papieża Honoriusza IV oraz jego matki Giovanny Aldobrandeschi (nr 20). Po stronie przeciwnej grobowiec Luca Savelli, senatora rzymskiego i ojca papieża Honoriusza IV (nr 21). Pomnik ten przypisuje się Arnolfo di Cambio. Poniżej widzimy dodatkowo sarkofag rzymski.

W głębi, po prawej stronie prezbiterium widzimy Kaplicę Najświętszego Sakramentu (nr 22). Powstała w XIII wieku, przeszła jednak radykalną przebudowę w 1588 r. oraz później w II połowie XVII wieku. Tą drugą przebudową kierował Antonio Gherardi. W ołtarzu widzimy drewnianą figurę „Niepokalanie Poczętej” wykonaną przez nieznanego bliżej artystę ze szkoły neapolitańskiej. Malowidła na sklepieniu wykonał Giuseppe Ghezzi.

Na prawo mieści się przejście do małej Kapliczki św. Róży z Viterbo (nr 23). Również powstała w XIII wieku, ufundowana prawdopodobnie przez rodzinę Capocci. W 1620 roku została całkowicie przebudowana. Po lewej stronie widzimy zachowaną mozaikę z XIII przedstawiającą „Madonnę z Dzieciątkiem ze świętymi Janem Chrzcicielem i Franciszkiem oraz fundatorem kaplicy”. Mozaikę stworzył prawdopodobnie Jacopo Torriti. Malowidła na sklepieniu i ścianach wykonał Pasqualino De Rossi.

Przechodzimy do prezbiterium. Na dwóch filarach je poprzedzających umieszczone są dwie piękne ambony zdobione dekoracją cosmatesca, wykonane w 1200 r. przez Lorenzo di Cosma i jego syna Jacopo (nr 24 i 25).

Ponad ołtarzem głównym (nr 26) widzimy bizantyjską ikonę z przełomu X i XI wieku – „Madonna z Dzieciątkiem”. W centralnej części sklepienia prezbiterium (litera A na planie) widnieje dzieło Nicolò Martinelli – „Matka Boska wśród muzykujących aniołów”. Ponadto widzimy tam również „Historie snu Augusta” oraz „Sybille”. Na lewej ścianie mieści się grobowiec ucznia Andrea Bregno – G. B. Savelli (nr 27).

Wejdźmy do lewego ramienia transeptu (nr 28). Mieści się w nim przestrzeń zwana Kaplicą św. Heleny. Na środku widzimy małą świątynię z XIX wieku.

Podczas jej budowania wykorzystano kolumny z 1605 r. Blat ołtarzowy świątyńki leży na porfirowej urnie z fragmentami ciała św. Heleny, matki cesarza Konstantyna Wielkiego! Pod urna widzimy antyczny ołtarzyk.

Legenda głosi, że to ten właśnie ołtarzyk zbudował Oktawian August, kiedy miał wizję Matki Boskiej. To miałby być Ołtarz Niebiański. Ale…to tylko legenda

Ponad drzwiami prowadzącymi do zakrystii widzimy „Św. Sebastiana” – terakotową statuę z XV w. Mieści się tu także pomnik grobowy kardynała Matteo d’Acquasparta (nr 29), przypisywany Giovanni di Cosma. Zdobiony jest freskiem Pietro Cavallini „Tronująca Madonna z Dzieciątkiem ze świętymi Mateuszem i Janem oraz kardynałem d’Acquasparta”. Po lewej stronie kolejny grobowiec – należy do Alessandro Crivelli (nr 30). Marmurową dekorację wykonał Jacopo Del Duca. Obok widzimy jeszcze posąg papieża Leona X (nr 31) autorstwa Domenico Aimo (1520 r.).

Po lewej stronie ołtarza głównego znajduje się jeszcze Kaplica św. Grzegorza (niezaznaczona numerem na planie). Powstała w XV wieku na zlecenie Tommaso Orsini, szybko jednak przeszła w ręce rodu Cavalieri, którzy chowali tu swych zmarłych. Wzdłuż ścian widzimy pięć grobowców rodzinnych. Kaplica przykryta jest małym sklepieniem. W XVII wieku została odnowiona i udekorowana stiukiem. W ołtarzu widzimy XVIII – wieczne dzieło Vincenzo Milione. W 1924 r. w kaplicy umieszczono urnę zmarłego w Chinach męczennika (zabity przez uduszenie ponieważ odmówił podeptania krzyża), św. Jana z Triory.

Czas zwiedzić jeszcze nawę lewą:

Kaplica 9) Kaplica Madonny z Loreto (nr 32) – powstała w XIV wieku na zlecenie Giovanni Colonna z Palestriny. W środku widzimy XVII – wieczne dzieło „Madonna z Loreto” autorstwa prawdopodobnie Marzio Ganassini. Ściany zdobione są freskami „Historie z życia Maryi” autorstwa tegoż samego artysty. Zachowała się tu również mozaika stworzona przez Jacopo Torriti – „Madonna z Dzieciątkiem, św. Franciszkiem prezentującym senatora Giovanni Colonna, św. Janem Ewangelistą, św. Janem Chrzcicielem oraz św. Mikołajem z Bari”.

Kaplica 8) Kaplica św. Małgorzaty z Kortony (nr 33) – zbudowana z XVI wieku z fundacji Gabriello de Rossi. W 1595 r. odrestaurowana na zlecenie papieża Klemensa VIII. Potem odnowiona raz jeszcze w 1729 r. z okazji kanonizacji Małgorzaty. W ołtarzu widzimy XIX – wieczne dzieło Giuseppe Sales. Na ścianach freski „Małgorzata odnajduje ciało ukochanego” oraz „Śmierć św. Małgorzaty” autorstwa Marco Benefial.

Kaplica 7) Kaplica św. Michała Archanioła (nr 34). Powstała w XV wieku. Dzisiejszy wygląd zawdzięcza kardynałowi Francesco Maria Mancini, który w 1660 r. zatrudnił do jej przebudowy Carlo Rainaldi i GiovanBattistę Buonocore. Carlo Rainaldi jest autorem ołtarza kolumnowego. Po prawej stronie widzimy grobowiec kard. Luigi Marini, wykonany przez Alessandro Massimiliano Laboureur.

Kaplica 6) Kaplica Wniebowstąpienia (nr 35) zbudowana została w latach 1582 – 1584 na życzenie Vittorii Frangipane Orsini della Tolfa. W ołtarzu widzimy dzieło Girolamo Muziano – „Wniebowstąpienie” z 1582 r. Po lewej stronie pomnik Camillo Pardo Orsini, którego wykonanie przypisuje się Onorio Longhi (choć niektórzy twierdzą, że to dzieło Martino Longhi Starszego). Bogata dekoracja stiukowa oraz freski to dzieło Nicolò Martinelli zwanego Trometta.

Kaplica 5) Kaplica św. Pawła (nr 36) – stworzona została w tym samym czasie co poprzednia. Udekorowana freskami chwilkę później, bo w latach 1584 – 1586, przez Cristoforo Roncalli zwanego jak pamiętamy Pomarancio. W ołtarzu widzimy dzieło Girolamo Muziano – „Św. Paweł”. Po lewej stronie dostrzeżemy grobowiec Filippo della Valle, prawdopodobnie autorstwa Andrea Briosco. Zauważymy też tablice pamiątkowe fundatorów kaplicy.

Kaplica 4) Kaplica św. Anny (nr 37) – zbudowana dla Antonio Colapace w XV wieku. W 1490 r. na zlecenie papieża Innocentego VIII przeszła w ręce Gabriello Cesarini, który nakazał jej odnowienie. Widzimy tu dwa ciekawe dzieła: „Św. Rodzina objawiająca się błogosławionej Serafinie Sforza” autorstwa Francesco Trevisani oraz „Błogosławiony Andrea Conti uzdrawia opętanego” – dzieło Francesco Bertosi.

Kaplica 3) Kaplica św. Antoniego z Padwy (nr 38) – powstała w 1479 r. dla rodziny Albertoni. Przebudowano ją w 1572 r. wg proj. Giacomo della Porta. W ołtarzu widzimy fresk Benozzo Gozzoli z 1458 r. – „Św. Antoni z Padwy wśród dwóch fundatorów kaplicy”. Ściany boczne zdobią malowidła „Historie z życia św. Antoniego” autorstwa Charles Mellin (1626 r.).Po stronie prawej widzimy ponadto renesansowy grobowiec Antonio Albertoni z 1509 r. Na sklepieniu widnieje „Raj” – dzieło Nicolò Martinelli. W pendentywach możemy dostrzec wyobrażenia: „Św. Agnieszka”, „Św. Cecylia”, „Św. Franciszka Rzymianka”, „Bł. Ludwika Albertoni”. Przed kaplicą widzimy pomnik papieża Pawła III (nr 39).

Kaplica 2) Kaplica Szopki (nr 40) – Kaplica XVI – wieczna, przebudowana jednak w XIX wieku. Rokrocznie w okresie Bożego Narodzenia wystawia się tutaj szopkę z figurami naturalnej wielkości, powstałymi na przełomie XVIII i XIX wieku.

Kaplica 1) Kaplica św. Franciszka Solano (nr 41) – ufundowana przez Pandolfo Savelli około roku 1295. Wykonana wg proj. Arnolfo di Cambio, zdobiona była malowidłami Pietro Cavallini. W 1727 r. przeszła gruntowną przebudowę wg proj. Filippo Raguzzini. Dzisiejsze freski zdobiące ściany kaplicy pochodzą z 1555 r. i są dziełem Francesco Pichi. Przed wejściem do kaplicy, na murze zauważyć możemy „Męczeństwo bł. Jana z Prato” – dzieło Paolo Mattei.

Na koniec warto pamiętać, że w malej kapliczce za ołtarzem głównym przechowuje się cudowną figurkę zwaną „Santo Bambino” czyli „Święte Dziecię”. To drewniana XV – wieczna rzeźba po dziś dzień bardzo czczona w Rzymie. Legenda głosi, że została wykonana z jednego kawałka drzewa oliwnego z Ogrodu Getsemani czyli z Ogrójca. Każdego roku w Wigilię Bożego Narodzenia tłum ludzi zbiera się na schodach prowadzących do bazyliki. Kiedy wybija północ, zaczyna się Pasterka, podczas której figurka Santo Bambino wystawiana jest na widok publiczny i umieszczana w Szopce Betlejemskiej. Figurka ta ma cudowne właściwości. Jak głosi legenda, w 1480 r. kiedy jeden z braci franciszkańskich ją wyrzeźbił i zaczął malować, brakło mu farby. Zmartwiony położył się spać a kiedy rano się obudził, figurka w cudowny sposób była pomalowana. Posąg nabrał wtedy mocy chronienia ludzi przed śmiercią. Kiedy w czasie porodu życie dziecka jest zagrożone, figurkę tą wiezie się karetką na sygnale do szpitala i kładzie obok rodzącej kobiety! Legenda głosi, że kiedy modlimy się przed figurką w intencji śmiertelnie chorego i „Święte Dzieciątko” wysłucha naszych próśb….jego usta ciemnieją. W przeciwnym wypadku pozostają blade. Niestety 1 lutego 1994 r. dwóch mężczyzn udając robotników pracujących przy konserwacji kościoła ukradło figurkę i dziś zastępuje ją wierna kopia.

Wychodząc z kościoła zwróćmy uwagę na piękny widok jaki rozciąga się ze szczytu schodów. Rogowy budynek na placu, o którym już wspominaliśmy kryje jeszcze jedną niespodziankę. Ostatnie piętro (ponad gzymsem) oraz szklany taras na dachu kamienicy zajmuje apartament, którego właścicielem jest……Sofia Loren.

Czas wejść na Kapitol. Aby tego dokonać należy…..zejść po schodach na sam dół i wejść schodami biegnącymi tuż obok zwanymi Kordonatą.

Wspominaliśmy już o nich na samym początku. Najpierw wyjaśnijmy znaczenie samej nazwy. Kordonatą nazywamy każdą drogę położoną na zboczu, stworzoną z bardzo szerokich elementów kamiennych lub ceglanych, które upodabniają drogę do schodów. Najsłynniejszą tego typu drogą jest właśnie Kordonata Kapitolińska zaprojektowana przez samego Michała Anioła, przebudowana w 1578 r. przez Giacomo Della Porta i skrócona w 1929 r. w związku z pracami budowlanymi przy nowo powstającej ulicy, dziś nazywanej via del Teatro Marcello. U podnóża schodów widzimy dwa lwy – egipskie posągi bazaltowe, które wcześniej zdobiły świątynię Izydy. W połowie schodów, na trawniku po lewej stronie stoi pomnik Cola di Rienzo, który w tym miejscu został stracony w 1354.

Pomnik w 1887 r. wykonał Girolamo Masini. Po prawej stronie schodów widzimy zaś fragmenty murów z czasów republikańskich.

Szczyt zdobią dwie figury bogów rzymskich zwanych Dioskurami: Kastora i Polluksa. Wcześniej stały w świątyni Dioskurów w Monte Cenci. Szczyt Kordonaty zdobi też grupa rzeźb zwana Trofei di Mario z czasów Domicjana, powstała w 89 r., początkowo była częścią nimfeum stojącego na Piazza Vittorio Emanuele, przeniesiona tutaj w roku 1590. Odnajdziemy tu także posągi Konstantyna Wielkiego i syna Konstansa II pochodzące z Term Konstantyna, umieszczone tu w 1653 r. oraz dwie kolumny z inskrypcjami honorującymi cesarzy Nerwę i Wespazjana.

Na środku placu (zaprojektowanego przez Michała Anioła, z posadzką pochodzącą z roku 1940 zrealizowaną przez Antonio Muñoz) stoi wielki konny posąg Marka Aureliusza.

Oryginał wykonany został w 175 r. ze złoconego brązu. Prawdopodobnie stał początkowo na Forum Romanum choć bardziej prawdopodobne jest jego umiejscowienie na Piazza Colonna, gdzie stały trzy świątynie i kolumna honorowa tegoż cesarza. Jest to jedyny zachowany antyczny pomnik konny cesarza. Ocalał tylko dlatego, że kiedy burzono pogańskie posągi istniało przekonanie, że ten przedstawia Konstantyna Wielkiego – wybawiciela i obrońcę chrześcijan. W VIII wieku posąg przeniesiono do papieskiego pałacu na Lateranie, a w 1583 r. na Plac Kapitoliński. Zdobił to miejsce aż do 1981 r., kiedy postanowiono go odrestaurować i w 1990 r. przenieść do Muzeów Kapitolińskich. To co dziś widzimy na placu jest współczesną kopią. Widzimy tu cesarza siedzącego na koniu w tzw. geście adlocutio czyli w pozycji jaką przyjmował dawniej cesarz przemawiając do legionów rzymskich. Najprawdopodobniej u „stóp” konia znajdował się posąg pokonanego barbarzyńcy.

Na wprost Kordonaty, za pomnikiem Aureliusza mieści się Palazzo Senatorio – dziś siedziba władz miasta Rzym.

Zaprojektowany został przez Michała Anioła i wzniesiony w latach 1541 – 1605, po wyburzeniu wcześniejszego, średniowiecznego obiektu (ostały się 3 wieże z tego okresu), z zachowaniem jednak dolnej części rzymskiego Tabularium czyli archiwum cesarskiego. Po śmierci Buonarottiego prace przejął i ukończył Giacomo Della Porta. Fasada widoczna od strony placu zawiera w dolnej części dwurampową klatkę schodową zrealizowaną w latach 1547 – 1554. W niszy umieszczonej w centrum stoi marmurowo – porfirowy posąg bogini Minerwy z czasów Domicjana, zmieniony w taki sposób by przypominał inną boginię – Romę.

Umieszczono go tu w 1589 r. Po bokach widzimy dwie duże Rzeźby personifikujące rzeki: po lewej Nil, po prawej Tyber. Wcześniej stanowiły część dekoracji Term Konstantyna Wielkiego. Ponad fasadę wystaje wielka wieża zwana Torre Campanaria (Wieża Dzwonna), przez niektórych nazywana też Torre della Patarina, od dzwonu (Patarina z 1200 r.) jaki wisiał na wcześniejszej średniowiecznej wieży, zburzonej w XVI wieku przez uderzenie pioruna. Obecna dzwonnica jest dziełem Martino Longhi Starszego z 1582 r. Na jej szczycie dostrzec możemy krzyż oraz kolejną statuę Minerwy przerobioną na boginię Romę. Zegar pomiędzy piętrami pochodzi z 1806 r., wcześniej znajdował się na fasadzie kościoła S. Maria d’Aracoeli. Umieszczone w wieży XIX – wieczne dzwony biją dziś dość rzadko. Tylko w urodziny Rzymu – 21 kwietnia oraz z okazji wyboru nowych władz miasta.

Wnętrze pałacu nie jest udostępnione do zwiedzania z racji funkcji jakie obiekt pełni. Wchodząc do pałacu z lewej strony przez drzwi zwane Bramą Sykstyńską (wejście zostało przebite na zlecenie papieża Sykstusa IV – drzwi wejściowe nie są oczywiście aż tak stare), wchodzi się do dwunawowego portyku dzielonego XIII – wiecznymi filarami. Z jego wnętrza widać zachowane resztki świątyni Veiovis, bardzo starego bóstwa rzymskiego odpowiadającego za trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów. Świątynia stanęła w 192 r. p.n.e. Tuż obok mieścił się tzw. Azyl, budynek, w którym mieszkali przestępcy zapraszani przez Romulusa do osady Rzym. To tu udzielał im bezpiecznego schronienia. Dalej przechodzi się do pomieszczenia zwanego Sala del Carroccio, w którym zobaczyć można inskrypcję upamiętniającą donację dokonaną przez Federico II po bitwie pod Cortenuova w 1237 roku. Stąd przejść można do Sala delle Bandiere, która bierze swoją nazwę od umieszczonych tu bander Obrony Cywilnej z 14 regionów. Głównym pomieszczeniem pałacu jest Aula Consiliare gdzie obradują władze miejskie. Zachował się tutaj fragment loggii z czasów papieża Bonifacego VIII. Widzimy tu także posąg Juliusza Cezara oraz posąg jakiegoś admirała rzymskiego z czasów cesarza Trajana. Z pałacu przejść można do Protomoteca Capitolina, gdzie przechowuje się popiersia celebrytów. Zbiór ten zainaugurował Antonio Canova, umieszczając pierwsze popiersie w Panteonie. Odnaleźć tam też możemy portrety Piusa VII, Domenico Cimarosa (obydwa stworzył Canova) a także portret Angeliki Kauffmann autorstwa Paolo Adolfo Kauffmann.

Prawą stronę placu zamyka budynek zwany Palazzo dei Conservatori.

Powstał w latach 1450 – 1568, prawdopodobnie na ruinach wcześniejszego, XII – wiecznego budynku. Budowało go trzech wielkich artystów: Michał Anioł, Guidetto Guidetti oraz Giacomo Della Porta. Wnętrze zajmuje olbrzymi dziedziniec, który jest zbiorem starożytności. Zobaczyć tu możemy między innymi fragmenty Colosso di Costantino czyli olbrzymiego posągu Konstantyna Wielkiego stojącego dawniej w absydzie bazyliki Maksencjusza i Konstantyna na Forum Romanum (miał 12 metrów wysokości). Odnajdziemy tu także kolosalny posąg bogini Romy z czasów Trajana i wiele innych pozostałości antycznego świata. Wnętrze pałacu jest dziś siedzibą Muzeów Kapitolińskich gromadzących dzieła sztuki starożytnej.

Naprzeciwko stoi jeszcze jeden budynek. To Palazzo Nuovo.

Powstał później niż reszta zabudowań – w 1663 r. Jest dziełem architektów: Girolamo Rainaldi i jego syna Carlo Rainaldi. Opierali się oni jednak na wcześniejszym projekcie Michała Anioła. Wnętrze skrywa kolejny wielki dziedziniec zdobiony fontanną z monumentalną rzeźbą przedstawiającą jednego z bogów rzek – Marforio (I wiek n.e. aż do XVI wieku stał na Forum Romanum obok Łuku Septymiusza Sewera). Pokoje Palazzo Nuovo stanowią drugą część Muzeów Kapitolińskich. Z Palazzo dei Conservatori do Palazzo Nuovo przechodzi się portykiem umieszczonym w zachowanej antycznej części Tabularium.

Wzdłuż bocznej elewacji Palazzo dei Conservatori (po prawej stronie Kordonaty, stojąc tyłem do schodów) biegnie mała uliczka, do której prowadzi duży portal w stylu Michała Anioła, powstały w 1584 r. To via di Villa Caffarelli.

Po lewej stronie, pod numerem 1 widzimy Palazzo Clementino, część budynku powstała na zlecenie papieża Klemensa X.

Dalej, pod nr 3 mieści się Palazzo Caffarelli, zbudowany w latach 1576 – 1583 dla Gian Pietro Caffarelli.

Wewnątrz pałacu znajdują się pozostałości antycznej świątyni Jowisza Kapitolińskiego (zwanej też świątynią Jowisza Najlepszego Największego) zbudowanej w 509 r. p.n.e. w czasach króla Tarkwiniusza Pysznego.

Kosztowała 40 talentów srebra (była to mniej więcej tona kruszcu). Stała na podium wysokości 5 metrów, miała wymiary 55 x 65 m. Była największą świątynią Jowisza w antycznym Rzymie. Cella (wewnętrzna sala) dzielona była na trzy części (była to świątynia Trójcy Kapitolińskiej). Uległa zniszczeniu w wyniku pożaru w 83 r. p.n.e., odbudowano ją w 69 r. p.n.e. W 26 r. p.n.e. zniszczył ją kolejny pożar, odbudował ją Oktawian August. Pożary wybuchały jeszcze dwa razy, w 69 r. n.e. i 80 r. n.e., zawsze odbudowywano obiekt (w drewnie). Podczas ostatniej odbudowy (82 r. n.e.) użyto jednak innego materiału – białego marmuru. Kosztowało to o wiele więcej, bo aż 12 000 talentów złota (czyli 312 ton kruszcu).

Kult Jowisza upadł końcem IV wieku, kiedy zakazano religii pogańskiej. Świątynia przetrwała jednak dłużej, bo aż do XII wieku. Potem upadła a materiał budowlany wykorzystano do budowy właśnie tego pałacu, przed którym stoimy.

Kawałeczek dalej po prawej stronie zobaczymy siedzibę Instytutu Niemieckiego.

Jeśli udamy się dalej tą ulicą wejdziemy w via del Tempio di Giove. Pod numerami 2 – 10 widzimy budynek, w którym mieścił się szpital Zakonu Krzyżaków!

Pod numerem 12 zaś stoi Casa Tarpea w formie małej świątyni, zbudowana w 1835 r. przez Johann Michael Knapp, ponoć w miejscu z którego zrzucono Tarpeę (po drugiej stronie znajduje się Skała Tarpejska – opowiemy o tym później).

Przechodzimy przez portyk w budynku powstałym w 1752 r., zdobiony herbem papieża Juliusza III.

Schodząc XIX – wiecznymi schodami wychodzimy z powrotem na Plac Kapitoliński.

Udajmy się teraz uliczką wzdłuż lewej ściany bocznej Palazzo Senatorio, gdzie widoczne są fragmenty średniowiecznych konstrukcji: wieża Marcina V z 1427 r. oraz wieża Mikołaja V z 1453 roku.

Spróbujmy odnaleźć tu też słynną wilczycę kapitolińską karmiącą Romulusa i Remusa.

Pamiętajmy jednak, iż jest to kopia. Oryginał znajduje się w Muzeach Kapitolińskich. Warto tu wspomnieć słów kilka o tej rzeźbie (oczywiście o tej oryginalnej). Rzeźba ta stanowiła dawniej symbol Cesarstwa Rzymskiego, dziś stanowi symbol miasta Rzym (a także miasta Siena). Według dawnych wierzeń było to święte zwierzę boga Marsa, a jak pamiętamy ze spaceru po Palatynie, Romulus i Remus mieli być owocem gwałtu jakiego dokonał Mars na westalce Rei Silvii. To dlatego właśnie wilczyca zaopiekowała się nimi. Posąg odnaleziony został we wczesnych wiekach średnich na Palatynie, od IX w. znajdował się na Lateranie w rękach papiestwa. Dopiero Sykstus IV w 1471 r. podarował ją miastu, wtedy stanęła na Kapitolu. Jest to figurka wykonana z brązu, większa od naturalnego wilka, ma rozmiary 75 cm wysokości i 114 cm długości. Istnieje wiele kontrowersji związanych z datowaniem tego dzieła. Oficjalnie uznaje się, że pochodzi z V w. p.n.e. (około 480 – 470 r. p.n.e.). Uznano tak, ze względu na wiele zachowanych antycznych wzmianek i dokumentów informujących o istnieniu tego dzieła. Wspomina o nim Pliniusz Starszy pisząc, że wilczyca stoi na Forum Romanum. Wspomina również Cyceron informując, że w 65 r. p.n.e. w posąg trafił piorun. I faktycznie na obecnej rzeźbie, na łapie wilczycy znajduje się ślad mogący być wynikiem uderzenia piorunu. Pierwszym, który datował wilczycę na V w. p.n.e. i uznał ją za dzieło Etrusków był Johann Joachim Winckelmann. Przypuszczał, że jej autorem był jedyny znany z imienia rzeźbiarz etruski Wulka z Wejów. Potem jednak uznano, że to dzieło nieznanego artysty. Już w XIX w. pojawiły się głosy kwestionujące datowanie dzieła. Zaczęto sądzić, że nie jest to posag antyczny lecz średniowieczny (z okresu karolińskiego). W 2006 r. dwoje rzymskich naukowców, historyk sztuki i konserwator Anna Maria Carruba oraz etruskolog Adriano La Regina dokonali analizy odlewu i podważyli antyczne datowanie, twierdząc że faktycznie jest to rzeźba okresu karolińskiego. Uszkodzenie na łapie uznali za błąd popełniony podczas odlewu. Rok później przeprowadzono datowanie wilczycy metodą węgla C14 oraz termoluminescencji, które wykazało, że rzeźba nie jest nawet karolińska, najprawdopodobniej powstała dopiero w XIII wieku! Muzeum Kapitolińskie przez zataiło ten fakt, który wypłynął na światło dzienne dopiero rok później. Po dziś dzień wstrzymuje się przed potwierdzeniem tych informacji. Trzeba jednak przyznać, iż w tym przypadku datowanie dzieła metodą węglową faktycznie może dać błędne wyniki. Posąg jest bowiem dość sponiewierany przez czas i zanieczyszczony przez inne niż oryginalny brąz substancje. Poza tym w średniowieczu za symbol Rzymu uważano lwa a nie wilczycę. Wiąż trwają badania obiektu, zaplanowanych jest jeszcze ponad 20 różnych testów. Jedno jest pewne. Bliźniaki ssające sutki wilczycy na pewno nie są antyczne. Zostały dodane dopiero po roku 1471, prawdopodobnie przez Antonio Pollaiolo.

Zejdźmy w dół do tarasu, z którego rozciąga się cudowny widok na Forum Romanum. Z tarasu odchodzą wąskie schodki, którymi dojdziemy na mały plac, na którym stoją dwa kościoły. Zacznijmy od tego po lewej stronie. To S. Giuseppe dei Falegnami.

Jego budowa rozpoczęła się w 1597 r. wg proj. Giacomo della Porta. Potem, w roku 1602 r. nadzór nad budową przejął Giovan Battista Montano, po jego śmierci w 1621 r. kontynuował ją uczeń Giovan Battista Soria, a ukończył w roku 1663 Antonio Del Grande. W latach 1880 – 1886 dokonano restauracji kościoła wg proj. Antonio Parisi, podczas której dobudowano nową absydę. Kościół ten wyróżnia się ciekawą, manierystyczną fasadą. Wnętrze jest jednonawowe z dwiema kaplicami po każdej stronie. W centralnej części drewnianego sufitu widzimy płaskorzeźbę „Narodzenie” autorstwa Giovan Battista Montano z 1612 r. Chór pochodzi generalnie z XVII wieku, został jednak nieznacznie przebudowany w wieku XIX. Zdobią go malowidła Giovan Battista Speranza i Giuseppe Puglia z 1634 r.

Spośród czterech kaplic dwie zasługują na kilka słów. Po prawej stronie:

Kaplica 1) Zdobiona dziełem Giuseppe Ghezzi – „Święta rodzina ze św. Anną”.

Po lewej stronie:

Kaplica 2) Mieści się w niej dzieło Carlo Maratta – „Narodzenie” z 1651 r.

Ołtarz główny zdobią „Zaślubiny Marii” – malowidło wykonane przez Horace Le Blanc w 1605 r. Dwa dzieła boczne, z lewej „Warsztat Józefa” i z prawej „Podróż do Betlejem” stworzył w 1883 r. Cesare Maccari. Zauważyć tu też możemy piękne świeczniki z XVII wieku.

W połowie prawej ściany kościoła mieści się przejście do prostokątnego oratorium z 1569 r., w którym mieszczą się stalle zakonne z 1643 r. oraz pulpit oratoryjny zdobiony płaskorzeźbą z XVIII wieku: „Wniebowstąpienie w obecności świętych Joachima i Józefa”. Wykonał ją Pier Leone Ghezzi. Ściany oratorium zdobią malowidła z przedstawieniem „Historii Świętej Rodziny” – Marco Tullio Montagna.

Wyjdźmy przed kościół, który kryje jeszcze jedną tajemnicę. Poniżej balustrady zdobiącej rampę schodową mieści się łaciński napis: „Mamertinum”. Poniżej widzimy zejście do podziemi. To antyczne, najstarsze rzymskie więzienie – Więzienie Mamertyńskie.

Niektórzy twierdzą, że nie tylko najstarsze w Rzymie ale wręcz najstarsze na świecie! Według rzymskiego historyka – Tytusa Liwiusza, żyjącego na przełomie I wieku p.n.e. i I wieku n.e. – więzienie to powstało w VII w. p.n.e. na zlecenie czwartego króla Rzymu, Ankusa Marcjusza. Nazywano je wtedy Tullianum. Obecna fasada z trawertynu jest wynikiem przebudowy jaka miała miejsce w latach 39 – 42 już naszej ery. Widoczna jest tu jeszcze inskrypcja honorująca dwóch konsulów: Caio Vibio Rufinio i Marco Cocceio Nerva (ojca przyszłego cesarza Rzymu – Nerwy). Dopiero w VIII w., kiedy w miejscu tym powstała mała świątynia chrześcijańska, antyczne więzienie zaczęto nazywać Mamertinum. Od tej nazwy wzięło się polskie powiedzenie: „Iść do mamra” Więzienie miało 3 poziomy, na poziomie najniższym umieszczano więźniów skazanych na śmierć. Było to pomieszczenie, przez które przepływał antyczny kanał odwadniający i ściekowy Cloaca Massima, dlatego więźniowie stali po szyję w nieczystościach. Warto pamiętać, iż w więzieniu tym na śmierć oczekiwało wiele znanych osób, co upamiętnia znajdująca się tam tablica. Na śmierć czekali tu między innymi:

– Jugurta, król Numidii, stracony w 104 r. p.n.e., kiedy umieszczono go w więzieniu, w tych nieczystościach, miał on ponoć zażartować: „Ale zimna ta wasza łaźnia, Rzymianie!”

– Publiusz Korneliusz Lentulus Sura, który brał udział w słynnym spisku Katyliny, stracony w 63 r. p.n.e.

– Wercyngetoryks – przywódca powstania Galów przeciwko władzy Rzymu, uduszony w 46 r. p.n.e., w więzieniu tym przebywał aż 6 lat!

– Sejan – dowódca gwardii pretoriańskiej i przyjaciel cesarza Tyberiusza, który próbował dokonać zamachu stanu, stracony w 31 r.

Według tradycji chrześcijańskiej w Więzieniu Mamertyńskim oczekiwać na śmierć mieli również św. Piotr i św. Paweł! Wewnątrz zachował się fresk z ich przedstawieniem. Według legendy podczas oczekiwania na śmierć, z jednej ze ścian więzienia wytrysnąć miało źródło świętej wody, którą św. Piotr ochrzcił współwięźniów. W więzieniu tym znajduje się również okratowany fragment ściany. Wg legendy, gdy wtrącono św. Piotra do lochu, upadł on tak niefortunnie, że uderzył głową w mur. Za tą właśnie kratą do dziś istnieje ślad po uderzeniu głową.

Po przeciwnej stronie placu stoi drugi kościół – SS. Luca e Martina.

Pierwsza świątynia ufundowana została w VII wieku przez papieża Honoriusza I i poświęcona świętej Martynie Rzymiance, dziewicy i męczennicy, którą torturowano i ścięto gdyż nie chciała złożyć ofiar bogom rzymskim. W 1256 r. kościół przeszedł renowację na zlecenie Aleksandra IV, wydarzenie to upamiętnia tablica po prawej stronie świątyni. W 1588 r. papież Sykstus V oddaje kościół w ręce Akademii św. Łukasza, wtedy też zmieniono jego wezwanie: kościół św. Łukasza i Martyny. W latach 1623 – 1624 doszło do kolejnej przebudowy, którą nadzorowali wielcy artyści: Ottaviano Mascherino oraz Pietro da Cortona. Bardzo szybko dokonano kolejnych zmian. Kiedy w 1634 r. zaczęto kopać kryptę pod ołtarzem, ponoć doszło do wielkiego odkrycia. Odsłonięto glinianą tabliczkę z napisem: „Tu spoczywają ciała świętych męczenników Martyny, Concordio i Epifaniusza”. Wtedy postanowiono przebudować kościół, co dokonano w latach 1635 – 1664, prace znowu nadzorował Pietro da Cortona. Świątynia ta stała się dziełem życia tegoż artysty.

Kościół zbudowano na planie krzyża greckiego z czterema absydami. Nakryty jest bogato zdobioną kopułą. W pendentywach widzimy symbole ewangelistów wykonane przez Filippo Della Valle, Camillo Rusconi i Giovan Battista Maini. Na posadzce nawy umieszczono płytę grobową projektanta świątyni – Pietro da Cortona. Po prawej stronie drzwi wejściowych znajdują się dwa pomniki grobowe. Jeden należy do Carlo Pio Balestra, a wykonany został przez włoskiego rzeźbiarza barokowego Tommaso Righi, który powinien być nam dobrze znany. Dlaczego? Bo w latach 80-tych XVIII wieku przybył do Polski, gdzie został nadwornym rzeźbiarzem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego dziełem są między innymi rzeźby w warszawskich Łazienkach. Zmarł w 1802 r. w Warszawie. Drugim grobowcem jest monument Giovanny Garzoni – zmarłej w 1670 r. malarki włoskiej, wykonany został przez Mattia De Rossi.

W prawym ramieniu kościoła odnajdziemy dzieło Lazzaro Baldi „Męczeństwo św. Łazarza”. Powyżej po prawej stronie dostrzec możemy epigraf ze starego kościoła św. Martyny. Po lewej stronie zaś stoi grobowiec Lazzaro Baldi.

W ołtarzu głównym mieści się „Święty Łukasz maluje Matkę Boską” – kopia dzieła Rafaela wykonana przez Antiveduto Grammatica (oryginał znajduje się w galerii Akademii św. Łukasza). Powyżej umieszczono posąg „Św. Martyna” wykonany w 1635 r. przez Niccolò Menghini.

W lewem ramieniu kościoła widzimy dzieło Sebastiano Conca – „Wniebowzięta i św. Sebastian”. Poniżej okna widnieje tablica upamiętniająca wszystkich członków Akademii św. Łukasza pochowanych w tym kościele.

Z lewej strony ołtarza głównego znajduje się przejście do dolnego kościoła, w wejściu stoi grobowiec Giovan Battista Soria (zmarł w 1651 r.). W głębi schodów zauważymy tablicę pamiątkową Pietro da Cortona z jego popiersiem wykonanym przez Bernardino Fioriti. W centrum ośmiobocznej komory przecinającej korytarz stoi Ołtarz św. Martyny projektu Pietro da Cortona, zrealizowany przez Giovanni Artusi zwanego popularnie Pescina. Ołtarz zdobi alabastrowy relief wykonany przez Cosimo Facelli. W niszach widzimy posągi „Św. Dorota”, „Św. Sabina”, „Św. Eufemia” tegoż samego autora oraz „Św. Martyna” wykonana przez Pompeo Ferrucci. Dostrzeżemy tu jeszcze jedną płaskorzeźbę – „Martwy Chrystus” dłuta Alessandro Algardi. Odrobinę dalej w korytarzu odkryjemy jeszcze popiersie Pietro da Cortona autorstwa Bernardino Fioriti, a w kaplicy po lewej stronie korytarza terakotowe dzieło „Święci Męczennicy” – również Alessandro Algardi.

Wychodzimy z kościoła i udajemy się w prawo uliczką prowadzącą wzdłuż Forum Cezara oraz ruin bazyliki Argentaria. Dojdziemy w ten sposób do szerszej ulicy, przejdźmy na drugą stronę (w lewo) i schodami prowadzącymi po lewej stronie Museo Centrale del Risorgimento dostaniemy się na górę, z powrotem na Plac Kapitoliński. Przejdźmy teraz do uliczki prowadzącej wzdłuż prawej ściany Palazzo Senatorio, gdzie zachowała się średniowieczna wieża Bonifacego IX z 1404 r.

Naprzeciw, pod nr 8 widzimy fasadę Palazzetto Altemps zbudowanego w 1600 r. wg proj. Onorio Longhi.

Warto też zejść w dół do tarasu, skąd rozciąga się piękny widok na Forum Romanum. Podążając następnie w prawo ulicą via Monte Tarpeo (w dół) dojdziemy do schodków (na zakręcie w lewo), którymi zejdziemy na ulicę via della Consolazione. Odwróciwszy się teraz oczom naszym ukaże się słynna Skała Tarpejska.

Z tego miejsca w antycznym Rzymie zrzucano przestępców skazanych za zdradę, składanie fałszywych zeznań lub cudzołóstwo. Jej nazwa pochodzi od Tarpei, córki rzymskiego wodza kierującego obroną Kapitolu podczas słynnej bitwy z Sabinami. Tarpea ponoć zakochała się w wodzu Sabinów – Tacjuszu i w zamian za obietnicę małżeństwa oraz za to co Sabini mają na lewych rękach (Sabini nosili tam złote naramienniki i złote pierścienie) obiecała otworzyć bramy twierdzy kapitolińskiej. Kiedy Sabini zdobyli Kapitol zabili Tarpeę zasypując ją tarczami, gdyż również i tarcze nosili na lewych rękach

Po przeciwnej stronie ulicy widzimy kościół S. Maria della Consolazione.

Pierwszą świątynie zbudowano w 1385 roku jako świątynia, w której rozgrzeszano i pocieszano skazanych na śmierć, którzy wkrótce mieli być zrzuceni ze Skały Tarpejskiej (egzekucje wykonywano tu aż do 1550 roku). W latach 1583 – 1600 przebudowano go wg proj. Martino Longhi Starszego. Obecna fasada powstała jednak później, dopiero w 1827, wg proj. Pasquale Belli. Był to bardzo bogaty kościół, którym opiekowały się znamienite rody rzymskie: Frangipane, Colonna, Savelli, Santacroce czy Mattei. Wnętrze jest trójnawowe z czterema kaplicami bocznymi po prawej i pięcioma kaplicami bocznymi po lewej stronie.

Dodatkowo po bokach prezbiterium umieszczono dwie małe kapliczki. Standardowo zwiedzanie zaczynamy od nawy prawej:

Kaplica 1) Kaplica Mattei – ufundowana w 1550 r. przez Giacomo Mattei, zdobiona jest „Historiami Pasji Chrystusa” autorstwa Taddeo Zuccari.

Kaplica 2) Kaplica Pelucchi – ufundowana przez dworzanina, Andrea Pelucchi, który został tu pochowany wraz ze swą małżonką, Lucrezią Pierleoni. W ołtarzu mieści się dzieło Livio Agresti (ucznia Perina del Vaga, który był uczniem Rafaela Santi) z 1575 roku – „Madonna z Dzieciątkiem, świętymi oraz Andrea Pelucchi”.

Kaplica 3) Kaplica Pasterzy – ufundowana w 1583 r. przez Związek Pasterski, wykonana przez Antonio Ferreri. Freski z „Historiami z życia Jezusa i Marii” oraz dzieło ołtarzowe wykonał Giovanni Baglione.

Kaplica 4) Zakrystia – mieści się tu „Krucyfiks” z XVI wieku. Freski, którymi była zdobiona kaplica (dziś widoczne jedynie fragmentarycznie) przypisuje się Antoniazzo Romano.

Z boku prezbiterium mieści się Kaplica Matki Boskiej Dziękczynnej zaprojektowana została przez Augusto Carnevali aby przechowywać dzieła pochodzące ze zniszczonego w 1876 r. małego kościółka S. Maria delle Grazie. Przechowywano tu między innymi XIII – wieczną ikonę „S. Maria delle Grazie”, która została skradziona w latach ’60 XX wieku. Dziś zastępuje ją kopia wykonana w 2003 roku przez Alfonso Caccese.

Prezbiterium ufundowane przez kard. Alessandro Riario w 1585 r. zaprojektował Giacomo della Porta, przebudował Martino Longhi Starszy a ozdobił Cristoforo Roncalli zwany Pomarancio. We wnęce ponad ołtarzem widzimy „Matkę Boską Pocieszycielkę Strapionych” wykonaną w 1470 r. przez Antoniazzo Romano. Po bokach umieszczono obrazy „Narodzenie Marii” i „Wniebowzięcie” autorstwa Pomarancio. Znajdują się tu ponadto organy z 1674 roku.

Po lewej stronie ołtarza widzimy małą Kapliczkę S. Maria in Portico stworzoną w drugiej połowie XIX wieku na zlecenie siostry Carmeli. W ołtarzyku, pod baldachimem umieszczono kopię starej ikony pochodzącej z kościoła S. Maria in Portico. Oryginał już widzieliśmy podczas zwiedzania kościoła S. Maria in Campitelli w regionie Sant’Angelo. Na zewnątrz kaplicy widzimy grobowce kapłana Giuseppe Faraldo z XVII wieku oraz chirurga Giovan Battista Pieri z XVIII wieku.

Czas poznać kaplice w lewej nawie świątyni:

Kaplica 5) Kaplica Plantatorów Winorośli – Początkowo było to malutkie pomieszczenie gdzie sprzedawano świece wotywne. Przekształcone w kaplicę w 1559 r. przez Paolo di Castro stała się później kaplicą plantatorów i producentów wina. Freskami ozdobił ją w XVII wieku Antonio Circignani. Ukazują one „Sceny z życia Marii i Jezusa”.

Kaplica 4) Kaplica Rybaków – powstała w 1618 roku, zaprojektowana przez Martino Longhi Starszego, za jej dekorację („Historie św. Andrzeja”) odpowiada rzymski malarz – Marzio di Colantonio.

Kaplica 3) Kaplica Czeladników – zbudowana w 1575 r., udekorowana freskami „Historie Marii Dziewicy” autorstwa Francesco Nappi.

Kaplica 2) Kaplica Sacchi – powstała w 1615 r. na zlecenie Antonio Bernardino Sacchi, który jest tu pochowany razem ze swoją żoną Vittorią Arrigoni. Widzimy tu także dzieło nieznanego artysty z 1600r. „Stygmatyzacja św. Franciszka”.

Kaplica 1) Kaplica Dondoli – zbudowana na zlecenie adwokata Sigismondo Dondoli, który został tu pochowany w 1584 r. Mieści się w niej płaskorzeźba „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” autorstwa Raffaello z Montelupo, ucznia Michała Anioła (1530 r.).

Wyjdźmy z kościoła. Na jego tyłach widzimy zabudowania dawnego szpitala Matki Boskiej Pocieszycielki Strapionych zbudowanego w 1470 r.

Prowadzi do niego wejście przez XVI – wieczny portal zdobiony „Matką Boską z Dzieciątkiem”. Od strony Forum Romanum jest drugi, równie stary portal wejściowy ozdobiony lunetą z „Matką Boską z Dzieciątkiem”. Dziś w budynku mieści się komisariat straży miejskiej.

Wróćmy przed fasadę kościoła i schodząc w dół wejdźmy w ulicę zwaną Vico Jugario. Po lewej stronie stoi kościół Sant’Omobono.

Pierwszy kościół powstał w VI wieku i nosił wezwanie S. Salvatore in Portico. Zbudowano go na ruinach antycznych świątyń rzymskich, o których za chwilę sobie opowiemy. Na przełomie wieków XII i XIII obiekt odnowiona, wtedy też warsztat Cosmati wyłożył w środku nową posadzkę. Odnowiony raz jeszcze w 1482 roku, niecałe 100 lat później trafił pod opiekę cechu krawców. Wtedy też przyjął obecne wezwanie – Sant’Omobono czyli świętego Homobonusa, patrona krawców. Ostatnią renowację z ponownym wyłożeniem nowej posadzki kościół przeszedł w roku 1940. Wnętrze składa się z nieregularnej nawy nakrytej kasetonowym sufitem zdobionym temperą autorstwa Cesare Mariani „Koronacja Dziewicy w obecności świętych Homobonusa i Antoniego”. W absydzie dostrzeżemy „Zbawiciela w chwale” a poniżej „Tronującą Madonnę z Dzieciątkiem w obecności świętych Stefana i Aleksego”. Oba dzieła przypisuje się Pietro Turini. Zwróćmy jeszcze uwagę na trzecią arkadę po lewej stronie nawy. Mieści się tu grobowiec rodziny Satri z XV wieku a w lunecie przedstawienie „Ojciec Wiekuisty”.

Po prawej stronie kościoła rozciąga się arena archeologiczna prezentująca ruiny dwóch antycznych świątyń rzymskich. Już podczas prac budowlanych prowadzonych w latach 1936 – 1937 wykryto, że pod ziemią znajdują się jakieś antyczne pozostałości. Prace kontynuowano potem w latach 1959 – 1964. Wciąż niewiele wiemy na temat tego odkrycia. Potwierdzono w tym miejscu istnienie dwóch świątyń zbudowanych prawdopodobnie na przełomie VII i VI wieku p.n.e. To świątynie: Fortuny (bogini losu ludzkiego) oraz Mater Matuta (bogini poranka i świtu). Wciąż trwają prace archeologiczne wznowione w 2013 roku.

W miejscu gdzie ulica krzyżuje się z via del Teatro Marcello, po prawej stronie widzimy fragment średniowiecznej rezydencji

oraz ruiny portyku w porządku toskańskim z I w. p.n.e.

Przejdźmy na drugą stronę ulicy. Znajdujemy się na dawnym Forum Holitorium (mieścił się tu antyczny targ owocowo – warzywny), gdzie wznosiły się trzy świątynie. Po prawej stronie dzisiejszego kościoła stała świątynia Janusa, boga początku, bram, przejść i mostów.

Od jego imienia pochodzi nazwa pierwszego miesiąca – stycznia, po łacinie Ianuarius. Zbudowana została w 260 r. p.n.e. na zlecenie konsula Gajusza Duiliusza odrestaurowana potem w roku 17, w czasach cesarza Tyberiusza. Była obiektem typu peripteros sine postico, co oznacza, że otoczona była pojedynczą kolumnadą, za wyjątkiem tylnej części. Na dłuższych bokach znajdowało się po osiem kolumn tufowych, front poprzedzało 6 takich kolumn. Do dnia dzisiejszego ostały się jedynie dwie wolnostojące kolumny oraz niewielki fragment podstawy świątyni.

Tuż obok, w miejscu, gdzie dziś stoi kościół, mieściła się świątynia Junony, żony Jowisza, bogini seksu, opiekunki życia kobiet i macierzyństwa. Powstała w 197 r. p.n.e. na zlecenie konsula Gajusza Korneliusza Cetego. Była perypterem w porządku jońskim, największą świątynią na tym forum. Miała 30 metrów długości i 15 metrów szerokości. Do dnia dzisiejszego zachował się jedynie fragment bocznej ściany z kolumnami wkomponowany w prawą elewację kościoła oraz trawertynowe schody stanowiące dziś wejście do kościoła.

W IV w. świątynia ta została przebudowana i pełniła rolę więzienia. W wieku VI na ruinach więzienia powstał pierwszy kościół, który ze względu na bliskość portu przyjął imię patrona żeglarzy – św. Mikołaja z Miry, potem zaczął być nazywany kościołem S. Nicola in Carcere czyli św. Mikołaja w więzieniu, jako że stanął na ruinach antycznej świątyni przekształconej w więzienie.

Kościół przebudowano w wieku IX (z tego okresu pochodzą pierwsze zapiski na jego temat) a potem raz jeszcze w roku 1128, kiedy do świątyni dobudowano wieżę, przekształconą w dzwonnicę w 1286 r. W 1599 r. architekt Giacomo Della Porta zaprojektował fasadę, którą do dziś możemy podziwiać. Ufundowana przez kardynała Pietro Aldobrandini zdobiona jest inskrypcją upamiętniającą tego duchownego. Bazylika przeszła później trzy renowacje: w 1733 r., w 1808 r. (wg proj. Giuseppe Valadier) oraz w 1865 r.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe dzielone antycznymi kolumnami pochodzącymi z różnych świątyń, ponoć kilka z nich pochodzi ze stojącej tu wcześniej świątyni Junony.

Drewniany sufit oraz freski zdobiące absydę pochodzą z czasów ostatniej renowacji. Nawa główna zdobiona jest freskami Guido Guidi – „Historie z życia św. Mikołaja”. W prawej nawie dostrzec możemy inskrypcję upamiętniającą przebudowę kościoła w 1128 r. Zdobi ją również fragment fresku Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem” z 1470 r. Ponadto wystawiono tu drewniane rekonstrukcje antycznych świątyń stojących dawniej na Forum Holitorium.

Na drugiej kolumnie wyryta została inskrypcja pochodząc a z VII lub VIII wieku, która upamiętnia darowiznę na rzecz kościoła złożoną przez kamerdynera Anastasio.

Było to: dwie pary wołów, 5 klaczy, 30 owiec, 10 świń i 26 funtów miedzi. W głębi prawej nawy mieści się grób kardynała Giovanni Battista Rezzonico wykonany w 1787 roku przez Christopher Hewetson. Na prawo od absydy znajduje się mała kapliczka Aldobrandini zdobiona freskami Giovanni Baglione. Ołtarz główny zawiera w sobie antyczną urnę z zielonego porfiru w której przechowuje się relikwie świętych męczenników: Marcelina, Faustyniusza i Beatrice. Trybuna zdobiona jest freskami Orazio Gentileschi. W lewym ramieniu transeptu możemy ponadto zauważyć dzieło Lorenzo Costa z 1505 r. – „Chrystus Zmartwychwstały” a w kaplicy Sakramentu po lewej stronie prezbiterium umieszczono „Ostatnią Wieczerzę” namalowaną przez Cesare Baglioni. Jeszcze jednym dziełem znanego artysty jest „Święta Trójca i aniołowie”. Autorem jest Guercino. W nawie lewej znajduje się jeszcze jedna kaplica – to kaplica Matki Boskiej z Guadalupe zawierająca w ołtarzu cudowny obraz.

Po lewej stronie obecnego kościoła mieściła się jeszcze jedna antyczna świątynia zbudowana jeszcze przed rokiem 264 p.n.e., odnowiona w 232 r. p.n.e. – świątynia Nadziei. Miała około 25 metrów długości i 11 m. szerokości. Jedyne pozostałości to wkomponowane w lewą elewację bazyliki 6 kolumn doryckich wraz z fragmentem architrawu.

Czas ruszyć dalej, w stronę widocznego w oddali romańskiego kościoła S. Maria in Cosmedin z charakterystyczną 7 – piętrową wieżą. Tuż za zbudowanym w czasach Mussoliniego budynkiem stanowiącym jedną z siedzib urzędu miasta widzimy część średniowiecznego domu zwanego Casa dei Crescenzi.

Dom powstał w latach 1040 – 1065, zbudowany na zlecenie Mikołaja z Crescenzio dla swego syna Davide. Wkrótce stał się on siedzibą gwardii, która kontrolowała doki znajdującego się w pobliżu portu na rzece Tyber. Był to budynek dwupiętrowy (dziś ostał się fragment parteru i pierwszego piętra) bogato zdobiony wielostylowym detalem architektonicznym. Budynek zawalił się w 1312 roku podczas starcia z wojskami Henryka VII. Nazywany jest też czasami domem Cola di Rienzo, dawniej wierzono, że tutaj urodził się ten słynny buntownik. Dziś wiemy, że to nie jest prawdą. Pozostałości obiektu odrestaurowano w 1940 r. Dziś mieści się tu biblioteka wydziału architektury.

Odrobinę dalej, za ulicą zaczynają się tereny dawnego Forum Boarium czyli antycznego Rynku Wołowego. Zanim jednak powstał rynek i zanim powstał Rzym, w tym miejscu stało kilka chat pasterzy, którzy na pobliskiej łące wypasali swoje bydło. Legenda głosi, że w okolicy roku 800 p.n.e. w jednej z jaskiń na wzgórzu Palatyn mieszczącym się naprzeciw, zamieszkał trzygłowy potwór ziejący ogniem, którego pasterze nazwali Kakusem. Każdej nocy schodził na pastwisko, porywał jednego wołu, ciągnął go za ogon do swej pieczary i tam pożerał. Pasterze byli przerażeni, nie wiedzieli jak walczyć z potworem. Pewnego wieczoru do wioski zawitał potężny, muskularny mężczyzna i został tu na noc wypasać swoje woły. Tej nocy Kakus również zszedł ze wzgórza i próbował porwać zwierzę należące do owego mężczyzny. Ten obudził się i zobaczywszy co się dzieje, bez strachu z głośnym okrzykiem rzucił się do walki z bestią, którą ostatecznie pokonał. Radość pasterzy była niezwykła. Po bogatej uczcie wystawionej na cześć bohatera położyli się oni spać i wcześnie rano wstali, by oficjalnie powitać nowego mieszkańca osady. Okazało się jednak, iż mężczyzna zniknął wraz ze swym bydłem. Od tej pory pasterze wierzyli, że to sam Herkules odwiedził ich aby pomóc im w walce z potworem. Wystawiono mu tutaj wielki ołtarz zwany Ara Maxima di Ercole (Ołtarz Największy Herkulesa), na którym rokrocznie składano ofiary zabijając byka (gdyż Herkules ocalił byki przed potworem) oraz zarzynając psa (gdyż pasterze mieli w osadzie psy, które miały trzody pilnować ale gdy schodził Kakus, psy bez szczekania natychmiast uciekały). W 120 r. p.n.e. rozpoczęła się w tym miejscu budowa świątyni, która stanęła w pełnej krasie w roku 80 p.n.e. Choć w wielu przewodnikach wyczytać możemy, iż jest poświęcona bogini Weście (pomyłka wynika z kształtu świątyni – dawniej myślano, że wszystkie okrągłe świątynie należą do Westy), nie wierzmy w to. Jest to świątynia Herkulesa Zwycięzcy, najstarsza tak dobrze zachowana świątynia marmurowa w Rzymie.

Jest to okrągły perypter otoczony przez 20 korynckich kolumn (dziś jednej z nich brakuje). Dolna część celli zbudowana z marmuru jest oryginalna. Górne uzupełnienie ceglane późniejsze. W średniowieczu, od 1132 r. świątynia pełniła rolę kościoła św. Stefana, w XVII wieku zmieniono jej wezwanie na Matki Boskiej Słonecznej. Dziś nie pełni już roli sakralnej. Mimo to po dzień dzisiejszy zachowało się wewnątrz chrześcijańskie malowidło z XV wieku – „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi”.

Tuż obok widzimy doskonale zachowaną świątynię Portunusa, boga rzeki Tyber i opiekuna portów rzecznych, początkowo mylnie uznawaną za świątynię Fortuny (w niektórych przewodnikach wciąż możemy wyczytać taką właśnie informację).

Jej budowa rozpoczęła się pomiędzy rokiem 80 a 70 r. p.n.e. ukończona została około roku 50 p.n.e. Jest świątynią typu tetrastyl (z czterema kolumnami na froncie). W 872 r. przekształcono ją w kościół Matki Boskiej Egipskiej. Po dzień dzisiejszy wewnątrz zobaczyć można malowidła: „Historie z życia Marii” a w ołtarzu „Matka Boska Egipska” autorstwa Federico Zuccari. Świątynia została zdesakralizowana, nie pełni już roli kościoła.

W pobliżu widzimy jeszcze fontannę Trytonów zrealizowaną w 1715 r. przez Francesco Carlo Bizzaccheri, który w swym dziele nawiązał do fontanny Berniniego na placu Piazza Barberini.

Zanim zwiedzimy bazylikę stojącą w rogu placu przejdźmy na drugą stronę ulicy, gdzie zobaczymy konstrukcję mylnie niekiedy nazywaną łukiem triumfalnym. Jest to Brama Janusa.

Zbudowano ją w połowie IV wieku na skraju Forum Boarium. Dziś uliczka w okolicy bramy nosi nazwę via del Velabro, którą bierze od łacińskiego słowa „velus” czyli „bagno” ponieważ teren ten dawniej bardzo często zalewany był wodą z zakola Tybru i zawsze był bagnisty. Według legendy rosły tu trzciny, w które zaplątał się koszyk z Romulusem i Remusem. To w tym miejscu ponoć odnalazła ich wilczyca. Ponieważ spacer po Palatynie już za nami więc wiemy, że żadnej wilczycy nie było W tym miejscu braci bliźniaków znaleźć miał pasterz Faustulus. Konstrukcja przypominająca antyczny pylon składa się z czterech potężnych filarów podpierających sklepienie. Zbudowano ją z betonu i obłożono blokami marmuru. Stoi na planie kwadratu o boku 16 metrów. Ma 12 metrów wysokości. Każdy filar zdobiony jest niszami, w których prawdopodobnie miały znajdować się posągi. Klucze łuków zdobione są reliefami z przedstawieniami: „Roma”, „Junona”, „Minerwa”, „Ceres”. W średniowieczu brama ta używana była jako wejście do twierdzy jaką zbudowała tutaj rodzina Frangipane. Twierdzę zburzono w 1827 roku.

Po lewej stronie bramy znajdują się schodki, którymi dostaniemy się na drugą stronę, na tyły konstrukcji. Zobaczymy tu dwa ciekawe obiekty. Pierwszym jest fragment antycznego łuku, zwanego Łukiem Srebrników.

Obiekt wzniesiono w 204 r. Poświęcony została srebrnikom, bankierom i kupcom tu handlującym. Ufundował go cesarz Septymiusz Sewer, jego żona Julia Domna oraz synowie Karakalla i Geta. Składa się z dwóch marmurowo – trawertynowych filarów i marmurowego architrawu. Zdobiony jest płaskorzeźbami fundatorów.

Tuż obok stoi kościół S. Giorgio in Velabro.

Pierwsza świątynia stanęła tu prawdopodobnie w VI wieku. Przeszła znaczną przebudowę w wieku IX w czasach papieża Grzegorza IV. W nocy z 27 na 28 lipca 1993 r. kościół stał się celem ataku. W samochodzie zaparkowanym przy świątyni wybuchła 100-kilogramowa bomba, która spowodowała zniszczenie portyku wejściowego do kościoła oraz naruszenie fasad. W tym samym czasie wybuchła bomba przy bazylice św. Jana na Lateranie o czym wspominaliśmy podczas spaceru po tamtym terenie. 22 osoby zostały ranne w wyniku eksplozji. Za oba ataki odpowiada mafia Cosa Nostra, która w ten sposób „upominała” Jana Pawła II aby nie wypowiadał się więcej w negatywny sposób o włoskiej mafii. Miało to też na celu zastraszenie wysokich urzędników państwowych. Wydarzenie nazwano „Masakrą ‘93”. Doszło wtedy do rekonstrukcji kościoła z wykorzystaniem materiału z odzysku.

Fasada kościoła jest dość prosta, poprzedzona portykiem kolumnowym w porządku jońskim, podpieranym na rogach przez 4 filary z VII wieku. Architraw zawiera inskrypcję z wieku XIII. Po lewej stronie widzimy kampanilę romańską z XII wieku. Wnętrze jest asymetryczne, zwężające się ku prezbiterium, trójnawowe, dzielone kolumnami typu spolia, czyli powtórnie wykorzystanymi, pobranymi z ruin wcześniejszych obiektów (pochodzą z VII wieku).

Sufit zdobiony jest malowidłami Francesco Avalli. Ołtarz główny w typie costamesca zawiera czterokolumnowe cyborium zdobione mozaiką. W absydzie widzimy dekorację „Chrystus, Maryja Dziewica oraz święci Grzegorz, Piotr i Sebastian” – to fresk przypisywany Pietro Cavallini, częściowo uzupełniony w XVI wieku.

W ołtarzu znajdującym się w głębi prawej nawy widzimy dość ciekawy obiekt. To marmurowy cippus z XI wieku. Cippus to dawny słup graniczny umieszczany na drogach bądź przy rzekach. Później zaczęto je też ustawiać przy grobowcach więc cippus stał się swoistym kamieniem nagrobnym (ten który tu widzimy jest jego przykładem).

Naprzeciw kościoła, po prawej stronie muru mieści się bramka prowadząca do fragmentu antycznego kanału odprowadzającego nieczystości – Cloaca Maxima. Czasami można go zwiedzać (choć w chwili pisania tego posta pozostawał zamknięty ze względów bezpieczeństwa)! Podróż po kanale ściekowym – takie rzeczy tylko w Rzymie

Według wielu źródeł kanał Cloaca Maxima powstał w VII w. p.n.e. zbudowany na zlecenie króla Tarkwiniusza Starego. Najnowsze badania temu przeczą! Okazuje się bowiem, że jego budowa zaczęła się wcześniej, trwała w latach 729 – 720. Powstał on po to by osuszyć bagna mieszczące się na terenie późniejszego Forum Romanum. W VII w. p.n.e. został natomiast rozbudowany. Jego nazwa oznacza „kanał największy”. W 184 r. p.n.e. cenzor Kato Starszy przeprowadził jego renowację. Później był jeszcze kilka razy remontowany, zmieniano też jego bieg. Przez szereg lat był nie tylko miejscem odprowadzania nieczystości, tu wrzucano też czasem ciała zamordowanych ludzi, np. cesarza Heliogabala czy św. Sebastiana. Jest to najstarszy na świecie wciąż pracujący kanał ściekowy!! Ma ponad 2700 lat! Po dziś dzień jest wykorzystywany przy odprowadzaniu nieczystości. Odcinek wciąż pracujący biegnie na głębokości 12 metrów pod ziemią między innymi pod ulicą via Cavour.

Podążając dalej uliczką via del Velabro dojdziemy do via di S. Teodoro. Skręćmy w lewo. Dotrzemy w ten sposób do stojącego po lewej stronie drogi ortodoksyjnego kościółka S. Teodoro al Palatino.

Powstał w VI wieku na ruinach Horrea Agrippiana, o których opowiadaliśmy zwiedzając Forum Romanum. Według legendy to tutaj przechowywano słynną statuę „Wilczyca Kapitolińska” zanim została przeniesiona początkowo przed pałac papieski na Lateranie a potem na Kapitol. Kościół przeszedł całkowitą przebudowę w czasach papieża Mikołaja V, w połowie XV wieku. Prawdopodobnie projektem tej przebudowy zajął się Bernardo Rossellino. Niewielki plac oraz podwójna rampa schodowa to dzieło późniejsze, zaprojektowane w latach 1703 – 1705 przez Carlo Fontana. Bardzo prosta fasada zwiera portal wejściowy z XV wieku zdobiony stemmą papieża Mikołaja V. Kościół stoi na planie centralnym, wnętrze jest owalne nakryte kopułą typu renesansu florenckiego. Absyda jest jedyną oryginalną częścią oryginalnego kościółka. Widzimy tu mozaikę z VI wieku „Odkupiciel i święci Piotr, Paweł, Teodor oraz inni święci”. W ołtarzu na prawo mieści się dzieło Giuseppe Ghezzi „Św. Krescencjusz”, w tym po lewej stronie zaś „Święci Ranieri i Hiacynta Marescotti adorują Przenajświętsze Serce Chrystusa”, malowidło wykonane w 1805 r. przez Francesco Manno. W kościele tym przechowuje się relikwie św. Teodora.

Tuż przy kościółku biegnie boczna uliczka via dei Fienili. Swą nazwę bierze od magazynów siana, które dawniej się tutaj znajdowały. Podążając nią do samego końca wejdziemy w biegnącą na lewo uliczkę via di S. Giovanni Decollato. Spacerując nią odkryjemy po lewej stronie mały kościółek S. Eligio dei Ferrari.

Zbudowany został w 1453 roku dla cechu kowali na zlecenie papieża Mikołaja V na ruinach wcześniejszej świątyni noszącej wezwanie S. Martino. Obiekt był wielokrotnie przebudowywany: dwa razy w XVI wieku, potem w XVII i wreszcie w XX. Wnętrze jest jednonawowe z trzema ołtarzami na każdym boku, bogato zdobione drewnem oraz złoconym stiukiem.

Zacznijmy od prawej strony:

Ołtarz 1) Widzimy tu drewniany posąg „Św. Antoni” z XVII wieku. Dekoracja freskami pochodzi z wieku XVI.

Ołtarz 2) Powstał w 1726 r. zdobi go „Św. Rodzina i św. Jan” z XVI w.

Ołtarz 3) Wykonany w 1743 r. mieści manierystyczny fresk „Droga do Kalwarii”.

W ołtarzu głównym w prezbiterium widzimy dzieło Sermoneta z XVI wieku „Tronująca Madonna ze świętym Joachimem i biskupami Eligiuszem oraz Marcinem”.

Czas na ołtarze boczne umieszczone z lewej strony kościoła:

Ołtarz 3) Zaprojektowany został w 1827 r. przez Giuseppe Valadier. Zdobiony jest „Ukrzyżowaniem” stanowiącym kopię dzieła Scipione Pulzone, które możemy oglądać w kościele Chiesa Nuova (to jeszcze przed nami).

Ołtarz 2) Wykonany w 1764 r. zawiera „Męczeństwo i chwałę św. Urszuli” autorstwa Ambrogio Mattei.

Ołtarz 1) Powstał w 1725 r., widzimy tu XVIII – wieczne dzieło „Św. Ampeliusz uleczony przez anioły”.

W 1577 r. do kościółka dobudowano niewielkie oratorium, którego ściany zdobione są „Ekstazami św. Franciszka” – to freski przypisywane Terenzio Terenzi, w sali obok mieszczą się też malowidła Pompeo Battoni z 1750 r.

Odrobinę dalej, po stronie przeciwnej mieści się jeszcze jedna świątynia. To kościół S. Giovanni Decollato.

Zbudowano go w latach 1504 – 1588 dla Arcybractwa Miłosierdzia zawiązanego w 1490 r.

Charakteryzuje się surową XVI – wieczną fasadą z tzw. fałszywej cegły. Wnętrze kościoła można zwiedzać praktycznie tylko waz w roku, w święto św. Jana Chrzciciela czyli 24 czerwca. Jest to świątynia jednonawowa z trzema niszami ołtarzowymi po bokach, zdobiona freskami artystów toskańskich (między innymi Jacopino del Conte czy Francesco Salviati) przedstawiającymi „Świętych”.

Jak zwykle zacznijmy od prawej strony:

Ołtarz 1) Widzimy tu „Narodzenie św. Jana Chrzciciela” wykonane w 1585 r. przez Jacopo Zucchi.

Ołtarz 2) „Niedowierzanie św. Tomasza” – dzieło jednego z uczniów Giorgio Vasari.

Ołtarz 3) „Nawiedzenie” – wykonane przez Pomarancio.

W ołtarzu głównym mieści się „Dekapitacja św. Jana Chrzciciela” – dzieło Giorgio Vasari z 1553 r. Prawa ściana prezbiterium zdobiona jest dziełem przypisywanym jednemu z uczniów Michała Anioła – Girolamo Muziano – „Ścięcie św. Jana Chrzciciela”, podczas gdy lewą zdobi „Wskrzeszenie Łazarza” wykonane przez Giovanni Balducci zwanego niekiedy Cosci.

Po lewej stronie ciekawe są dwa ołtarze:

Ołtarz 2) Zdobiony dziełem Giovan Battista Naldini – „Męczeństwo św. Jana Ewangelisty” z 1580 r.

Ołtarz 1) Zawiera fresk z XV wieku „Madonna Miłosierdzia” oraz dzieło Francesco Zucchi „Wniebowzięcie Marii”.

Powyżej lewej bramy bocznej mieści się „Kazanie św. Jana Chrzciciela” Giovanni Balducci oraz „Chrzest Chrystusa” – wykonany przez Monanno Monanni.

Z kościelnego westybulu można przejść do oratorium zbudowanego w latach 1530 – 1535, bogato zdobionego manierystycznymi freskami takich artystów jak Jacopino del Conte, Francesco Salviati, Pirro Ligorio czy Battista Franco.

Do kościoła przylega malutki krużganek grobowy z XVI – wiecznymi ołtarzami oraz posągiem „Św. Sebastiana”. W pomieszczeniu Arcybractwa przechowuje się też XVI – wieczny krucyfiks oraz klęcznik, na którym ostatnią przedśmiertną modlitwę zmawiała Beatrice Cenci (pamiętamy ją ze spaceru po getcie) a także nosze, na których członkowie bractwa nosili na cmentarz ciała straconych osób.

Na końcu uliczki po prawej stronie widzimy jeszcze średniowieczny budynek należący dawniej do żydowskiego rodu Pierleoni. Odrestaurowany w latach 1935 – 1940 przez architekta Antonio Muñoz mieści dziś wysokiej klasy apartamenty mieszkalne. Ponad portalem głównym wciąż jednak wisi herb rodu Pierleoni.

Wychodzimy znów na plac gdzie stoi Brama Janusa. Odrobinę dalej widzimy romański kościół z wysoką kampanilą. To S. Maria in Cosmedin.

Pierwsza malutka świątynia stanęła tu już w VI wieku na ruinach antycznych zabudowań zwanych Statio Annonae. Był to dom zarządcy targu i jednocześnie antyczny ośrodek pomocy społecznej! Tu rozdawano jedzenie biednej części społeczeństwa. Legenda głosi jednak, że w tym miejscu stał wcześniej Ołtarz Herkulesa. W VII wieku świątynię powiększono na zlecenie papieża Grzegorza I. Końcem VIII wieku kościół przebudowano z rozkazu papieża Hadriana I i oddano go w ręce greckich mnichów (stąd nazwa kościoła – „Cosmedin” pochodzi od greckiego słowa „kosmidion” co po grecku znaczyło dawniej „dekoracja” lub „ornament”). Podczas pontyfikatu papieża Mikołaja I w IX wieku dobudowano do kościoła zakrystię, oratorium oraz dormitorium dla diakonów. Niestety w 1082 r. doszło do najazdu Normanów, podczas którego kościół został zniszczony. Odbudowę nakazał w 1118 r. papież Gelazjusz II, rok później jednak zmarł, dzieło odbudowy spadło więc na barki papieża Kaliksta II. Raz jeszcze przeszedł kościół przebudowę, było to w latach 1715 – 1719 pod nadzorem architekta Giuseppe Sardi, który nadał mu styl barokowo – rokokowy. W 1899 r. jednak Giovan Battista Giovenale przywrócił świątyni oryginalny romański wygląd.

Bazylikę zwiedzimy sobie według takiego planu:

Fasada kościoła poprzedzona jest XI – wiecznym portykiem siedmiołukowym, zza elewacji wyłania się wysoka 7 – piętrowa kampanila z XII wieku zdobiona oknami typu biforium i triforium. W portyku mieści się grobowiec kamerlinga papieża Kaliksta II – Alfano – z XII wieku (nr 1 na planie).

Na końcu, po lewej stronie portyku widzimy słynne Usta Prawdy (nr 2).

To okrągły, marmurowy medalion mający około 2000 lat, z płaskorzeźbioną twarzą stanowiącą prawdopodobnie oblicze bóstwa, które do dziś nie zostało zidentyfikowane. Niektórzy historycy sądzą, że jest to twarz Merkurego, boga i opiekuna złodziei, gdyż w pobliżu znajdowało się źródełko Merkurego, do którego przychodziły złodziejaszki, by pijąc wodę prosić o przebaczenie za swe czyny. Inni twierdzą, że to wizerunek Fauna, prastarego boga płodności, który najczęściej przedstawiany był jako brodaty starzec z kozimi rogami. Jeszcze inni widzą w tej twarzy Trytona lub tytana Okeanosa. Teorii jest wiele, zagadka jednak wciąż pozostaje nierozwiązana. Nie do końca znana jest również rola tego medalionu w antycznym Rzymie. Podejrzewa się, że był albo częścią fontanny, z jego ust mogła wylewać się woda (nie ma jednak śladu erozji zatem teoria ta nie jest raczej wiarygodna), albo pokrywą zbiornika na wodę, albo pokrywą zamykającą wejście do kanału ściekowego. W średniowieczu jeden z prefektów Rzymu nakazał przenieść ten medalion w pobliże obecnego kościoła. Stworzył też pomniejszone kopie medalionu i rozmieścił je w różnych częściach miasta. Kopie te zaczęły być nazywane „Bocca della Verità” czyli „Usta Prawdy” gdyż służyły jako skrzynki na donosy, gdzie każdy mógł „uprzejmie” donieść cóż takiego zrobił jego sąsiad

Takie liściki były później zbierane, prefekt zapoznawał się z ich treścią, następnie wzywał delikwenta przed oryginalny medalion, nakazywał mu włożyć rękę w usta i pytał czy faktycznie dokonał tego, o co jest oskarżany. Kiedy człowiek nie przyznawał się do zarzucanych mu czynów, usta zamykały się i odgryzały mu rękę! Dlatego Rzymianie święcie wierzyli, że medalion ten wykrywa kłamstwa, zaczęli go również nazywać „Ustami Prawdy” i przyznawali się przed nim do wszystkiego co popełnili. Dopiero po wielu latach zorientowano się, że za ścianą siedzi kat i obcina ręce toporkiem

Później, od XV wieku kamień wykorzystywany był jako wykrywacz zdrady, co ciekawe tylko zdrady dokonanej przez kobiety. Wtedy też jeden, jedyny raz udało się Usta Prawdy przechytrzyć. Pewna kobieta, żona bogatego kupca, została oskarżona o zdradę. Mąż nie wierzył zaprzeczeniom i przyprowadził ją do Ust Prawdy. Zebrał się tłum oczekując krwawego widowiska. Jednak kiedy kobieta włożyła rękę w Usta Prawdy i mąż zapytał czy go zdradziła, z tłumu wyskoczył jej kochanek przebrany za żebraka i pocałował ją w usta. Kobieta odrzekła, że nikt poza mężem i tym oto szalonym żebrakiem nigdy jej nie całował. Ponieważ była to prawda, Usta Prawdy nie odgryzły jej ręki Jak widać nie ma sytuacji bez wyjścia. Zawsze można wybrnąć

Usta Prawdy rozsławione zostały przez film z 1953 r. – „Rzymskie Wakacje”, w którym Gregory Peck wkłada w nie swoją rękę i wyjmuje ją udając, że jego dłoń została odgryziona. Od tego czasu tłumy turystów ustawiają się w kolejce aby zrobić sobie zdjęcie z ręką w Ustach Prawdy

Jak wspominaliśmy, w średniowieczu medalion stał w pobliżu kościoła, umocowany do jednej ze ścian budynku gdzie przesłuchiwano przestępców. W miejscu obecnym stanął w 1632 roku.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez filary oraz 18 kolumn antycznych z kapitelami częściowo antycznymi, częściowo średniowiecznymi. Na ścianach nawy głównej dostrzec możemy pozostałości fresków z VIII, IX i XII wieku.

W nawie głównej mieści się również Schola Cantorum (nr 3) z dwiema ambonami bocznymi. Za nią gotyckie cyborium (nr 4) z ołtarzem z czerwonego granitu datowanym na rok 1123., zdobione dekoracją cosmatesca, podpisane przez autora, którym był Deodato di Cosma Młodszy. W głębi w absydzie stoi katedra czyli tron biskupa. Freski zdobiące absydę pochodzą częściowo z XI wieku uzupełnione w wieku XIX. Malowidła absyd bocznych są w całości XIX – wieczne. Warto też zwrócić uwagę na posadzkę przypominającą typ cosmatesca, jednak w dużej mierze starszą. Większa jej część pochodzi bowiem aż z VIII wieku!

W ołtarzu mieszczącym się w nawie lewej (niezaznaczony na planie) przechowywany jest relikwiarz z czaszką i kośćmi św. Walentego.

Wbrew pozorom, nie jest to patron zakochanych Żył na przełomie II i III wieku, był biskupem Terni. Został ścięty w czasie prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Klaudiusza II Gockiego. Myliłby się jednak ten, kto uznałby że zginął w obronie wiary. Cesarz Klaudiusz II zabronił wchodzić w związki małżeńskie mężczyznom w wieku 18 – 37 lat, gdyż wierzył, że nie mając rodzin będą lepszymi legionistami. Biskup Walenty błogosławił jednak takim związkom i udzielał młodym ślubów. Za to początkowo trafił do więzienia gdzie zakochał się w córce jednego ze strażników więziennych. Dziewczyna była niewidoma ale ponoć pod wpływem pocałunku Walentego odzyskała wzrok. Gdy doszło to do uszu cesarza, ten nakazał Walentego zabić. W dniu egzekucji, Walenty napisał pożegnalny list do swej ukochanej kończąc go: „Od Twojego Walentego”. To dlatego dziś kartki walentynkowe podpisujemy właśnie w taki sposób Walenty został ścięty 14 lutego 269 r. Święty Walenty jest tak naprawdę patronem ludzi obłąkanych, chorych na nerwice oraz epilepsję. Na obrazach najczęściej przedstawia się go w stroju księdza z kielichem w jednej i mieczem w drugiej ręce, podczas uzdrawiania młodego chłopca z padaczki. Relikwie świętego umieszczone w tym kościele są prawdopodobnie autentyczne. Jednak w wielu miejscach Europy znajdują się fragmenty jego ciała. Gdyby je złożyć w całość, pewnie uskładałyby się ze trzy kościotrupy

Relikwie św. Walentego poza Rzymem możemy oglądać w: Samborze, Dublinie, Roquemaure, Wiedniu, Balzan, Glasgow czy Birmingham. Drogie Panie, nie musicie jednak tak daleko jechać by prosić świętego o odnalezienie miłości swego życia. Wystarczy napisać do mnie i załączyć zdjęcie

A tak poważnie, również w Polsce mamy kilka relikwii tego świętego, między innymi w: Rudach Raciborskich, Chełmnie, Lublinie, Grodzisku, Kłodzku, Urazie czy Obornikach Śląskich.

Oprócz czaszki św. Walentego w kościele tym przechowuje się jeszcze inne głowy świętych, niewystawione jednak na widok publiczny. Są tu relikwie takich świętych jak: Adaukt, Amelia, Anioł chłopczyk, Antonin, Benedykt, Beningo, Generoso, Hadrian, Kandyd, Kandyda, Klementyna, Konkordia, Desirio, Dezyderiusz, Julian, Hipolit, Placido, Romano, Oktawian i Patryk. Poza tym bazylika chełpi się posiadaniem części nogi św. Olimpii oraz św. Jana Chrzciciela de Rossi.

W prawej nawie kościoła znajduje się jeszcze przejście do kaplicy Chórowej (nr 6) gdzie umieszczono XV – wieczne dzieło „Madonna z Dzieciątkiem”. W zakrystii natomiast (nr 7) na frontowej ścianie wisi fragment oryginalnej mozaiki z VIII wieku pochodzącej z pierwszej bazyliki św. Piotra – „Objawienie Pańskie”.

Na koniec warto wiedzieć, iż po lewej stronie Scholi Cantorum znajduje się zejście do starej, trójnawowej krypty z VIII wieku zwanej Kryptą Hadriana, powstała bowiem w czasach papieża Hadriana I po to, by przechowywać szczątki męczenników, których ciała odnaleziono wtedy w katakumbach. Stąd widoczne nisze zdobiące ściany krypty. Kryptę można zwiedzać, w chwili pisania posta zejście kosztowało 1€.

Wychodząc z bazyliki skręcamy w lewo i podążamy biegnącą wzdłuż jej lewej elewacji ulicą via della Greca. Przechodzimy przez skrzyżowanie i udajemy się drogą biegnącą wzdłuż prawej strony wielkiej łąki, która doprowadzi nas na znajdujący się na wzniesieniu taras widokowy. Wielka przestrzeń rozciągająca się u naszych stóp to Circus Maximus – antyczny stadion Rzymu. Zbudowano go prawdopodobnie w drewnie w czasach króla Tarkwiniusza Starego w VI wieku p.n.e.! W 329 r. p.n.e. zbudowano tzw. carceres czyli stajnie zawierające 12 bram, z których startowały rydwany konne. Ich fragmenty zachowały się pod stojącym tu dziś budynkiem Straży Miejskiej (na końcu lewej strony Circus Maximus).

W II wieku p.n.e. został przebudowany i częściowo murowany. Już wtedy miał 544 metry długości i około 129 metrów szerokości. W 46 r. p.n.e. na zlecenie Juliusza Cezara drewno w całości zastąpiono kamieniem.

Przechodził potem jeszcze szereg zmian w czasach cesarzy: Oktawiana Augusta, Tyberiusza, Nerona, Tytusa (który postawił tu sobie łuk triumfalny), Domicjana. Ostatnia przebudowa miała miejsce w czasach cesarza Trajana w 103 r. Powiększono wtedy i poszerzono stadion. Osiągnął wtedy niewyobrażalne rozmiary 600 metrów długości na 200 metrów szerokości stając się największą, najpotężniejszą na świecie budowlą o charakterze sportowym jaką stworzył człowiek. Po dziś dzień tytuł ten zachowuje. Wtedy też powiększono widownię, zasiadało tu nawet 375 000 ludzi!! Według najnowszych badań jakie towarzyszą wyciąganiu ruin cyrku spod ziemi, stadion ten mógł pomieścić jeszcze więcej ludzi! Naukowcy nieśmiało mówią nawet o 500 000 kibiców!!! Choć nie jest to jeszcze informacja potwierdzona. Prawdopodobnie do stałej widowni dodawane były przenośne, drewniane siedziska rozkładane ponad stałą konstrukcją, stąd aż taka liczba. W czasach późniejszych, po zawaleniu się cyrku odbudowano go na zlecenie Antonina Piusa, następnie odrestaurowano na zlecenie Karakalli i potem Konstantyna Wielkiego.

Przez środek areny biegła tzw. spina czyli niewielkie wzniesienie na którym ustawiano obeliski przywożone przez Rzymian po podbiciu Egiptu. Stanęła tam też maszyna obliczająca ilość okrążeń pokonywanych przez rydwany. Było to siedem słupków, na szczytach których umieszczone było 7 kamiennych jaj (174 r. p.n.e.), w 33 r. p.n.e. na polecenie konsula Marka Agryppy zastąpionych siedmioma figurami delfinów. Po każdym okrążeniu jeden słupek podnosił się i delfin wyskakiwał ponad pozostałe figury. Cały mechanizm napędzany był wodą. Widownia stadionu była trzypoziomowa, zawierała lożę cesarską oraz specjalne sektory dla senatorów. Obiekt wykorzystywano przede wszystkim do wyścigu rydwanów ale czasami również do polowań na dzikie zwierzęta. Ostatnie zawody odbyły się tutaj w 549 r. Później cyrk nie był już wykorzystywany i ulegał degradacji.

Po drugiej stronie, na zboczach Palatynu widzimy ruiny pałacu cesarza Domicjana, mówiliśmy o nich podczas spaceru po tym wzgórzu.

Jeśli udamy się ulicą biegnącą w dół, wzdłuż cyrku, dojdziemy do skrzyżowania na placu Piazza di Porta Capena. Na samym końcu cyrku widzimy arenę wykopalisk, gdzie archeolodzy wydobywają na światło dzienne pozostałości Circus Maximus. Podczas tych prac udało się prawdopodobnie ustalić co było przyczyną wielkiego pożaru Rzymu w czasach Nerona, który wybuchł 19 lipca 64 r., o spowodowanie którego niesłusznie cesarza oskarżano! Otóż Circus Maximius na zewnątrz otoczony był przez taberny czyli rzymskie sklepy (podobnie jak bazyliki rzymskie). W jednym z tych sklepów (został odkryty podczas prowadzonych obecnie prac) przechowywane były materiały łatwopalne. I to był moi drodzy samozapłon! Zwykły wypadek. Zatem po prawie 2000 lat Neron został uniewinniony

Za murami widzimy również wieżę Torre della Moletta.

Nie jest to budowla antyczna. Powstała już na ruinach Circus Maximus w średniowieczu w XII wieku. Zbudowali ją mnisi z kościoła św. Grzegorza w celu ochrony młynów rzecznych w głębi, przy rzece.

Po drugiej stronie skrzyżowania rzuca się w oczy olbrzymi budynek zdobiony powiewającymi na wietrze flagami Organizacji Narodów Zjednoczonych. To siedziba ONZ-owskiej organizacji FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) powstałej w 1943 r., której zadaniem jest zbierać informacje oraz prowadzić badania na temat produkcji rolniczej, hodowli, rybołówstwa oraz leśnictwa. Udziela również pomocy w walce z głodem w krajach „Trzeciego Świata”. Budynek, w którym się mieści zbudowali w 1938 r. Vittorio Cafiero i Mario Ridolfi.

Tym co znajduje się po drugiej stronie skrzyżowania zajmiemy się podczas innego spaceru. Teraz okrążmy Circus Maximus i podążmy drugą z ulic biegnących wzdłuż tego obiektu – via dei Cerchi. Mieścił się tutaj pierwszy w Rzymie budynek gazowni, powstał w 1853 roku. Przy ulicy tej, pod nr 125 stoi także dawny kościół S. Maria dei Cerchi z XVII wieku, szybko zdesakralizowany i wykorzystywany później jako warsztat kowalski. Do dziś zachowała się jednak piękna, wklęsła fasada główna dawnej świątyni. Obecnie budynek jest w rękach Ojców Oliwetów (odłam Benedyktynów) opiekujących się kościołem św. Anastazji, którzy wykorzystują go jako klasztor.

Ulica via dei Cerchi zaprowadzi nas do skrzyżowania. Skręćmy w prawo w ulicę via di S. Teodoro, by za chwilkę po prawej stronie dojrzeć plac Piazza di Sant’Anastasia. Stoi na nim ostatni obiekt, jaki zwiedzimy podczas dzisiejszego spaceru. To bazylika Sant’Anastasia.

Jest jednym z najstarszych kościołów w Rzymie. Pierwszy dom zgromadzeń powstał w IV wieku na pierwszym piętrze mieszkalnego domu z przełomu II i III wieku, wedle tradycji należącego do Publiusza, męża Anastazji, żyjącej w III wieku, ochrzczonej potajemnie przez jej matkę i uczonej religii chrześcijańskiej przez św. Chryzogona. Kiedy zmarł Publiusz, Anastazja zaczęła pomagać chrześcijanom co doprowadziło do skazania ją na śmierć. Kościół błyskawicznie stał się oficjalną świątynią władzy, ze względu na bliskość wzgórza Palatyn. W VIII wieku, w czasach Teodoryka kościół odrestaurowano, potem przebudowano w wieku IX. Kolejne zmiany przyniósł pontyfikat Sykstusa IV, wreszcie w czasach Urbana VIII kościół zyskał obecny wygląd. Dokonał tego architekt Luigi Arrigucci w 1636 roku. W drugiej połowie XX wieku podjęto się próby restauracji kościoła co spowodowało, że obiekt zamknięty był przez ponad 35 lat!  Dopiero od 2000 roku dostępny jest do zwiedzania. Bazylika jest jednym z kardynalskich kościołów tytularnych Rzymu. Według tradycji jej pierwszym kardynałem miał być św. Hieronim.

Wnętrze kościoła jest trójnawowe, dzielone filarami i antycznymi kolumnami.

Bogata dekoracja to dzieło maltańskiego architekta Carlo Gimach z lat 1721 – 1722). Na suficie zdobionym herbami papieży Piusa VII i Piusa IX widzimy dzieło Michelangelo Cerruti – „Męczeństwo św. Anastazji” z 1722 roku.

W kaplicy po prawej stronie zauważymy „Chrzciciela” autorstwa Pier Francesco Mola. W kaplicy znajdującej się w głębi nawy prawej przechowuje się dzieła Lazzaro Baldi „Historie z życia św. Karola Borromeusza” oraz „Historie z życia św. Filipa Neri”.

Transept nakryty jest stropem zdobionym XIX – wiecznym freskiem “Baranek Boży w otoczeniu czterech Ewangelistów”.  W jego prawym ramieniu odnajdziemy dzieło wykonane w 1726 r. przez Francesco Trevisani – „Św. Turybiusz”.

Ołtarz główny zawiera kolejne dzieło Lazzaro Baldi, tym razem jest to „Boże Narodzenie”.

Pod ołtarzem zaś mieści się statua „Św. Anastazji”, rozpoczęta przez Francesco Aprile a dokończona przez Ercole Ferrata po roku 1667.

W lewym ramieniu transeptu zobaczymy grobowiec kardynała Angelo Mai wykonany w 1857 r. przez Giovanni Maria Benzoni. W znajdującym się tu ołtarzyku widzimy również „Madonnę Różańcową” wykonaną znów przez Lazzaro Baldi. Pod malowidłem odkryto fragmenty fresku średniowiecznego.

Kaplica w głębi lewej nawy zawiera ołtarz zdobiony dziełem przypisywanym Domenichino – „Św. Hieronim”. W lunecie widzimy też XVII – wieczne dzieło „Męczeństwo św. Anastazji”. Pozostała nam do zobaczenia jeszcze jedna kaplica boczna w lewej nawie. Malowidłem ozdobił ją Étienne Parrocel. To „Święci Jerzy i Publiusz”.

Wychodząc zwróćmy jeszcze uwagę na boczne wieżyczki bazyliki. Coś nam przypominają? Kiedy w Krakowie w 1689 r. profesorowie Akademii Krakowskiej postanowili wyburzyć stary i zbudować nowy kościół św. Anny, zatrudnili do tego zadania Tylmana z Gameren, nakazując mu aby zbudował kościół przypominający rzymską świątynię Sant’Andrea della Valle (jego zwiedzanie jeszcze przed nami). Tak też się stało, jednak dodając do kościoła wieże, zaprojektowano je na wzór właśnie tych wieżyczek bazyliki św. Anastazji! Końcem XVIII wieku wieże kościoła św. Anny w Krakowie przykryto barokowymi hełmami, które trochę wypaczyły podobieństwo.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na sklepik i restauracje biegnące na prawo od kościoła, wzdłuż ulicy via dei Cerchi. Wejścia do nich to zachowane oryginale portale wejściowe do sklepów, które mieściły się na parterze domu św. Anastazji!

I to już koniec dzisiejszego spaceru. Do usłyszenia niebawem podczas spaceru po kolejnym antycznym wzgórzu – Awentynie.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma 1991;
• Johann Joachim Winckelmann, Storia delle arti del disegno presso gli antichi;
• Guglielmo De Angelis d’Ossat, Carlo Pietrangeli, Il Campidoglio di Michelangelo, Roma 1965;
• Livio, Ab Urbe condita libri;
• Cesare D’Onofrio, Un popolo di statue racconta, Roma 1990;
• Federico Gizzi, Le chiese medievali di Roma, Roma 1998;
• Giovanni Sicari, Reliquie Insigni e “Corpi Santi” a Roma, Roma 1998;
• Gregorio Penco, Storia del monachesimo in Italia. Dalle origini alla fine del Medioevo, Milano 1988;
• Ciancio Rossetto, Lexicon Topographicum Urbis Romae, Roma 1993;
• Carl W. Weber, La maggior pista per gare sportive del mondo, Roma 1986;
• John H. Humphrey, Roman Circuses: Arenas for Chariot Racing, Berkeley 1986.

Artykuł Legendarne wzgórza Rzymu – Kapitol pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś kontynuujemy nasz spacer po regionie Monti. Tym razem poznamy jego drugą stronę. Bez zbędnych wstępów zapraszam zatem do zwiedzania Colle Oppio.

Jego początki wydają się sięgać XII wieku, odnaleziono tu bowiem (za ołtarzem) kamień z inskrypcją dokumentującą konsekrację ołtarza za czasów papieża Paschalisa II w roku 1113. Tradycja głosi, że w podziemiach kościoła znajduje się studnia z cudowną wodą, w której przechowywano ciało męczennika – św. Pantaleona, tuż po przywiezieniu jego zwłok z Nikomedii. Kim był ów święty, że jego zwłoki uświęciły tą wodę? Początkowo był lekarzem na dworze cesarza Maksymiana. Po nawróceniu na wiarę chrześcijańską zaczął leczyć bezpłatnie co, o dziwo, przysporzyło mu wielu wrogów. Jak to w tamtych czasach bywało, po odmowie wyrzeczenia się wiary został poddany torturom i w końcu 27 lipca 305 r. ścięty mieczem. Do dnia dzisiejszego jest patronem lekarzy, pielęgniarek oraz ludzi samotnych. W ikonografii najszęściej przedstawia się go jako młodego mężczyznę z pędzelkiem do namaszczania chorych w prawej dłoni oraz szkatułką z medykamentami w dłoni lewej. Do XVII wieku kościółkiem opiekowali się Bazylianie z Grottaferrata, później przekazano go w ręce Arcybractwa Matki Bożej Dobrej Rady.

Wracamy na ulicę via del Colosseo, gdzie pod nr 6 mieści się Palazzo del Pio Istituto Rivaldi, zbudowany w XVI wieku wg proj. Antonio da Sangallo Młodszego dla kamerdynera papieża Pawła III (Farnese) – Eurialo Silvestri da Cignoli. W XVII wieku został sprzedany kardynałowi Emanuele Pio di Savoia, który umieścił w jego wnętrzach Instytut Padre Gravita. Do dziś we wnętrzach oglądać możemy herby rodów Silvestri, Farnese czy Medici.

Podążając naprzód dochodzimy do miejsca, w którym ulica łączy się z boczną via delle Carine, od której dodatkowo odchodzi via del Cardello. W miejscu tym, na rogu, stoi kościół S. Maria della Neve al Colosseo. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z XII wieku, był wtedy kościołem parafialnym. Więcej danych na jego temat z czasów średniowiecza niestety nie posiadamy. W 1607 roku świątynię oddano pod zarząd Uniwersytetu Rigattieri, wtedy też został on przebudowany, ponoć wg proj. Francesco Fontana albo Carlo Fontana. Na początku XIX w. powierzony został pod opiekę Bractwu Matki Boskiej Śnieżnej. Wewnątrz znajduje się przykryta prostym sklepieniem nawa z trzema ołtarzami na każdym z boków. W ołtarzach obrazy z XVII wieku.

Idąc dalej na wprost dochodzimy do placu zwanego Largo Gaetano Agnesi.

Bierze swą nazwę od imienia włoskiej matematyczki i filozofki, która jako pierwsza napisała pracę dotyczącą rachunku różniczkowego i całkowego. Była geniuszem. W wieku dziecięcym ujawniły się u niej niesamowite zdolności lingwistyczne. Mając 5 lat mówiła już biegle po francusku, w wieku lat 9 wygłosiła w języku łacińskim godzinną przemowę na zebraniu akademickim na temat obrony praw kobiet do zdobywania wykształcenia. Jako 13 – latka mówiła dodatkowo po grecku, hebrajsku, hiszpańsku i niemiecku. Nazywano ją wtedy „chodzącą poliglotką”. Mając lat 15 była zapraszana do domów wielkich uczonych, z którymi wdawała się w zawiłe dyskusje filizoficzne. Gdy skończyła 32 lata papież Benedykt XIV przekazał jej katedrę matematyki i filozofii naturalnej na uniwersytecie w Bolonii. Pod koniec swego życia wstąpiła do zakonu Szarytek, gdzie zmarła w 1799 roku. Jest autorką matematycznej krzywej nazwanej od jej imienia Lokiem Agnesi.

Po prawej stronie rzuca nam się w oczy bryła Koloseum. Nie jest to jednak czas i miejsce aby opowiadać o tym obiekcie. Zwiedzimy go podczas następnego spaceru. Podążamy zatem dalej skręcając w lewo w ulicę biegnącą w dół, pomiędzy dwoma murami – via degli Annibaldi. Jej nazwa pochodzi od starej arystokratycznej rzymskiej rodziny rodem z VIII wieku -Annibaldi, która miała tu swoje włości. Do dziś po prawej stronie wznosi się wieża zwana Torre degli Annibaldi zbudowana w XII wieku przez Pietro Annibaldi oraz mury obronne ich posiadłości.

W XIV w. wieża stała się częścią ufortyfikowanego monasteru S. Maria in Monasterio. W XVI wieku kościół – twierdza został zburzony. Z wieżą wiąże się pewna ciekawostka. Otóż w średniowieczu przyłapanemu na gorącym uczynku złodziejowi odcinano rękę, która była przypinana specjalnymi klamrami do murów tejże wieży ku przestrodze dla innych „lepkorękich”.

Dochodząc do skrzyżowania z via Cavour skręcamy w prawo i po chwili po prawej stronie ukazują nam się strome schody ze stojącym na szczycie budynkiem, który w lecie porośnięty jest pięknym, zielonym bluszczem. Powinniśmy pamiętać to miejsce z poprzednieo spaceru – widzieliśmy je z daleka. Są to słynne Schody Borgiów wraz z Palazzo di Borgia na szczycie, jeden z najbardziej malowniczych zakątków Rzymu.

Rodzina Borgia posiadała ten pałac bardzo krótko, szybko przeszedł w ręce rodu Orsini a potem Cesarini. Od początku XVII wieku należy do kościoła stojącego obok a mieści się w nim Instituto Italiano per il Restauro czyli Włoski Instytut Konserwatorski. Legenda głosi, że to w tym pałacu Lukrecja Borgia przyjmowała kochanków, a po upojnej nocy proponowała im wyjście na balkon celem zaczerpnięcia tchu. Zawsze puszczała ich przodem, a kiedy kochanek stał już na balkonie uruchamiała dźwignią zapadnię, podłoga balkonu otwierała się i kochanek lądował kilka metrów niżej ze skutkiem śmiertelnym. Prawda jednak jest inna. Kiedy bowiem budowano pałac oraz ów balkon ( 1515 – 1520 ) Lukrecja mieszkała w Ferrarze i była żoną Alfonso d’Este. Nazywana była „rozpustną morderczynią” oraz „największą kurtyzaną Rzymu”, podejrzewano ją o utrzymywanie kazirodczych stosunków ze swym bratem – kardynałem Cesare Borgia oraz ze swym ojcem – papieżem Aleksandrem VI. Dziś skłaniamy się jednak ku temu, by nie wierzyć w te historie. Wydaje się, że wyjaśnienie sprawy oskarżenia o kazirodztwo jest dość proste. Było to tak: papież Aleksander VI postanowił wydać za mąż swą 12 – letnią wówczas córkę Lukrecję. Za męża wybrano jej Giovanniego Sforza, członka bardzo wpływowej rodziny północnowłoskiej. Ślub odbył się w 1493 roku i aby być pewnym skonsumowania małżeństwa, papież Aleksander VI był obecny w pokoju Lukrecji podczas nocy poślubnej. Siedział sobie na krzesełku kilka metrów od łoża i podziwiał córeczkę „w akcji”. Przez 3 lata Lukrecja mieszkała z mężem w mieście Pescara. Jednak z czasem na horyzoncie pojawiła się możliwość zawarcia bardziej intratnego sojuszu, zatem papież Aleksander VI postanowił rozwieść córkę. Najpierw wydał fałszywe ogłoszenie, iż będąc świadkiem nocy poślubnej widział problemy Giovanniego i ze względu na jego impotencję małżeństwo to nigdy nie zostało skonsumowane. Wobec gwałtownym zaprzeczeniom męża Lukrecji nakazał mu aby odbył on publicznie, na oczach specjalnie powołanej komisji, stosunek z Lukrecją. Kiedy Sforza nie wyraził na to zgody papież małżeństwo unieważnił. I to właśnie Giovanni Sforza, oburzony takim wyrokiem zaczął szerzyć plotki na temat Lukrecji. Oprócz jej domniemanych intymnych kontaktów z bratem i ojcem oskarżał Lukrecję o to, że posiadała ona specjalny pierścień, z którego wysuwała się cienka igła nasączona trucizną. Miała ona ponoć dźgać nią swych kochanków tuż po „numerku”, kiedy jeszcze na nich siedziała. Być może te oskarżenia przeszłyby niezauważone gdyby nie pewien strategiczny błąd popełniony przez papieża. Otóż w momencie kiedy papież oskarżał Sforzę o impotencję i dowodził dziewictwa swej córki, była ona już w ciąży z przygodnym kochankiem – dworzaninem Pedro Calderone. Aby sprawę zatuszować Aleksander VI wysłał córkę do klasztoru, zaś Cesare Borgia wrzucił do Tybru ojca dziecka. Lukrecja powiła bobasa, dziecko zalegalizowano i puszczono w obieg informację, że jest to dziecko Cesarego Borgia, matką zaś miała być jedna z rzymskich kurtyzan. Z czasem wyszło na jaw, że dziecko urodziła Lukrecja a lud rzymski, pamiętający ogłoszenie tyczące się ojcostwa, uwierzył w kazirodcze stosunki rodzeństwa….ot i cała prawda. Możnaby rzec: telenowela hiszpańska (ród Borgia pochodził z Hiszpanii). Dość o rodzinie Borgia.

Zwróćmy uwagę na kościół stojący po prawej stronie. To S. Francesco di Paola. Powstał w latach 1624 – 1630 na zlecenie kalabryjskiego księdza Giovanni Pizzullo della Regina, wg proj. Orazio Torriani. W związku z pracami przy budowie drogi via Cavour jakie odbywały się tu w roku 1884 zburzono część placu przykościelnego wraz ze stojącymi tu zabudowaniami.
Wnętrze trójnawowe, zdobione dekoracjami autorstwa Barattoni, z 3 kaplicami po każdej stronie. Z ciekawszych miejsc wymienić możemy 2 kaplicę po prawej stronie, w której odnajdziemy freski Giuseppe Bartolomeo Chiari „Cuda św. Franciszka z Paoli”. W prezbiterium ponad drzwiami widzimy pomniki Lazzarro Pallavicini oraz Giovanni Pizzulo – to dzieła Agostino Corsini. Ołtarz główny jest autorstwa Giovanni Antonio De Rossi z 1655 roku. W zakrystii na sklepieniu zobaczyć możemy „Objawienie się Matki Boskiej św. Franciszkowi z Paoli” pędzla Sassoferrato.

Czas ruszyć dalej. Udajmy się Schodami Borgiów do góry. Wyjdziemy w ten sposób na plac Piazza di Pietro in Vincoli. Po prawej stronie w oddali widzimy średniowieczną wieżę Torre Margani, znaną też jako Wieża Borgiów, która dziś stanowi dzwonnicę kościoła, o którym opowiadaliśmy sobie przed chwilą.

Jednak to co najważniejsze na placu znajduje się po jego lewej stronie. To bazylika S. Pietro in Vincoli ( Bazylika św. Piotra w Okowach ).

Kościół stanął tu w 442 r. na zlecenie żony cesarza Walentyniana III – Licynii Eudoksji. Z budową tą wiąże się pewna legenda. W V wieku właśnie, żona wschodniorzymskiego cesarza Teodozjusza II – Elia Eudocia podarowała swej córce Licynii łańcuch, którym ponoć skrępowany był sam św. Piotr po aresztowaniu przez Heroda Agryppę w 44 roku. Cesarz Walentynian III przekazał ów łańcuch w ręce papieża Leona I Wielkiego. Tenże był już w posiadaniu łańcucha, którym skuty był św. Piotr tutaj, w Rzymie, podczas pobytu w więzieniu Mamertinum. Kiedy oba łańcuchy spoczęły obok siebie w cudowny sposób połączyły się tworząc jedną całość. I właśnie dla uczczenia tegoż cudu powstała ta bazylika. Kościół stoi na „Ecclesia Apostolorum” czyli na tzw. Kościele Apostołów który został zniszczony z niewiadomych przyczyn. Fakt ten odkryto w latach 1956 – 1960 kiedy zdjęto posadzkę nawy głównej i przeprowadzono badania ujawniające wszystkie akty budowlane aż do V wieku. Stwierdzono w tym miejscu szereg nakładających się na siebie obiektów, tzw. domus czyli domów rzymskich patrycjuszy z czasów cesarskich, z wieków IV, III a nawet z przełomu wieków I i II, z pięknymi mozaikami. Na najniższym poziomie odkryto obiekt z czasów Nerona – prawdopodobnie fragment Domus Aurea czyli Złotego Domu Nerona, o którym powiemy sobie więcej pod koniec naszego spaceru. Bazylika na przestrzeni dziejów przechodziła kilkukrotnie różne przebudowy i restauracje m.in. w 780 r., 1471 r. czy 1503 r.
Do narteksu (przedsionka) poprzedzającego kościół wchodzi się przez pięciołukowy portyk wsparty na ośmiobocznych filarach, które w kapitelach mają herb papieża Juliusza II (fundatora renowacji z roku 1503). Wnętrze ma plan bazylikowy, trzy nawy dzielone przez 20 antycznych kolumn z marmuru greckiego, prawdopodobnie pochodzące ze znajdującego się dawniej w pobliżu Portyku Livii. Na lewo od wejścia widzimy pomnik Antonio i Piero del Pollaiolo (artyści z Florencji) wraz z popiersiami braci – dzieło Luigi Capponi z 1498 r. Powyżej „Przebłagalna procesja w intencji uwolnienia od zarazy z roku 1476” – fresk Antoniazzo Romano. Na spłaszczonym w baryłkę sklepieniu nawy głównej mieści się kolejny fresk, tym razem autorstwa Giovanni Battista Parodi – „Cudowne połączenie się łańcuchów św. Piotra”.

W nawach bocznych zamiast kaplic mamy ołtarze. Ponieważ w kościele znajduje się duża ilość ciekawych dzieł sztuki, które łatwo pominąć, zwiedzimy kościół według poniższego planu:

Wejdźmy do prawej nawy:
ołtarz 1) (oznaczony nr 2 na planie) – mieści się tu obraz Guercino – „Św. Augustyn”.

ołtarz 2) (nr 3) – „Uwolnienie św. Piotra”, kopia Domenichino. Po bokach pomniki kard. Girolamo Agucchi (z lewej) i Lanfranco Margotti. Pierwszy z nich powstał wg rysunku Domenichino.

W transepcie prawym widzimy mauzoleum papieża Juliusza II (nr 4). Szczątki Juliusza II, który zmarł 21 lutego 1513 r. pochowano tu ponad 100 lat później, w chwili jego śmierci mauzoleum nie było jeszcze ukończone. Żeby zbudować ten pomnik Michał Anioł spędził 8 miesięcy w kamieniołomie w Carrara, osobiście wybierając idealne bloki marmuru. Po powrocie, krótko po rozpoczęciu pracy został oddelegowany do innego zadania i projekt mauzoleum wstrzymano. Kiedy Juliusz II umarł Michał Anioł powrócił do pracy nad jego grobowcem lecz ze względu na brak czasu wykonał pomnik dużo mniejszy niż planował. Projekt zakładał obecność posągu Mojżesza oraz 40 posągów towarzyszących (gdyby go zrealizowano byłby wielkości całej ściany bocznej kościoła!), zrealizowano jednak tylko Mojżesza, posąg papieża i „Więźniów” czyli 6 posągów, których dziś próżno szukać w tym kościele gdyż 4 z nich znajdują się we Florencji a 2 w Paryżu. Niedługo potem papież Paweł III przeniósł Michała Anioła do malowania „Sądu Ostatecznego” w Kaplicy Sykstyńskiej i projekt kończyli już jego uczniowie. Zredukowane do minimum kolosalne dzieło Michała Anioła, które miało być dziełem jego życia, składa się z prostej fasady, w skład której wchodzi 6 nisz z posągami.

W centralnej części mieści się olbrzymi posąg Mojżesza……z rogami! Dlaczegóż ma on rogi? Wynikło to z błędnego tłumaczenia Biblii z języka hebrajskiego, jakiego dokonał św. Hieronim ze Strydonu pod koniec IV wieku. Otóż ów święty powinien był przetłumaczyć: „Mojżesz miał głowę promieniście jaśniejącą” ale w związku z podobieństwem znaczeń jednego ze słów hebrajskich pomylił się i przetłumaczył: „Mojżesz miał głowę rogatą”. Michał Anioł rzeźbiąc tę postać opierał się właśnie na tym tekście biblijnym, dlatego dodał Mojżeszowi rogi zamiast promieni Boskiej Mądrości. Na jednym z kolan posągu można zauważyć pęknięcie. Według legendy powstało ono z winy Michała Anioła. Ponoć tracący wenę twórczą artysta miał uderzać w to miejsce młotkiem krzycząc: „Dlaczego do mnie nie przemawiasz!”
Po bokach Mojżesza widzimy dwa posągi personifikujące Lia i Rachele – symbole aktywnego i kontemplacyjnego życia. Powyżej Mojżesza mieści się leżący pomnik papieża Juliusza II przypisywany do niedawna Tommaso Boscoli. Jednak po ostatniej renowacji w 2000 r. historycy sztuki i konserwatorzy zgodnie przyznają, iż najprawdopodobniej mamy jednak do czynienia z dziełem samego Michała Anioła! Po bokach pomnika papieskiego stoją posągi Sybilli wykonane przez Rafael da Montelupo. Ponad pomnikiem Juliusza II stoi „Madonna z Dzieciątkiem”, która ma niejako czuwać nad ciałem zmarłego papieża – to dzieło Scherano da Settignano.
Za pomnikiem znajdują się drewniane drzwi z XVI wieku wiodące do tzw. Antyzakrystii (nr 5), w której mieszczą się dzieła Domenichino z 1604 r.: „Uwolnienie św. Piotra” oraz Pier Francesco Mola – „Św. Augustyn”. W zakrystii właściwej znajduje się marmurowy ołtarz z XV wieku zdobiony reliefem z przedstawieniem „Madonny z Dzieciątkiem”.

W kaplicy na prawo od prezbiterium (nr 6) widzimy dzieło Guercino – „Św. Małgorzata”.

W prezbiterium mieści się trybuna (nr 7) zdobiona przez Jacopo Coppi w roku 1577. Ołtarz główny przykrywa baldachim autorstwa Virginio Vespignani z 1876 r. Konfesja pod ołtarzem (nr 8) jest dziełem tegoż samego artysty, zawiera ołtarz ze „Scenami z życia św. Piotra” wykonanymi przez Caradosso w 1477 r.

Mieści się tu też relikwiarz z łańcuchami św. Piotra. Pod ołtarzem zauważyć możemy wczesnochrześcijański sarkofag zdobiony od frontu „Scenami z Nowego Testamentu”, który zawiera relikwie braci z dynastii Machabeuszy – rodu kapłańskiego pochodzącego z czasów przed Chrystusem!

W lewej nawie:
Na końcu nawy widzimy grób Mariano Petro Vecchiarello.

ołtarz 2) – zawiera bizantyjską mozaikę z 680 roku! Przedstawia ona „Św. Sebastiana Brodatego”, tuż obok po lewej widzimy grób kard. Cinzio Aldobrandini (nr 10).

ołtarz 1) (nr 11) – „Chrystus z krzyża ściągnięty”, dzieło Pomarancio, po lewej stronie zaś grobowiec Nicolò da Cusa z 1464 r., z reliefem przypisywanym Andrea Bregno przedstawiającym „Św. Piotra, kardynała Nicolò da Cusa i anioła wyzwoliciela”.

Do kościoła przylega monumentalny budynek dawnego klasztoru.

Zbudowany na zlecenie kard. Nicolò da Cusa, prace kontynuowane były jeszcze za czasów kard. Francesco della Rovere (późniejszego papieża Sykstusa IV), zakończyły się dopiero za pontyfikatu papieża Juliusza II. Budynek jest dziełem Giuliano da Sangallo. Do dziś w jego wnętrzach zachowały się krużganki klasztorne z XVI w. wraz z niewielką fontanną dodaną w 1642 r. z rzeźbami pszczół, które nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do fundatorów. Oczywiście był to ród Barberini.

Budynek przebudowano w latach 1915 – 1925 i dziś mieści się tu Wyższa Szkoła Budownictwa i Inżynierii.

Wychodząc z kościoła skręćmy w prawo i wejdźmy w uliczkę via delle Sette Sale, która biegnie wzdłuż jego boku. Po chwili po lewej natkniemy sie schody. Zejdźmy nimi do uliczki via Monte Polacco i do placu na którym stoi kościół S. Gioacchino e S. Anna ai Monti.

Początki budowy sięgają 1589 r., trwała ona aż do roku 1723 kiedy to ksiądz Francesco Narici zaadaptował jeden ze znajdujących się tu budynków na siedzibę zakonu sióstr św. Franciszka z Paoli. Podczas rozbudowy kościoła w 1774 r. odkryto w ścianie klasztoru wielki skarb: srebra, pozłacane figurki, kryształowy kandelabr, marmurowe rzeźby oraz srebrną uprząż dla konia! Przekazano go do Muzeów Watykańskich. Wg legendy skarb ten należał do któregoś z polskich królów który ponoć miał tu kiedyś swój pałac! Dziś świątynia jest ortodoksyjnym kościołem Etiopczyków.

Ruszamy dalej boczną uliczką via in Selci. Jej nazwa pochodzi od słowa „Silices” czyli rodzaju skalnego materiału odkrytego podczas renowacji nawierzchni drogi. Mniej więcej w tej okolicy w latach 15 – 7 p.n.e. stanął Portyk Livii (żony Oktawiana Augusta). Budowla miała 120 metrów długości i 95 m. szerokości, składała się z podwójnej kolumnady na wszystkich czterech bokach, z dużym prostokątnym placem wewnątrz.
Na jej miejscu stanął w latach 498 – 514 kościół S. Lucia in Selci mający za zadanie pamagać chorym i ubogim. W XIII wieku kościół obudowany został budynkami klasztornymi w taki sposób, że dziś nie widać go z zewnątrz.

Przeszedł jeszcze jedną wielką przebudowę wg proj. Bartolomeo Bassi (klasztor) oraz Carlo Maderno (kościół) w roku 1604, kiedy kompleks przejęły siostry Augustianki. Dziełem tego drugiego jest również piękny portal z tzw. rozbitym frontonem, przez który dostać się można zarówno do klasztoru jak i do ukrytego kościoła.

Kolejna restauracja miała miejsce dość szybko bo już w 1624 roku, dokonał jej Francesco Borromini.
Wnętrze stanowi prostokątna hala z dwoma ołtarzami na każdym boku oraz niszami pomiędzy doryckimi pilastrami. Na kontrfasadzie miesci się tzw. kantoria czyli miejsce dla chóru kościelnego. Jej projekt przypisuje się Francesco Borromini. Na tej ścianie widzimy też dzieło Cavalier d’Arpino „Bóg Ojciec”.
Po prawej stronie:
ołtarz 1) „Męczeństwo św. Łucji” – Giovanni Lanfranco
ołtarz 2) „Wizja św. Augustyna” – Andrea Camassei
W ołtarzu głównym z XIX wieku, który zastąpił ten oryginalny ołtarz Borrominiego, widzimy „Zwiastowanie” Anastasio Fontebuoni z 1606 roku.
Po lewej stronie:
ołtarz 2) „Komunia Madonny z rąk św. Jana” – Andrea Camassei
ołtarz 1) zwany jest też Kaplicą Londi, zaprojektował go Francesco Borromini w latach 1637 – 1639. Widzimy tu obraz „Św. Trójca i święci Augustyn i Monika” stworzony przez Cavalier d’Arpino.

Dochodzimy do placu Piazza di S. Martino ai Monti, na środku którego wznosi się wieża Torre dei Capocci oraz tuż obok wieża Torre dei Graziani.

Pierwsza zbudowana została przez rodzinę Arcioni i przejęta później przez ród Capocci, stanowiła swego rodzaju bramę wjazdową na szczyt wzgórza Eskwilin gdzie mieści się do dzisiaj bazylika większa S. Maria Maggiore. Wraz z przylegającymi budynkami wieża stanowiła twierdzę broniąca dostępu do wzgórza. Budynki rozebrano w XIX wieku.
Druga z wież – Torre dei Graziani zbudowana została przez rodzinę Cerroni na przełomie XII i XIII wieku z materiałów pobranych z Term Trajana. Potem przeszła w ręce rodu Graziani, którzy mieszkali tu do XV wieku. Dziś wieża jest częścią kompleksu Casa Generalizia dell’Istituto delle Figlie di Maria Santissima dell’Orto.

Wejdźmy teraz w uliczkę biegnącą właśnie obok tej wieży – via dei Quattro Cantoni. Po lewej, pod nr 45 widzimy Casa Cantarelli – XVI – wieczny budynek tegoż rodu, później siedziba konwentu S. Maria dell’Orto.

Po prawej stronie biegnie ulica via dell’Olmata, przy której mieści się pałac dawnego bogatego rodu bankierów – rodziny Ravenne (pod nr 46).

Powstał w XVI wieku, sprzedany państwu włoskiemu w 1870 r. Dziś wnętrza jego mieszczą komendę Guardia di Finanza czyli Straży Finansowej, która jest takim odpowiednikiem polskiej Policji Gospodarczej połączonej z Inspekcją Skarbową.

Wróćmy na naszą ulicę główną. Pod numerem 50 stoi XVII – wieczny kompleks Sióstr Oblatek Filipinek.

Kiedy w 1620 r. powstał ten zakon siostry osiadły przy kościele S. Filippo Neri na via Giulia, gdzie nauczały młode panny mające wyjść za mąż wypełniania obowiązków domowych. Po kilku latach liczba „studentek” tak wzrosła, że zmuszone zostały do zmiany siedziby i przeniosły się właśnie tutaj, do budynku podarowanego im przez ród Sforza. Aby przystosować rezydencję do nowych zadań dokonano jej przebudowy wg proj. GiovanBattista Contini. W 1827 r. do klasztoru dobudowano kościół pod wezwaniem S. Filippo Neri (niewidoczny z zewnątrz).

Trochę dalej po lewej stronie wejdziemy w uliczkę via Sforza. Pod nr 5 – 6 mieści się dawny kościół SS. Annunziata wraz z konwentem Augustianek zwanych Turczynkami ze wzglęu na kolor szat jakie noszą.

Zgromadzenie ufundowała Camilla Orsini, żona Marcantonio Borghese, krewnego papieża Pawła V Borghese. Siostry zbudowały cały kompleks w pierwszej połowie XVII wieku. Po roku 1870 kościół i budynek zakonny przekazano Armii Włoskiej.

Wracamy na ulicę główną i podążamy naprzód dochodząc do via Cavour. Skręćmy w prawo w via di S. Maria Maggiore. Oczom naszym ukazuje się olbrzymi kościół, jedna z czterech bazylik większych – S. Maria Maggiore. Nie czas jednak na jej zwiedzanie. Poznamy ją podczas jednego z kolejnych spacerów po wzgórzu Eskwilin. Wędrując ulicą do końca skręcamy znów w prawo w via Liberiana. Pod nr 24 widzimy tzw. Casa dei Bernini.

Budynek zbudował w 1606 roku Pietro Bernini. Aż do 1640 roku mieszkał tu jego syn, słynny architekt i rzeźbiarz papieski – GianLorenzo Bernini. To właśnie tu powstały takie dzieła jak „Apollo i Dafne” czy „Pluton i Prozerpina”.

Trochę dalej, pod nr 21 widzimy Palazzo Imperiali Borromeo, który powstał w XVII wieku dla monsignore Giustino Ciampini (monsignore to tytuł nadawany kapelanom i prałatom papieskim).

W XIX wieku stał się siedzibą Instytutu Ćwiczeń Duchowych ufundowanego przez kard. Vitaliano Borromeo. Nazywany był też Palazzo Rospigliosi. Dziś mieści się w nim hotel.

Idąc dalej, po prawej stronie widzimy uliczkę via Paolina, nazwaną tak na cześć papieża Pawła V Borghese. Znajduje się tu niewielka fontanella z wodą pitną, która powstała w 1930 r. wg proj. Marcellino Ginesi.

Charakteryzuje się płaskorzeźbą putta. Nie łączmy jednak tych dwóch słów „fontanella” i „putto” tworząc słowo „puttanella”, jak to mają w zwyczaju robić turyści (szczególnie dzieci) podczas słuchania opowieści o fontannie. A jeśli już to zrobimy, to nie wymawiajmy tego słowa na głos gdyż Włosi mogą na nas krzywo spojrzeć, szczególnie kiedy wypowiada to jakieś dziecko. Słowo „puttanella” znaczy bowiem „kurewka”

Ostatni z interesujących nas budynków przy ulicy via Liberiana stoi pod numerem 17 – 18. Kiedyś znany jako Palazzo Cassetta od nazwiska kard. Francesco di Paola Cassetta.

Powstał w XVII wieku na fundamentach średniowiecznego pałacu wzniesionego tu w latach 1187 – 1191 na zlecenie papieża Klemensa III z przeznaczeniem na siedzibę patriarchy Antiochii. To w tamtym pałacu odbyło się w 1294 r. konklawe, które obrało papieżem Celestyna V. Potem mieszkało w nim kilku papieży. Pałac zburzono w 1610 roku.

Wejdźmy teraz w wąską uliczkę biegnącą na wprost – via di S. Prassede, którą dojdziemy do bocznego wejścia prowadzącego do arcyciekawego kościoła – bazyliki S. Prassede.

Pamiętacie jak przy poprzednim spacerze zwiedzaliśmy bazylikę S. Pudenziana? Dziś stoimy przed kościołem jej siostry. Jak donosi „Złota Legenda” Prakseda żyła w I lub na początku II wieku, była jedną z córek senatora rzymskiego Pudensa, który nawrócony został na wiarę katolicką przez samego św. Piotra – wzmiankuje o tym nawet sam św. Paweł z Tarsu w swoim „Liście do Tymoteusza” napisanym w 67 roku. Obie córki zginęły śmiercią męczeńską, ukarane za urządzanie pochówków chrześcijanom, co było wówczas prawnie zakazane. Relikwie sióstr przechowuje się właśnie w tym kościele. Ciekawostką jest fakt, iż również w Polsce istnieje kult św. Praksedy. Kościół jej wezwania zbudował w 1696 roku w Dokudowie na Podlasiu Karol Stanisław Radziwiłł. Wróćmy jednak do Rzymu. Pierwsza świątynia stanęła tutaj już w V wieku, zbudowana na ruinach dawnego domu św. Praksedy. W 822 roku bazylika została rozbudowana i ozdobiona mozaikami w stylu bizantyjskim. Potem była jeszcze wielokrotnie przebudowywana m.in. w XIII wieku kiedy dodano kampanilę, czy w wieku XIX, wciąż jednak zachowuje swój średniowieczny surowy charakter. Ponieważ również i w tym kościele mnóstwo jest wielkich dzieł sztuki, także i ten obiekt zwiedzimy według poniższego planu aby nie umknął nam żaden szczegół:

Od strony ulicy via S. Martino ai Monti widać wciąż stary, średniowieczny portyk (nr 1), przez który wchodziło się dawniej na schody (nr 2) prowadzące na dziedziniec (nr 3), na którym zachowane są pozostałości kolumnady z pierwszego kościoła z V wieku!

Fasada kościoła nie jest widoczna z zewnątrz, do dziś zachowuje swój wygląd z czasów przebudowy kościoła, do której doszło, jak już wiemy, w wieku IX.

Wnętrze kościoła jest 3 – nawowe, dzielone przez 8 granitowych kolumn z każdej strony oraz filary wspierające łuki, częściowo również z IX wieku. Na posadce nawy głównej (nr 4) widzimy okrąg upamiętniający dawną studnię, w której Prakseda wraz z siostrą pochowały 2300 skazanych na śmierć chrześcijan.

Na ścianach cykl obrazów z lat 1594 – 1596 z przedstawieniem „Historii Męki Pańskiej” w 8 scenach – są to dzieła Giovanni Balducci, Paris Nogari, Girolamo Massei, Agostino Ciampelli i Baldassare Croce. Na kontrfasadzie, po bokach portalu głównego znajduje się malowidło „Zwiastowanie” – Stefano Pieri. Po prawej mieści się również grób Silvio Santacroce z XVII wieku, po lewej zaś – w posadzce – grób Giovanni Carbone z datą i miejscem jego śmierci – Rzym, 1388.
Czas zwiedzić najważniejsze miejsca w tej bazylice. Jak zwykle zaczynamy od nawy prawej.

kaplica 1) Kaplica św. Bernardyna z Parmy – poświęcona włoskiemu Benedyktynowi i biskupowi Parmy. Zbudowana została w XVIII wieku, dziś dedykowana również Matce Boskiej Różańcowej. Widzimy tu obrazy Domenico Pestrini „Męczeństwo bł. Tesauro Beccari”, Angelo Soccorsi „Piotr Aldobrandini” oraz dzieło ołtarzowe „Św. Bernard z Parmy”.

kaplica 2) Kaplica Cesi (nr 5) – sklepienie i ściany pokrywają malowidła Borgognone. Z prawej widzimy „Rodzina Maryi”, z lewej „Adoracja Trzech Króli”. Lunety kopuły są dziełem Ciro Ferri.

kaplica 3) Kaplica św. Zenona (nr 6) – to jedno z najważniejszych bizantyjskich dzieł w Rzymie!

Kaplica stworzona została na zlecenie papieża Paschalisa I w IX wieku jako mauzoleum jego matki Teodory. Poprzedza ją portal zbudowany po części z materiałów pobranych z innych budowli. Ponad portalem znajduje się mozaika z podwójnym rzędem medalionów, które opasają łukowate okno. W rzędzie wewnętrznym medalionów widzimy „Madonnę z Dzieciątkiem”, „Św. Novato”, „Św. Tymoteusza”, „Św. Praksedę”, „Św. Pudencjanę” i inne portrety. W rzędzie zewnętrznym „Chrystus i 12 apostołow”. Na dole po bokach mieszczą się portrety papieży: Paschalisa I oraz jego następcy Eugeniusza II. U góry po bokach zaś podobizny Mojżesza i Eliasza.
Wchodząc do kaplicy zwróćmy uwagę najpierw na posadzkę. Jest to jeden z najstarszych przykładów tzw. opus sectile czyli cięcia precyzyjnego polichromowanego marmuru. Wnętrze kaplicy inspirowane jest klasycznymi mauzoleami, położone na planie krzyża greckiego z rogowymi kolumnami i sklepieniem krzyżowym. Całość pokrywają świetnie zachowane mozaiki z IX wieku! Zacznijmy od sklepienia. Widzimy tu „Chrystusa Salwatora”oraz 4 anioły.

W lunecie po prawej „Święci Jan Ewangelista, Andrzej i Jakub” a poniżej „Chrystus pomiędzy św. Paschalisem I i cesarzem Walentynianem”. W niszy ołtarzowej – „Tronująca Madonna z Dzieciątkiem” oraz „Św. Prakseda i Pudencjana”.

W lunecie po lewej zaś widzimy „Św. Agnieszkę” i „Św. Praksedę i Pudencjanę”.

Pod niszą jest wizerunek „Episcopa Teodora” czyli matki papieża Paschalisa I, w nietypowej bo kwadratowej aureoli – oznacza to, że żyła ona jeszcze w momencie budowy kaplicy. Jak rozumieć słowo „Episcopa”? Dokładnie nie wiadomo. Istnieją jednak dwie interpretacje tej inskrypcji na mozaice. Pierwsza mówi, iż miał to być znak poparcia dla praktyki ordynacji kobiet czyli możliwości pełnienia posługi kościelnej i przyjmowania święceń kapłańskich przez kobiety. Ponoć w IX w. udzielano święceń kobietom, co więcej, mianowano je nawet biskupami! Dość ciekawa teoria i nawet dość realna gdyż w języku greckim słowo „episcopos” oznacza biskupa. Niestety rewelacje te nie są poparte żadnymi innymi źródłami poza tą mozaiką, więc to tylko jedna z teorii. Druga interpretacja rzecze, że słowo to miało oznaczać żonę biskupa! Tak, tak, dobrze przeczytaliście. W IX wieku biskupi mogli mieć żony, zatem „episcopa” to żona biskupa. W tym wypadku jednak miałoby to być uhonorowanie Teodory jak matki a nie żony biskupa Rzymu.
W kaplicy dostrzec można jeszcze „Wyzwolenie Adama i Ewy od piekła”. Naprzeciw ołtarza „Święci Piotr i Paweł”. Z lewej strony kaplicy mieści się przejście do kolejnej z kaplic, kaplicy kardynała Coetivy. O niej jednak za chwilkę. Z prawej strony widzimy wejście do małej kapliczki zwanej Kaplicą Biczowania, gdyż zawiera relikwię – fragment kolumny, do której ponoć miał być przywiązany Jezus podczas biczowania! Przywiózł ją do Rzymu kard. Giovanni Colonna w 1223 r. Kolumna przechowywana jest w relikwiarzu ze złoconego brązu stworzonym wg proj. Cambellotti w roku 1898.

Kolumna ma 63 cm wysokości, średnica u podstawy wynosi 40 cm, u góry 20 cm, zaś w najwęższym miejscu 13 cm.
Wychodząc z kaplicy zwróćmy jeszcze uwagę na nadproże. Umieszczono tu urnę, w której ponoć mają znajdować się prochy świętego Walentego.
Na trzecim filarze (nr 7) zauważyć możemy fresk z XIII wieku – „Ukrzyżowanie”, popiersie biskupa G. B. Santoni – jedno z pierwszych dzieł GianLorenzo Berniniego (wykonał je mając 16 lat) a także inskrypcję z IX wieku zawierający nazwiska męczenników, których relikwie przeniesiono do bazyliki za pontyfikatu papieża Paschalisa I.

kaplica 4) Kaplica kard. Coetivy (nr 8) – znajduje się w niej grób kard. Alain de Coetivy, który był kardynałem tytularnym bazyliki w latach 1448 – 1474. Pomnik stworzył prawdopodobnie Andrea Bregno. W tle widać postacie św. Piotra i św. Pawła.

kaplica 5) Kaplica Krucyfiksu (nr 9) – powstała w XIII wieku. Umieszczono w niej marmurowe fragmenty z pierwszego kościoła. Odnajdziemy tu też drewniany krucyfiks z XVI wieku oraz grób kard. Pantaleon Anchier z Troyes, który był kardynałem tytularnym bazyliki w latach 1262 – 1286. Grobowiec jest najprawdopodobniej dziełem Arnolfo di Cambio.

Czas przejść do prezbiterium (nr 11). Widzimy tu trzy kondygnacje schodów. Dwie boczne prowadzą do ołtarza, jedna centralna zaś do krypty. Prezbiterium zawiera ołtarz wraz z cyborium czyli obudową ołtarza złożoną z 4 kolumn dźwigających baldachim (nr 10).

Najważniejszym elementem nie tylko prezbiterium ale i całego kościoła jest cykl mozaik z IX wieku złożony z trzech części: w absydzie, w łuku absydialnym i w łuku tęczy.

Mozaika w absydzie – ikonografia absydy podzielona jest na dwie części. U góry, w centrum mozaiki widzimy stojącą postać Chrystusa ze złotą aureolą z niebieskim krzyżem w środku. Prawą rękę ma podniesioną tak, aby było widać ślad po gwoździu, lewą zaś zamkniętą wokół zwoju. Z chmur wyłania się ręka Boga Ojca, która nakłada na głowę syna Koronę Chwały. Po lewej stronie Jezusa (czyli po naszej prawej) widnieją postacie św. Piotra, św Pudencjany oraz nieznanego bliżej diakona, po jego prawicy zaś (czyli po naszej lewej) widzimy św. Pawła, św. Praksedę i papieża Paschalisa I trzymającego w ręku model bazyliki – symbolizuje to ofiarowanie bazyliki Chrystusowi. Całość zamykają dwie palmy jako symbole Raju. Na lewej palmie siedzi Feniks – symbol narodzin i odrodzenia.
Ponadto widzimy rzekę Jordan, pod którą zaczyna się druga część mozaiki zawierająca 13 jagniąt. Jagnię centralne symbolizuje Chrystusa. Leży na niewielkim wzgórzu, z którego wypływają 4 rzeki – symbole 4 Ewangelii. Reszta jagniąt to 12 apostołów. Da się również zauważyć istnienie dwóch miast: Betlejem i Jerozolimy czyli miejsca narodzin i śmierci Chrystusa. W głębi absydy, na ścianie wisi dzieło Domenico Maria Muratori z 1735 r. „Św. Prakseda w trakcie zbierania krwii”.

Mozaika w łuku absydialnym – ikonografia łuku absydy wiąże się z Apokalipsą św. Jana, a dokładniej z rozdziałami 4 i 5 tej księgi. W niebieskim medalionie widzimy Chrystusa – Baranka na tronie, na którego bokach znajduje się 7 świeczników (symbole kościołów Azji). Poza tym mozaika przedstawia jeszcze 4 anioły, 4 tzw. istoty żywe oraz 24 starców. Cztery istoty żywe są identyfikowane jako 4 Ewangelistów: Orzeł to św. Jan, byk to św. Łukasz, człowiek to św. Mateusz oraz lew jako św. Marek.

Mozaika w łuku tęczy – Ikonografia łuku tęczy odnosi się również do Apokalipsy św. Jana z tą różnicą, że do rozdziału 21.

W środku łuku w centrum widzimy Chrystusa w purpurze, któremu sąsiadują dwa anioły oraz 12 apostołów. Ponadto po lewej jest Maria i Jan Chrzciciel a po prawej św. Prakseda. Na końcach centralnej części mozaiki widzimy Mojżesza z tablicą z napisem Lege co oznacza Prawo (po lewej stronie) oraz proroka Eliasza otwierającego swe ramiona przed Chrystusem (po prawej stronie). Obok Eliasza stoi anioł trzymający księgę – Stary Testament. W dolnej części łuku, po jego lewej i prawej stronie znajdują się drzwi do cytadeli strzeżone przez anioła. Na zewnątrz owej cytadeli, w dwóch rzędach reprezentujących rozdziały 7,4 oraz 14,1 Księgi Objawienia, stoją: anioł z podniesionymi skrzydłami pokazujący wejście do miasta, św. Piotr, św. Paweł, biskupi, męczennicy, bogato ubrane kobiety i oficerowie (górny rząd) oraz ludzie potrząsający gałązkami palmowymi (dolny rząd). Podstawa łuku tęczy została zmodyfikowana przez Karola Boromeusza, co doprowadziło do zniszczenia dolnej części mozaiki.

Pod prezbiterium mieści się krypta przebudowana w latach 1728 – 1734 wg proj. Francesco Ferrari. Wcześniej wewnątrz znajdowały się dwa sarkofagi: św. Praksedy i św. Pudencjany. Obecnie sarkofagów jest cztery, ponadto ołtarz zdobiony w typie cosmatesco oraz XVIII – wieczny fresk, który stanowi kopię znajdującego się tu wcześniej malowidła.

Tym oto sposobem dochodzimy do nawy lewej. Po lewej stronie ołtarza głównego mieści się niewielka kapliczka z XVIII wieku. Wewnątrz, na dole znajduje się płyta z czarnego marmuru. Legenda głosi, że na niej sypiała św. Prakseda i że tą właśnie płytą początkowo przykryto jej grobowiec. Po bokach kapliczki są dwa malowidła przedstawiające rodziców św. Praksedy: św. Pudensa oraz Sabinę.

W zakrystii (nr 12), w ołtarzu wisi dzieło Agostino Ciampelli „Św. Jan Gualberto” a na ścianach „Biczowanie” Giulio Romano, „Chrystus zdjęty z krzyża w otoczeniu świętych” Giovanni De Vecchi oraz „Eremita św. Jan Gualberto” Francesco Gai.

kaplica 4) Kaplica św. Jana Gualberto (nr 13) – zbudowana na planie krzyża greckiego, nakryta kopułą – całość to projekt Ernesto Leschiutto z 1933 r. Freski i mozaika są dziełem Giulio Bargellini z 1935 r.

kaplica 3) Kaplica Olgiati (nr 14) – zbudowana w latach 1583 – 1586 wg proj. Martino Longhi Starszego, na zlecenie rodu bankierów z Como – Olgiati. Wewnątrz zobaczyć możemy groby członków rodziny. Sklepienie pokryte jest freskami autorstwa Cavalier d’Arpino z 1587 r. przedstawiającymi Ezechiela, Jeremiasza, Micheasza, Mojżesza, św. Grzegorza Wielkiego, św. Hieronima, św. Augustyna i św. Ambrożego pomiędzy aniołami. W centralnej części widzimy ponadto „Wniebowstąpienie Jezusa”. Ołtarz ozdobiony jest malowidłem „Spotkanie Jezusa z Weroniką” (w niektórych źródłach możemy się spotkać z inną jego nazwą, a mianowicie „Upadek Jezusa pod krzyżem”). Po jego bokach wiszą dzieła Cavalier d’Arpino z przedstawieniem dwóch świętych: Andrzeja i Bernarda z Clairvaux. Ponadto na ścianach widzimy też obrazy „Zmartwychwstanie” oraz „Wniebowzięcie Maryi”.

kaplica 2) Kaplica św. Karola Boromeusza (nr 15) – zbudowana w 1735 roku. W czterech rogach kaplicy, w niszach stoją posągi 4 aniołów symbolizujące 4 cnoty kardynalne. Ołtarz projektu Etienne Parrocel zawiera obraz „Św. Karol Boromeusz dziękuje Bogu za poskromienie zarazy”. Na ścianach bocznych wiszą dwa obrazy Ludovico Stern z 1709 roku: „Św. Karol podczas modlitwy” oraz „Św. Karol w ekstazie”.

kaplica 1) Kaplica św. Piotra – zbudowana w 1721 roku i odnowiona w 1735. Ołtarz nieznanego artysty zawiera obraz „Wizyta św. Piotra w domu senatora Pudensa”. Na ścianach bocznych dwa obrazy Giuseppe Severoni: „Św. Pudencjana” oraz „Św. Jan Chrzciciel”.

Idąc dalej dochodzimy do ulicy via S. Martino ai Monti. Skręćmy w nią (w prawo). Oprócz wspomnianego już portyku, pod nr 20 zobaczymy XVI – wieczny dom zwany Casa del Domenichino.

Mieszkał tu słynny boloński malarz Domenico Zampieri zwany potocznie Domenichino. Informuje nas o tym tablica po lewej stronie portalu.
Pod nr 8 stoi budynek, w piwnicach którego odnaleziono w 1888 roku pogański ołtarz z 10 r. p.n.e, na którym składano ofiary bogowi Merkuremu.

Dochodzimy do znanego nam już skrzyżowania, przechodzimy na drugą stronę i wchodzimy w uliczkę biegnącą wzdłuż ściany bocznej kolejnego kościoła – via Equizia. Zwróćmy uwagę na dolne partie tej ściany. Zauważymy, iż zbudowana jest z olbrzymich bloków kamiennych. To fragmenty Murów Serwiańskich, którymi otoczony był Rzym w IV w. p.n.e., na nich zbudowano tę bazylikę. Ulica via Equizia zaprowadzi nas na plac gdzie oczom naszym ukaże się fasada tej świątyni. To bazylika SS. Silvestro e Martino ai Monti.

Początkowo istniał tu dom kapłana Equizio zwany „Titulus Equitii”, po jego śmierci zaś papież Sylwester I przemianował go na „Titulus Silvestri”. Było to coś na kształt prywatnego domu z wielką salą służącą jako oratorium. Resztki murów tegoż domu po dziś dzień widoczne są w podziemiach kościoła, do których prowadzą schody mieszczące się na końcu nawy. Ten pochodzący z III wieku „Titulus Silvestri” był murowanym budynkiem, w skład którego wchodziła jak już wspomnieliśmy duża sala (oratorium wielkości 11 x 18 m.) dzielona dwoma rzędami filarów, nakryta sklepieniem krzyżowym, ponadto inne pomieszczenia służące do celów mieszkalnych. W IV wieku na ruinach tegoż Titulus postawiono niewielką kapliczkę poświęconą czci wszystkich męczenników. W V wieku zaś, z woli papieża Symmachusa na miejscu kapliczki powstała mała bazylika dedykowana św. Marcinowi z Tours. W wieku IX papież Sergiusz II zburzył całą konstrukcję i postawił w tym miejscu dużą bazylikę poświęconą już dwóm świętym: Sylwestrowi i Marcinowi. Za pontyfikatu papieża Leona IV kompleks przejęli Benedyktyni a w wieku XIII przeszedł w ręce Karmelitów. Ponieważ w 1435 roku doszło do dewastacji świątyni, podjęto decyzję o jej odbudowie, której dokonano dopiero w 1570 roku. Fasadę zbudowano jeszcze później, bo w roku 1644, wg proj. Filippo Gagliardi, przebudował ją później (w 1650 roku) nieznacznie Pietro da Cortona. W 1714 r. dostawiono do kościoła kampanilę i odrestaurowano zabudowania klasztorne. Od 2010 roku bazylika jest kościołem tytularnym kardynała Kazimierza Nycza.
Do bazyliki wchodzimy przez portal po bokach którego mieszczą się wizerunki św. Sylwestra i św. Marcina – dzieło Stefano Castelli.
Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, podzielone przez 24 kolumny pobrane z pierwszego kościoła z V wieku. Oryginalny strop nawy głównej ufundowany przez samego św. Karola Boromeusza spłonął, dziś zastępuje go kopia. Nawy boczne zachowują oryginalne XVII – wieczne drewniane sufity, na ścianach widzimy freski, autorem których jest Gaspard Dughet. Z ciekawszych elementów wyposażenia kościoła możemy wymienić:

W nawie prawej:
ołtarz 1) „Ekstaza św. Teresy z Avila” – Giovanni Greppi
ołtarz 2) „Św. Maria Magdalena od szaleńców” – Matteo Piccione
ołtarz 3) „Św. Marcin” – Fabrizio Chiari
ołtarz 4) „Św. Stefan męczennik” – Giovanni Angelo Canini
ołtarz 5) „Św. Karol Boromeusz” – Filippo Gherardi
W prezbiterium poza ołtarzem głównym widzimy tabernakulum i kandelabr, które wykonał artysta o nazwisku Belli.

Centralnie umieszczone schody przed ołtarzem prowadzą nas do krypty zaprojektowanej przez Filippo Gagliardi w 1650 r.

Po jej lewej stronie mieści się duża sala kolumnowa czyli ni mniej ni więcej tylko owe oratorium z III wieku, o którym wspominaliśmy powyżej. Odnajdziemy w niej cyborium stworzone przez braci Cosmatich oraz mozaikę przedstawiającą „Madonnę ze św. Sylwestrem” z VI wieku i fresk z wieku IX prezentujący świętych z krzyżem.

W nawie lewej:
ołtarz 3) „Przenajświętsza Trójca oraz święci Bartłomiej i Mikołaj z Bari” – Giovanni Angelo Canini
ołtarz 2) „Św. Albert karmelita” – Girolamo Muziano z 1575 r.
Pomiędzy ołtarzami 1 i 2 mieści się grób Karmelity B. Angelo Paoli zwanego „Ojcem Biednych”.
ołtarz 1) „Św. Anioł karmelita” – Pietro Testa
Na początku lewej nawy dostrzec możemy również fresk autorstwa Jan Miel z 1651 r. – „Św. Cyryl chrzci sułtana”.
W zakrystii przechowuje się srebrną lampę wotywną z V wieku oraz tiarę papieża Sylwestra I, niestety nie ma możliwosci ich zobaczenia.

Wychodząc z kościoła skręcamy w prawo i idziemy ulicą prowadzącą nas do bramy wejściowej na teren parku Colle Oppio. Zauważyć tu możemy walające się fragmenty kolumn, kapiteli oraz ruiny jakiejś budowli. To pozostałości po antycznych Termach Trajana.

Najstarsze znane nam termy w Europie pochodzą z roku 140 p.n.e. i znajdują się w Pompejach. Pierwsze termy w Rzymie powstały w roku 25 p.n.e., zbudował je Marek Agryppa, znajdowały się w okolicach Panteonu (który ufundowany został również przez Agryppę). Nie były one jednak przesadnie wielkie, miały jedynie 120 x 100 m. Około 60 roku cesarz Neron wybudował nowe termy jednak prawdziwą furorę zrobiły dopiero termy wybudowane z wielkim rozmachem przez Apollodora z Damaszku, na zlecenie cesarza Trajana. Powstały w 109 roku, miały 330 x 315 m. i stanowiły cud ówczesnej techniki budowlanej. W ich skład wchodziły szatnie, restauracje, biblioteki, sale wykładowe, sale gimnastyczne, sale masażu oraz „masażu” i przede wszystkim wielkie baseny. Część basenowa składała się z trzech pomieszczeń: ciepłego, gorącego i zimnego. Ponadto istniała tu łaźnia parowa, łaźnia sucha, komnaty do namaszczania się olejkami i usuwania brudu.

Jak teoretycznie wyglądała taka wizyta w termach? Najpierw wchodziło się do szatni gdzie rozbierano się do naga. Potem przechodziło się do tzw. palestry czyli części sportowej gdzie grano w piłkę lub uprawiano zapasy. Potem należało przejść do ciepłego pomieszczenia aby bardziej się spocić, tutaj też za pomocą specjalnej skrobaczki zdrapywano brud z ciała. Następnie wchodziło się do pomieszczenia gorącego, gdzie zanurzano się i relaksowano w basenie z gorącą wodą mającą około 50 stopni Celsjusza. Pomieszczenie to ogrzewane było systemem podpodłogowym zwanym hypocaustum. Wyglądało to tak, że posadzka w tym pomieszczeniu ustawiona była na około 80 – centymetrowych podporach a pod nią znajdował się piec. Kolejnym krokiem było szybkie przejście do pomieszczenia zimnego zawierającego basen z zimną wodą. Na koniec, w specjalnych pomieszczeniach masażystki namaszczały całe ciało oliwą, masowały i na koniec raz jeszcze zeskrobywały resztki brudu. Tyle teorii. w praktyce wyglądało to zupełnie inaczej. Goście mogli korzystać z term jak tylko chcieli, nie musieli postępować zgodnie z przedstawionym powyżej planem. Początkowo mężczyźni i kobiety korzystali z term o różnych godzinach, mężczyźni po pracy czyli po godzinie 15, kobiety zaś w godzinach porannych. Jednak za czasów Trajana przekonano się, że o wiele ciekawsze może być korzystanie z term wspólnie, stąd Termy Trajana były koedukacyjne! Seks dozwolony był praktycznie w każdej części term, uprawiano go zatem bez skrępowania na oczach innych, gdzie tylko się dało Bezpośrednio na terenie term lub w ich pobliżu mieściły się lupanary czyli domy publiczne, w których rzymskie kurtyzany oferowały swoje usługi. Warto wspomnieć, że w Rzymie do dziś istnieją nowoczesne termy kontynuujące antyczną tradycję, w których panują te same reguły co dawniej (łącznie z dozwolonym uprawianiem seksu) i są dość licznie odwiedzane, szczególnie w okresie zimowym

Na koniec warto zobaczyć jeszcze jedno miejsce, choć przyznaję, że jest ono trudne do odnalezienia. Aby tam trafić trzeba wchodząc przez bramę na teren term skręcić w lewo i udać się ścieżką w dół. Doprowadzi nas ona do fontanny. Kiedy ją miniemy, musimy skręcić w prawo i aleją udać się do samego końca, aż pod bramę wyjściową z parku. Tuż przed ową bramą, po prawej stronie da się zauważyć pewien budynek. To pozostałość tzw. Domus Aurea czyli słynnego Złotego Domu Nerona!

Przed rokiem 64 na całym tym terenie (także na miejscu gdzie dziś stoi Koloseum) znajdowały się typowe zabudowania rzymskie. W 64 roku wybuchł wielki pożar który strawił dużą część miasta. Ponoć trwał on 5 i pół dnia i zasięgiem objął 10 spośród 14 ówczesnych dzielnic Wiecznego Miasta. O spowodowanie tej pożogi podejrzewano wtedy samego cesarza Nerona, który na miejscu spalonych budynków rozpoczął budowę swego pałacu. Owcześni Rzymianie twierdzili, że Neron wysłał swych zaufanych ludzi, którzy udając pijanych podpalili miasto. Sam zaś miał oglądać pożar z jednej z wież na Eskwilinie, śpiewając przy tym i grając na lirze. Inna teoria głosiła, że nie był to Neron, który ponoć wtedy przebywał w swej willi w Anzio, dokonać tego mieli chrześcijanie. Wątek ten został podjęty przez samego cesarza, który zarządził masowe aresztowania i rzucał ich psom na pożarcie lub krzyżował i podpalał. Ukazuje to np. słynny obraz polskiego malarza Henryka Siemiradzkiego pt.: „Pochodnie Nerona”, namalowany w 1876 roku w Rzymie, który możemy oglądać w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w krakowskich Sukiennicach. Według Tacyta, przebywający w Anzio Neron na wieść o pożarze natychmiast wrócił do Rzymu i zorganizował pomoc humanitarną: otworzył między innymi swój pałac na Palatynie dla ofiar pożaru i zapewnił im wikt i opierunek.Teorii jest wiele, jednak współcześni historycy skłaniają się ku twierdzeniu, że Neron był jednak niewinny. Faktem jest jednak, iż na pogorzelisku zbudował swój olbrzymi pałac – Domus Aurea. Prace zaczęły się w 64 roku i trwały do roku 68, kierowali nimi dwaj architekci: Sewerus i Celer. Zajmował on powierzchnię około 100 hektarów (10 razy większy niż cały kompleks Term Karakalli) a łącznie z ogrodami aż 250 hektarów! Otoczony był zewsząd portykiem o łącznej długości 1,5 kilometra! W westybulu stał ogromny posąg cesarza zwany Colosso, który miał około 35 metrów.

Z innych ciekawych rzeczy we wnętrzu pałacu wymienić możemy wielkie sztuczne jezioro (na nim dziś stoi Koloseum), „Złotą Salę” czyli pomieszczenie ze złotym sklepieniem oraz niezwykłą jadalnię czyli oktagonalną salę nakrytą kopułą. Dlaczego niezwykłą? Otóż w 2009 roku odkryto, że posiadała ona mechanizm obrotowy!! Dziś pomalutku, dzięki kontynuowaniu prac archeologicznych, dowiadujemy się jak ten mechanizm działał. Jak na razie wiemy, że sala spoczywała na filarze o grubości 4 metry oraz na czterech okrągłych mechanizmach, które prawdopodobnie napędzane były wodą i obracały całą konstrukcję. Oprócz tych wymienionych sal Dom Nerona posiadał jeszcze 300 zwykłych izb mieszkalnych. Wnętrza pokryte były dekoracją stiukową i malowidłami ściennymi wzbogacane licznymi złoceniami. Posadzki pokrywała mozaika.
Po śmierci Nerona chwilowo mieszkali tu Wespazjan i Tytus, później dom zaczęto wyburzać. W miejscu sztucznego jeziora powstało Koloseum, na dawnym westybulu stanęła świątynia Wenus i Romy a na reszcie kompleksu Trajan zbudował swoje termy.
Dziś po Domu Nerona pozostał tylko ten niewielki ślad przed którym stoimy i gdzie wciąż prowadzi się wykopaliska i odkrywa nowe, niezwykłe fakty.

I tak oto nasz spacer dobiegł końca. Zapraszam do czytania kolejnego spaceru, który odbędziemy na trasie od Piazza Venezia, przez Fora Cesarskie aż po Koloseum i Łuk Konstantyna.
Pozdrawiam i życzę przyjemnego zwiedzania Wiecznego Miasta.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Newton & Compton, Roma 2004;
• Claudio Rendina, D. Paradisi, Le strade di Roma, Newton & Compton Editori, Roma 2004;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Schwarz & Meyer Ed., Roma 1985;
• Alberto Manodori, Rione I Monti, in AA.VV, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Paola Gallio, La Basilica di Santa Prassede, Ed. d’Arte Marconi 2000;
• Emanuele Boaga, Il Titolo di Equizio e la Basilica di S. Martino ai Monti, Roma, 1988;
• Emanuele Boaga, Roma carmelitana, Roma, 2000;
• Romolo Augusto Staccioli, Acquedotti, fontane e terme di Roma antica, Roma, Newton & Compton, 2005;
• AA. VV. Tra Damasco e Roma: l’architettura di Apollodoro nella cultura classica, Roma 2001;
• Cozza – K. De Fine Licht, Colle Oppio, Lavori e studi di Archeologia -Archeologia nel centro, 2, Roma 1985;
• Costa Valentina, La Domus Aurea di Nerone „una casa risplendente dell’oro”, Genova, Brigati, 2005;
• Ida Sciortino; Elisabetta Segala, Domus Aurea, Milano, Electa Mondadori, 2006.

Artykuł Spacerkiem przez Monti cz.2 – Colle Oppio pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Połowa lutego, sobotni poranek. Pogoda jak z pocztówki: błękitne niebo, słońce w pełnej krasie, 20 stopni Celsjusza. Rzym budzi się do życia, a ja postanawiam zainaugurować tegoroczne wędrówki po Wiecznym Mieście. Na pierwszy ogień: via Giulia — urocza uliczka w samym sercu historycznego centrum.

Do punktu startowego — Piazza S. Vincenzo Pallotti — docieram w 30 minut. Mieszkam nieco dalej od centrum, ale, wbrew obiegowym opiniom, komunikacja miejska w Rzymie działa zaskakująco sprawnie (tak, nawet autobus potrafi przyjechać!).

Zanim jednak ruszymy, rzućmy okiem wstecz. Pierwsze wzmianki o tym terenie pojawiają się w średniowieczu. Choć dziś Rzym kojarzy się z marmurem i porządkiem urbanistycznym, wtedy była tu raczej błotnista ścieżka zwana „Magistralis”. Nie brzmi zbyt reprezentacyjnie? Spokojnie — trakt ten pełnił kluczową funkcję komunikacyjną w regionie.

W 1478 r. papież Sykstus IV (z rodu della Rovere) nieco uporządkował sytuację, przemianowując trakt na „Mercatoria” i nadając mu sensowny kierunek: od Piazza di Ponte Sant’Angelo do Campo de’ Fiori i Piazza Navona. Nadal jednak nie przypominał dzisiejszej ulicy z folderów biur podróży.

No dobrze — ale skąd ta „Giulia”? Czyżby na cześć słynnej Julii Farnese, kochanki papieża Aleksandra VI? Wszak w pobliżu mamy Palazzo Farnese, rezydencję jej brata, kardynała Aleksandra Farnese. I choć jej „culetto” ponoć wprawiał w zachwyt nawet Rafaela Santi, to nie ona patronuje tej ulicy.

Nazwę ulicy zawdzięczamy papieżowi Juliuszowi II (della Rovere), który w 1508 r. zlecił Donato Bramante stworzenie projektu nowej drogi, biegnącej od mostu Ponte Sisto (zbudowanego w 1475 r.) do Piazza dell’Oro. Co ciekawe, Ponte Sisto był jedynym kamiennym mostem na Tybrze zbudowanym między upadkiem Imperium Rzymskiego a XIX wiekiem. Jeden most w ciągu 1300 lat — skromnie!

Via Giulia to również pierwsza rzymska ulica wytyczona w idealnie prostej linii — cała długość to równo jeden kilometr. Po jej bokach ulokowano herby znamienitych rodów: Sacchetti, Ricci, Chigi. Mieściły się tu urzędy i siedziby wpływowych wspólnot italskich, takich jak florencka czy sieneńska, które chętnie kredytowały papieski dwór (bo jak wiadomo, papiestwo też czasem potrzebowało chwilówki).

Dzisiejsza zabudowa ulicy pochodzi głównie z XVI–XVIII wieku. W 1870 r. budowa wałów przeciwpowodziowych na Tybrze spowodowała zburzenie kilku obiektów. Mimo to via Giulia zachowała swój pierwotny układ i do dziś uchodzi za jedną z najbardziej eleganckich i luksusowych ulic miasta.

Spacer zaczynamy od Fontana del Mascherone, wybudowanej prawdopodobnie na koszt rodu Farnese.

Na jej szczycie widnieje lilia — symbol rodu. Zaprojektował ją Girolamo Rainaldi, znany m.in. z bliźniaczych fontann przy Palazzo Farnese. Fontanna składa się z białego marmuru oraz wanny z szarego granitu. Mur, który dziś ją otacza, pojawił się dopiero w XIX wieku.

Podobno podczas ważnych uroczystości z ust Mascherone zamiast wody tryskało wino. Nie zalecam jednak kosztowania dzisiejszego płynu — nie ta jakość. W przeciwieństwie do ponad 2500 rzymskich fontanelli, gdzie leci chłodna i pyszna woda pitna.

Wracając do naszej fontanny – do dziś przetrwało pewne powiedzenie rzymskie do niej się odnoszące. Otóż kiedy małe dziecko płacze, jego rodzice często mówią: „Ora basta! Me pari er Mascherone de’ via Giulia!”, czyli coś jak „Nie rycz jak bóbr, bo wyglądasz jak maszkaron na via Giulia!”

Idąc dalej, natrafiamy na Arco del Passetto Farnese — przewiązkę oplecioną zielenią, nieodłączny element ślubnych sesji zdjęciowych. Łuk miał połączyć Palazzo Farnese z Villa Farnesina po drugiej stronie Tybru. Projekt przypisuje się Michałowi Aniołowi (bo jak coś pięknego i monumentalnego, to czemu nie on?).

Zaraz za łukiem po lewej stronie znajduje się kościół Santa Maria dell’Orazione e Morte.

Zbudowany w 1575 r., przebudowany w latach 1733–1737 przez Ferdinando Fugę, był siedzibą Bractwa Modlitwy i Śmierci. Bractwo zajmowało się grzebaniem bezimiennych zmarłych znalezionych w lasach, na polach lub wyłowionych z Tybru. Fasada kościoła przypomina o tej misji – czaszki i szkielety witają wiernych już od progu.

Kościół posiada również oratorium i cmentarz, częściowo podziemny. Niestety został niemal całkowicie zniszczony w 1886 r. podczas budowy wałów.

Wnętrze to prawdziwa galeria memento mori. Wśród dzieł: freski Giovanni Lanfranco („Św. Antoni opat i św. Paweł z Teb”, „Św. Szymon Słupnik”), „Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny” (XVI w.), „Ukrzyżowanie” Ciro Ferriego (1680) i „Odpoczynek w Egipcie” Lorenza Masucciego (1750).

W podziemiach kryje się krypta z kości ponad 8000 osób pochowanych tu między 1552 a 1896 r. Wszystko — ozdoby, rzeźby, żyrandole — zrobiono z ludzkich szczątków. W XIX w. wykorzystywano ją jako scenografię do dramatów misteryjnych. Makabra w stylu barok.

Tuż obok kościoła znajduje się Palazzo Falconieri z XVI w.

Najpierw należał do rodu Ceci, później Farnese, aż w 1638 r. przejęli go Falconieri. Francesco Borromini, który odpowiadał za rozbudowę, dodał trójarkadową loggię nad Tybrem oraz eleganckie stiuki i schody. Fasada ozdobiona jest popiersiami kobiet z głowami sokołów — subtelna gra słów i symboliki rodu.

W latach 1815–1818 mieszkała tu Maria Letizia Ramolino, matka Napoleona Bonaparte. Dziś mieści się tu Akademia Węgierska (od 1927 r.), która może się pochwalić biblioteką liczącą ponad 20 000 woluminów. Dla fanów telewizji: Palazzo Falconieri „zagrał” dom Dandiego w serialu „Romanzo Criminale”.

Troszkę dalej, po przeciwnej stronie, ukazuje się naszym oczom wklęsła fasada kościoła Santa Caterina da Siena. I choć z zewnątrz nie krzyczy „patrzcie na mnie!”, to jego historia zasługuje na uwagę większą niż wieczorna pogadanka u cioci na imieninach.

Kościół ten to domena Arcybractwa ze Sieny – prawdziwych patriotów lokalnych, którzy już od końca XIV wieku zadomowili się w Rzymie jak turyści przy Fontannie di Trevi. Początkowo rezydowali w kościele Santa Maria in Monterone, ale że kto stoi w miejscu, ten się cofa, w połowie XV wieku przenieśli się do Santa Maria Sopra Minerva. I dopiero w 1526 roku – z pomocą złotych serc i kieszeni – powstał ich własny kościół. Projekt: Baldassarre Peruzzi. Sponsorzy: kardynał Giovanni Piccolomini oraz bankier Agostino Chigi – człowiek, który chyba miał własną drukarkę pieniędzy.

Ale los bywa przewrotny – i w XVIII wieku, gdy wydawało się, że wszystko już pięknie gra, kościół po prostu się… zawalił. Powód? Powódź. Na szczęście w latach 1766–1776, architekt Paolo Possi posklejał wszystko do kupy, jak mama ulubiony porcelanowy wazon.

Fasada, w stylu Borrominiego, prezentuje się niczym dobrze skrojony surdut – elegancka, z fantazją, a do tego ze smaczkiem: po obu stronach okna centralnego widzimy Romulusa i Remusa ssących wilczycę. Wilczyca ta to nie tylko symbol Rzymu, ale i Sieny – tej samej, w której według legendy schronili się synowie Remusa: Senio i Aschio. Uciekając przed rozgniewanym Romulusem, wznieśli zamek Senio i dali początek miastu. Z tego wniosek – nawet kłótnia w rodzinie może zaowocować założeniem miasta.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, z czterema kaplicami bocznymi i nieco wyniesionym prezbiterium, zakończonym absydą. Sklepienie, choć bez fresków Michała Anioła, może się pochwalić dziełami Ermenegildo Costantiniego. Ściany przyozdabiają malowidła od Ignazia Morli, Tommasa Conci, Parrocela Elienne’a po Petera Angelettiego – solidna artystyczna paczka.

W dwóch kaplicach po prawej stronie widzimy obrazy ołtarzowe:
kaplica 1) „Kazanie św. Bernardyna z Sieny” – Salvatore Monosilio (1768 r.). Kazanie tak barwne, że aż czuć zapach siennej kadzielnicy.
kaplica 2) „Objawienie Chrystusa błogosławionemu Bernardo Tolomei” – Nicolò Lapiccola. Mistyka i dramat w jednym ujęciu.
W dwóch kaplicach po lewej:
kaplica 2) „Wniebowzięcie” – Tommaso Conca (1768 r.)
kaplica 1) „Pożar Borgo” – Domenico Corvi (1769 r.)

W prezbiterium błyszczy „Mistyczne zaręczyny św. Katarzyny” – Gaetano Lapis, 1768. Sakralna wersja „Pierścionek z diamentem” made in Siena.

A w absydzie fresk Lorenzo Pècheuxa z 1773 r.: „Powrót Grzegorza XI z Awinionu” – scena, która przypomina, że nawet papieże czasem muszą wrócić do domu.

A teraz uwaga: na piętrze, w oratorium Arcybractwa, znajduje się prawdziwy skarb – „Zmartwychwstanie Jezusa” autorstwa Girolama Gengi z 1530 roku. Jeśli ktoś twierdzi, że sztuka umarła, powinien to zobaczyć.

Kościół można zwiedzać w godzinach, które jakby ustalono specjalnie po to, żeby wyeliminować tłumy: od poniedziałku do soboty 17:00–18:30, a w niedziele i święta 9:30–12:00. Kto rano wstaje… ten zdąży.

Podążając dalej via Giulia, nie wolno przegapić niewielkiego zaułku po lewej stronie – via di Sant’Eligio – który skrywa prawdziwy architektoniczny klejnot epoki renesansu: kościół Sant’Eligio degli Orefici, czyli świątynię rzymskiego cechu złotników. Już sama dedykacja św. Eligiuszowi, patronowi złotników i jubilerów, powinna wzbudzić czujność wszystkich miłośników blasku i finezji.

Budowę rozpoczęto w 1509 roku, a za projektem stał nie byle kto – Rafael Santi z Urbino, który wówczas znajdował się pod wyraźnym wpływem swego starszego kolegi po fachu, Donato Bramante. Dzieło dokończyli później inni wybitni architekci tamtej epoki: Baldassarre Peruzzi i Antonio da Sangallo Młodszy – każdy z nich dołożył swoją cegiełkę (dosłownie i w przenośni) do tej harmonijnej kompozycji.

Niestety, rzymski klimat – a raczej kaprysy Tybru – nie oszczędzał świątyni. Z powodu częstych podtopień kościół był wielokrotnie odnawiany, a w 1601 roku doszło nawet do zawalenia fasady! Na szczęście w 1620 r. sprawy w swoje ręce wziął Giovanni Maria Bonazzini, który z powodzeniem ją odbudował.

Kościół zbudowano na planie krzyża greckiego, czyli z równymi ramionami – wzorze idealnej równowagi i harmonii. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się elegancka kopuła na półkuli bębna, autorstwa Peruzziego, która idealnie doświetla wnętrze.

W bocznych ołtarzach natkniemy się na prawdziwe artystyczne perełki:

• po prawej stronie – „Pokłon Trzech Króli” autorstwa Giovanniego Francesca Romanellego (1639), dzieło pełne dynamiki i barokowego przepychu;

• po lewej – fresk „Pokłon pasterzy” z 1574 r. pędzla Giovanniego De Vecchi, bardziej stonowany, ale niezwykle czuły w wyrazie.

W absydzie znajduje się efektowny cykl fresków:

• „Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych” – dzieło Matteo da Lecce,

• oraz „Zesłanie Ducha Świętego” autorstwa Taddea Zuccaro, brata słynniejszego Federica – obaj panowie byli nie byle kim w manierystycznym Rzymie.

Od 1722 roku we wnętrzu znajduje się grób Giovanniego Giardiniego z Forlì, złotnika Pałacu Apostolskiego i kapelana stowarzyszenia – człowieka, który w złocie mógłby równie dobrze rzeźbić portret anioła, jak i kielich do użytku papieskiego.

Kościół można zwiedzać po wcześniejszym umówieniu – w godzinach 9:00–13:00, czyli idealnie na poranny spacer z kawą w dłoni i historią pod pachą.

Wracając na via Giulia, po kilkudziesięciu metrach napotykamy kolejny kościół (tak, tak – kolejny! W końcu jesteśmy w Rzymie, mieście, gdzie liczba świątyń konkuruje tylko z ilością przepisów na makaron). Przed nami Santo Spirito dei Napoletani, świątynia pełna barokowego wdzięku i południowego temperamentu.

W katalogu kościołów opracowanym za pontyfikatu papieża Piusa V widnieje jeszcze pod nazwą Sant’Aura in via Giulia, a znany jest również jako Sant’Eusterio – jak widać, zmienność imion to nie tylko przywilej świętych, ale i kościołów.

W 1572 roku świątynia, znajdująca się w opłakanym stanie, trafiła pod opiekę Bractwa Ducha Świętego z Neapolu, które nie czekając długo, już dwa lata później wzniosło w tym miejscu nowy kościół. Do dziś trwają spory, kto był autorem projektu – wspomina się dwa nazwiska: Domenico Fontana lub Ottaviano Mascherino, czyli dwóch mistrzów, którzy Rzym znali jak własną kieszeń.

W XVIII wieku budowla przeszła gruntowną przebudowę dzięki Carlo Fontanie, natomiast Antonio Cipolla w 1853 r. zajął się fasadą, chórem i absydą, nadając kościołowi jego dzisiejszy wygląd – bardziej elegancki, klasycystyczny, ale z południowym sercem bijącym pod stiukami.

Między 1934 a 1984 rokiem pełnił funkcję Narodowego Kościoła Królestwa Obojga Sycylii. Spoczywają tu szczątki ostatniego króla – Franciszka II Burbona, jego żony Marii Sofii z rodu Wittelsbach, oraz ich córki – księżniczki Marii Cristiny Pia. Historia i polityka, dramat i nostalgia – wszystko pod jedną kopułą.

Kościół przez lata był zamknięty z powodu podtopień, aż do heroicznego wysiłku księdza Natalino Zagotto, który w latach 80. ubiegłego wieku rozpoczął misję odbudowy. Dzięki inżynierowi Maurizio Pouchainowi i projektowi Giuseppe D’Emillio, świątynia została w 1986 roku ponownie otwarta – i jak na Boże Narodzenie przystało, narodziła się na nowo.

Wnętrze jednonawowe z kaplicami bocznymi:
po prawej:
kaplica 1) „Cud św. Franciszka Paoli” – Ventura Lamberti
kaplica 2) Pomnik grobowy kard. De Luca – Domenico Guidi (1683 r.)
kopuła nad ołtarzem:
„Św. Trójca w otoczeniu aniołów i świętych” – Giuseppe Passeri (1707 r.)
po lewej:
kaplica 3) „Męczeństwo S. Gennaro” – Luca Giordano (1705 r.)
kaplica 2) „Matka Boska Gromniczna” – fresk z XV w.
kaplica 1) „Cud św. Tomasza z Akwinu” – Domenico Maria Muratori
Od 2005 roku można podziwiać również nowoczesny element – wielki krucyfiks „Christus Patiens”, dzieło współczesnego artysty Antonio Nocera oraz efektowne witraże – prezent od darczyńców, wykonane przez Oscara Guarnieriego.

Odrobinę dalej, po lewej stronie via Giulia, pod numerem 52, natrafiamy na budowlę, która swoim wyglądem od razu daje do zrozumienia, że piękno i wdzięk renesansu musimy tu chwilowo zostawić za sobą. Carceri Nuove – „Nowe Więzienia” – to monumentalna i dość posępna inwestycja papieża Innocentego X, zrealizowana przez Antonio Del Grande w latach 1652–1655.

To miała być rewolucja w myśleniu o karaniu i odosobnieniu. Zamiast ciasnych, zatęchłych lochów średniowiecza – porządek, surowość i funkcjonalność. Fasady są jak z żelaza: masywne, z symetrycznymi rzędami zakratowanych okien, które do dziś sprawiają, że człowiek odruchowo prostuje plecy i mówi grzeczniej.

Dziś w murach tej dawnej twierdzy prawa rezyduje Direzione Nazionale Antimafia – włoska jednostka walcząca z mafią. Tak, właśnie tu, za tymi grubymi murami opracowywano strategie uderzeń w cosa nostrę, camorrę i 'ndranghetę. Historia ironicznie zatoczyła koło: kiedyś więzienie, dziś tropienie przestępczości zorganizowanej. Jakby mury nadal szeptały o zbrodniach, tylko nazwiska się zmieniły.

A skoro już o zbrodniach mowa – obok, w zaułku przy via del Gonfalone 29, mieści się prawdziwa gratka dla miłośników historii kryminalnej: Museo Criminologico, czyli Muzeum Kryminologii. Instytucja powstała nie tylko z potrzeby dokumentowania przeszłości, ale i jako forma edukacji. Znajdziemy tu eksponaty związane z narzędziami zbrodni, technikami śledczymi, dawnymi i współczesnymi sposobami zapobiegania przestępczości, a także historią wymiaru sprawiedliwości – od tortur po nowoczesne procedury karne. To miejsce, w którym można się przekonać, że historia to nie tylko triumfy i chwała, ale także ciemne karty ludzkiej natury.

Nie uciekajmy jednak z zaułka zbyt szybko, bo kilka kroków dalej natrafiamy na prawdziwy skarb ukryty przed oczami przechodniów – Oratorium del Gonfalone.

Powstało między 1544 a 1547 rokiem, na miejscu dawnego kościoła Santa Lucia Vecchia. Z zewnątrz niby niepozorne, fasada wręcz skromna – ale wystarczy się przyjrzeć, by dostrzec dwa odrębne style architektoniczne: pierwszy – jeszcze z XV wieku, drugi – barokowy, dzieło Domenico Castelliego, ucznia Berniniego.

Jednak prawdziwa uczta dla zmysłów czeka wewnątrz. To tutaj rozgrywa się „Historia Męki Pańskiej” – cykl manierystycznych fresków, uznawanych za jedno z najważniejszych dzieł tego stylu w całym Rzymie. Artyści tacy jak Giovanni de’ Vecchi, Cesare Nebbia, Livio Agresti i Marco Pino połączyli siły, by stworzyć wizualny dramat, który tętni ekspresją, ruchem i namiętnością. Ściany dosłownie pulsują emocją – od triumfalnego wjazdu do Jerozolimy po udrękę Kalwarii.

Nie dziwi więc, że Oratorium często gości koncerty – muzyka klasyczna, śpiew chóralny i dawne instrumenty w takim wnętrzu zyskują nowy wymiar. To jedno z tych miejsc, które łączą sacrum, sztukę i ciszę – i które pokazują, jak głęboko sięgają rzymskie korzenie kultury.

Wróćmy teraz na via Giulia – ulica ta wydaje się nigdy nie kończyć swojego korowodu historii. Po lewej stronie natrafiamy na kolejny kościół. Tak, znowu kościół – ale w Rzymie to tak, jakby się dziwić, że w Neapolu podają pizzę, albo że Wenecja jest mokra.

Rzym ma ponad 900 kościołów, dlatego też nazywany jest Miastem Kościołów. A dla tych, którym bardziej odpowiada plusk i gwar, przypominam: 470 fontann czeka na miłośników wody. Zatem niezależnie od preferencji – duchowość czy architektura hydrauliczna – jest w czym wybierać.

Przed nami Santa Maria del Suffragio – kolejny przystanek na mapie duchowej i architektonicznej Rzymu. Ale zanim wejdziemy do środka – gotów, by odkryć jej sekrety?

Santa Maria del Suffragio – kościół, który może i nie imponuje rozmiarami, ale nadrabia charakterem i konsekwencją artystyczną. Początkowo jego projekt powierzono samemu Donato Bramantemu, ojcu renesansowego monumentalizmu, człowiekowi o wizji równie śmiałej jak papież Juliusz II. Jednak – jak to często w Rzymie bywa – nie zdążył go ukończyć. Pałeczkę przejął Carlo Rainaldi, i to on w 1662 roku dokończył dzieła, doprowadzając kościół do konsekracji siedem lat później, w 1669 roku. Ale to jeszcze nie był koniec – bo wystrój wnętrza, jak tort weselny w rękach perfekcjonisty, dopieszczano jeszcze kolejne szesnaście lat.

Wnętrze? Klasyka rzymskiego baroku z manierystycznym posmakiem. Kościół jednonawowy, kaplice boczne, sklepienie kolebkowe z lunetami, a nad wszystkim czuwa prostokątnie zamknięty chór, jakby w gotowości do wiecznego śpiewu.

Przejdźmy teraz do kaplic – to właśnie tu kryją się prawdziwe perły:

kaplica 1) „Adoracja Trzech Króli”, „Sen św. Józefa” i „Narodzenie” – G.B. Natali (1671 r.)
kaplica 2) „Poświęcenie Izaaka” – Girolamo Troppa
„Sen św. Jakuba” – Giacinto Calandrucci
architektura kaplicy jest dziełem głównego architekta – Carlo Rainaldi
kaplica 3) „Adoracja Trzech Króli” i „Narodziny Marii” – Giuseppe Chiari
architektura kaplicy to dzieło G.B. Contini.
w prezbiterium:
„Dusze w Czyśćcu” – Giuseppe Ghezzi (1672 r.)
w absydzie:
„Gloria Marii Dziewicy” – G.B. Beinaschi (1675 r.)
W kościele tym spoczywa również ksiądz Luigi Novarese, założyciel Centrum Ochotników Cierpienia, beatyfikowany 11 maja 2013 roku. Skromny grób, ale wielkie znaczenie dla tych, którzy w cierpieniu odnajdują siłę.

Idźmy dalej via Giulia, wciąż po lewej stronie. Naszym oczom ukazuje się monumentalny gmach: Palazzo dei Tribunali – czyli miało być centrum sądownictwa, a wyszedł… symbol niespełnionych ambicji.

Projekt rozpoczął sam Bramante, z myślą o papieżu Juliuszu II, ale los (a może i niekończące się intrygi Watykanu) nie pozwolił mu dokończyć dzieła. Dziś z tamtej wizji pozostała tylko boniowana podstawa z masywną ławą, zwaną „sofa di via Giulia” – idealna na chwilę odpoczynku i kontemplacji tego, co w historii Rzymu było, ale nie do końca się udało.

Zaraz obok – kolejny kościół. Tak, znowu kościół! Ale ten jest wyjątkowy: San Biagio degli Armeni, znany także jako San Biagio della Pagnotta, czyli „św. Błażej od bułeczek”. Dlaczego taka nazwa? Ponieważ co roku, 3 lutego, rozdawano tu ubogim błogosławione chlebki, jako hołd dla patrona.

Świątynia pochodzi z X wieku i pojawia się już w średniowiecznych katalogach – pierwszy raz w 1072 roku, przy okazji restauracji.

W XVIII wieku dodano tu prawdziwy relikwiarzowy rarytas – gardło św. Błażeja. Tak, dobrze przeczytane. Święty ten zasłynął z cudu, który przyniósł mu tytuł patrona gardła. Wedle legendy – prowadząc go na śmierć, żołnierze napotkali kobietę z dzieckiem, które dusiło się ością. Św. Błażej dotknął jego gardła i dziecko ozdrowiało. Inna wersja mówi, że cud wydarzył się w więzieniu, a święty nie zawisł na szubienicy, tylko został ścięty mieczem. Legenda, jak to legenda – kilka wersji, ale przesłanie jedno: Błażej chroni od chrypy, bólu gardła i amatorskiego śpiewania po winie.

Fasada jest dziełem Giovanniego Antonio Prefettiego, a nad portykiem można podziwiać fresk „Cud św. Błażeja” – scena skromna, ale wymowna, jak i sam święty.

Przechodzimy dalej. Pod numerem 66 znajduje się Palazzo Sacchetti – jeden z najciekawszych przykładów manierystycznej architektury mieszkaniowej w Rzymie.

Zbudowany w XVI wieku, na obszarze niegdyś zwanym „Ogrodem San Biagio”, należał do Antonio da Sangallo Młodszego – genialnego architekta, który jednak nie nacieszył się rezydencją zbyt długo, bo śmierć szybko zapukała do drzwi. Ot, Rzym – piękno i przemijanie idą tu zawsze w parze.

W 1648 roku budynek kupiła rodzina Sacchetti z Florencji, i do dziś pozostał w ich rękach. Elewacja z czerwonej cegły, z dużymi oknami z trawertynu i marmuru, zakratowanymi w dolnych partiach – niczym pałac, który pamięta o swojej obronnej przeszłości. Portal zwieńczony balkonem z balustradą częściowo marmurową, częściowo żelazną, a fasada ozdobiona tabliczką:

DOMUS ANTONI SANGALLI ARCHITECTI MDLIII

Nad trzecim oknem, licząc od lewej, dostrzeżemy herb papieża Pawła III (Farnese) – znak, że budynek nie był tylko domem, ale też wizytówką wpływów. Na dole, w lewym rogu – fontanella z marmuru, przedstawiająca cherubina trzymającego za ogony dwa delfiny – uroczy detal, jakby w kontrze do monumentalizmu reszty budynku.

A na dziedzińcu? Portyk na doryckich pilastrach, zamknięty łukami. W środku przechowywane są arcydzieła manieryzmu autorstwa takich mistrzów jak Francesco Salviati, Pietro da Cortona i Jacopino del Conte. To miejsce, które łączy duszę, kamień i farbę.

I wreszcie – po prawej stronie, pod numerem 85 – Dom Rafaela.

Dom Rafaela

Dom Rafaela, czyli – jak to bywa w Rzymie – dom, który może był, a może nie był domem wielkiego mistrza. Budynek powstał po 1525 roku na zlecenie Kapituły Watykańskiej, a jego projekt przypisuje się Bartolomeo de Ramponibusowi – postaci dziś nieco zapomnianej, ale w swoich czasach uznanej. Na trzech oknach pierwszego piętra znajdziemy napis:

POSSEDEVA – RAF SANZIO – NEL MDXX
czyli: „Miał Rafael Santi w 1520 roku”.

Brzmi dumnie, ale niestety – jak to się mówi – nomen omen: napis pochodzi z XIX wieku, kiedy to rozkwitła moda na romantyzowanie przeszłości, a każda cegła w Rzymie zaczęła być „domem” jakiegoś geniusza. Prawda jest taka, że Rafael miał tu zapewne tylko kilka parceli ziemi, a sam budynek powstał po jego śmierci w 1520 roku, więc raczej nie zdążył nawet wbić symbolicznego gwoździa.

Ruszamy dalej, do Palazzo Medici Clarelli przy numerze 79.

Zbudowany około 1530 roku, początkowo należał do Antonio da Sangallo Młodszego – tego samego, co w Palazzo Sacchetti. Po jego śmierci budynek przejęli Medyceusze, którzy – jak to oni – nie mogli powstrzymać się od dekoracyjnej ekstrawagancji. Pałac został przebudowany, upiększony i ozdobiony serią fresków wychwalających ród Medyceuszy, co można uznać za artystyczny PR epoki.

Szkoda tylko, że te freski nie dotrwały do naszych czasów – zniknęły podczas XIX-wiecznych prac modernizacyjnych, kiedy pałac otynkowano ponownie (ach, to wieczne „unowocześnianie”…). Pozostał jedynie napis nad portalem, niczym samotny świadek minionej chwały:

COSMO MEDICI DUCI FIOREN IL PACIS ATQUE IUSTITIAE CULTORI
czyli: „Kosma Medyceusz, książę Florencji, miłośnik pokoju i sprawiedliwości” – piękne słowa, jakby sam Machiavelli im pióro podawał.

Dziedziniec – poprzedzony portykiem z doryckich kolumn – skrywa w sobie fontannę z lwią głową, z której ust sączy się woda. Ot, barokowy lew do picia. W XVII wieku pałac pełnił funkcję Konsulatu Toskanii, potem (jak to często w rzymskich pałacach) zmieniał właścicieli i funkcje: koszary, sąd, aż wreszcie – po zjednoczeniu Włoch w 1870 roku – trafił w ręce miasta Rzym. Dziś, jak wiele takich budowli, nosi w sobie pamięć burzliwej historii i urbanistycznych metamorfoz.

I tak dochodzimy do Casa dei Fiorentini – numer 82, koniec via Giulia, prawa strona.

Budynek ten to hojny prezent papieża Juliusza II dla społeczności florenckiej – a trzeba wiedzieć, że papież ten, choć waleczny jak kondotier, potrafił też być hojny jak dziadek z bajki. Dom został zbudowany pod koniec XV wieku, z fasadą autorstwa Gasparino, artysty może nie pierwszej ligi, ale solidnego rzemieślnika.

Na bocznej ścianie, od via dei Cimatori, nad małym portalem znajduje się marmurowa tabliczka, na której widnieje dumny napis:

SUB PROPRIETATE SOCIETATIS PIETATIS NATIONIS FLOREN
czyli: „Własność Pobożnego Bractwa Narodu Florenckiego”.

To nie tylko informacja, to manifest. Florentczycy, choć na wygnaniu z rodzinnego miasta lub po prostu w Rzymie na interesach, tworzyli tu swoją małą wspólnotę, mikro-Florencję nad Tybrem. Casa dei Fiorentini była dla nich nie tylko schronieniem, ale centrum życia duchowego, społecznego i – jak sądzę – także plotkarskiego.

I wreszcie – finał dzisiejszego spaceru. Przed nami San Giovanni dei Fiorentini – kościół, który dla florenckiej diaspory był sercem i duszą.

San Giovanni dei Fiorentini – świątynia florenckiej duszy nad Tybrem. Kościół ten powstał z potrzeby serca i… konieczności terytorialnej. W XVI wieku florencka społeczność w Rzymie była już tak liczna i zorganizowana, że miała własne sądy, własne prawa, własny konsulat, a nawet własne więzienie. Brakowało tylko jednego – reprezentacyjnego kościoła godnego synów Dantego i Machiavellego.

Wcześniej stał tu skromny kościółek San Pantaleone, który zniknął, by ustąpić miejsca nowej, monumentalnej świątyni, poświęconej nie byle komu, bo samemu św. Janowi Chrzcicielowi, patronowi Florencji. I tak zaczęła się historia budowy, która potrwała – a jakże! – skromne 200 lat. Rzym przecież nie był budowany w dzień.

Spośród wielu nadesłanych projektów – od Michała Anioła, przez Rafaela, po Baldassarre Peruzziego – wybór padł na Jacopo Sansovino, który w 1519 roku rozpoczął prace. Potem pałeczkę przejęli kolejno Antonio da Sangallo Młodszy, Giacomo Della Porta, a w końcu Carlo Maderno, autor słynnej kopuły z 1614 roku, zwanej przez rzymian z humorem i czułością il confetto succhiato, czyli „wyssany cukierek”. W rzeczy samej – kopuła jak cukierek: smukła, delikatna, ustawiona na ośmiobocznym bębnie z eleganckimi oknami i ślepymi niszami, niczym słodycz dla oczu.

Fasada z trawertynu, którą podziwiamy dziś, to dzieło florenckiego architekta Alessandro Galileiego z roku 1734. Nad głównym portalem widnieje inskrypcja przypominająca, kto za to wszystko zapłacił:

CLEMENS XII PONT. MAX. A S MDCCXXXIV

Trzy portale, osiem korynckich półkolumn, a nad środkowym portalem posąg z monumentalnym herbem papieża Klemensa XII Corsiniego – całość majestatyczna, jak przystało na kościół narodowy florenckiej elity w Rzymie.

Wnętrze jest równie imponujące. Trójnawowe, bogato zdobione marmurami, freskami i rzeźbami. Większość kaplic poświęcona jest świętym z Florencji, a sama świątynia to prawdziwa galeria manierystyczno-barokowej sztuki sakralnej. Zajrzyjmy do środka, krok po kroku:

Prawa nawa:

1. Kaplica św. Wincentego Ferreri – obraz przypisywany Domenico Cresti, zwanemu Passignano (1599).

2. Przed zakrystią, po lewej: Popiersie Antonio Cepparelli dłuta Gian Lorenzo Berniniego (1622), a po prawej: Popiersie Antonio Coppola autorstwa jego ojca, Pietro Berniniego (1614).

3. Nad wejściem do zakrystii: San Giovannino – urocze dziełko Mino del Reame (ok. 1500).

4. Na lewej ścianie tablica z popiersiem Klemensa XII (1750).

5. Kaplica św. Hieronima Pokutnika – obraz Santi di Tito (1599).

6. Obok: Hieronim piszący Wulgatę i Budowa kościoła pod okiem Michała Anioła – oba autorstwa Passignano (1599).

7. Na ostatnim pilastrze: Monumentalny pomnik Francesca Caldarini Pecori Riccardi dłuta Ercole Antonia Raggi.

Transept po prawej:

• Męczeństwo św. Kosmy i Damiana – dramatyczne dzieło Salvatore Rosy (1669).

• W niszach: Popiersie Ottaviano Acciaioli (Ercole Ferrata) i Popiersie arcybiskupa Ottaviano Corsini (Alessandro Algardi).

Prezbiterium:

• Główny ołtarz – projekt Francesco Borrominiego (1640), z centralnym obrazem: Chrzest Chrystusa autorstwa Raggi (1669).

• Po prawej stronie: Pomnik Orazio Falconieri i Ottavii Sacchetti – dzieło Domenico Guidiego.

• Po lewej stronie: Pomnik kard. Lelio Falconieri – rzeźba Ferraty.

• W lewej kaplicy: Krucyfiks z brązu – dzieło Prospera Bresciano.

• I najciekawszy artefakt: Relikwiarz stopy Marii Magdaleny.

Relikwiarz w kształcie stopy zawiera – wedle tradycji – prawdziwą stopę Marii Magdaleny. Legenda prowadzi nas przez Efez, Konstantynopol, krucjaty, Francję i wreszcie Rzym, gdzie – według jednej wersji – papież nakazał odciąć stopę świętej i umieścić ją w srebrnym relikwiarzu wykonanym przez Benvenuta Celliniego. Gdy w 1527 r. wyburzono kaplice przy Moście św. Anioła, relikwię przeniesiono do tego właśnie kościoła. Wtedy to – nie żartuję – odcięto jeszcze mały palec i wysłano do Mantui. Relikwiarz trafił do podziemi i zniknął z pamięci… aż do roku 2000, kiedy odkryto go ponownie. Od 2012 roku znów można go podziwiać – z oryginalną plombą i całą stopą (minus palec!). Widać dokładnie pieczęć z czasów ostatniego plombowania. Inna teoria mówi, że Maria Magdalena nie zmarła w Efezie. Uciekła przez prześladowaniami do Francji i ukrywała się w opactwie Saint – Maximin – la – Sainte – Baume, gdzie po dziś znajduje się sarkofag świętej. Wewnątrz zachowana jest jej czaszka, szkielet niestety zaginął w czasie Rewolucji Francuskiej. A jej stopę do Rzymu przywieźć miał ponoć jakiś francuski mnich. Jaka jest prawda? Nikt tego nie wie

Transept po lewej:

• Ołtarz z obrazem Świętej Marii Magdaleny, przypisywanym Baccio Ciapri lub Astolfo Pertazziemu.

Lewa nawa:

• Ostatni pilaster: Pomnik Girolamo Samminiati – Della Valle (1733).

• Naprzeciwko: Pomnik Alessandro Gregorio Capponi (1746).

• Kaplica św. Franciszka z Asyżu – obraz Santi di Tito (1585), freski: Nicolò Circignani.

• Kaplica św. Antoniego opata – obraz Agostino Ciampelli (1612), freski: Antonio Tempesta.

• Kaplica św. Jana Chrzciciela – „Kazanie” pędzla G.B. Naldiniego.

• Kaplica św. Sebastiana – dzieło G.B. Vanni (1626).

Nad wejściem imponujące organy z 1673 roku, które potrafią rozedrgać powietrze jak dobrze nastrojony barokowy dramat.
Borromini – wielki mistrz baroku, twórca o duszy artysty i losie tragika – właśnie tutaj został pochowany po samobójczej śmierci w 1667 r. Przebił się szpadą zdjętą ze ściany. Mówią, że było to po kłótni z bratankiem… Geniusz, który nie potrafił żyć w świecie pełnym kompromisów.

A teraz ciekawostka, której nie znajdziesz w przewodnikach: San Giovanni dei Fiorentini to chyba jedyny kościół w Rzymie, w którym podczas mszy mile widziane są zwierzęta. Czworonogi – jeśli tylko zachowują się z klasą – są tu pełnoprawnymi wiernymi.

Kościół uzyskał rangę parafii za pontyfikatu Piusa X w 1906 roku, a w 1918 roku papież Benedykt XV nadał mu tytuł Bazyliki Mniejszej.

Godziny otwarcia: 7:30–12:30 i 16:00–19:00 – w sam raz, żeby zajrzeć między porannym espresso a wieczorną passeggiattą.

I tak kończy się nasz spacer po via Giulia – ulicy spoza głównego nurtu turystycznego, ale nasyconej historią jak dobrze dojrzewające Chianti. Brak tłumów, brak selfie-sticków, za to prawdziwy Rzym – dla tych, którzy patrzą uważniej.

Dziękuję za wspólną wędrówkę. Do zobaczenia na kolejnym spacerku!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Luigi Salerno, Luigi Spezzaferro e Manfredo Tafuri, Via Giulia: una utopia urbanistica del 500, Roma, Staderini, 1973;
• C. Rendina, Le Chiese di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Mauro Quercioli, Rione VII Regola, in AA.VV, I rioni di Roma, Newton & Compton Editori, Milano 2000;
• Paolo Mancini, S. Maria del Suffragio, da Alma Roma n. 19 1978;
• Roma Sacra. Guida alle chiese della città eterna, Roma, Elio De Rosa, 2000;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma, Newton & Compton, 2004;

Artykuł Spacer po via Giulia pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.