Kontynuujemy spacer po Museo Chiaramonti. Dzisiaj zwiedzimy jego trzecią część – Braccio Nuovo.

Jak zapewne pamiętacie, w poprzednim wpisie opowiedzieliśmy jak dzieła sztuki wróciły z Francji do Watykanu. Ich powrót wymusił na papieżu reorganizację zbiorów. Przy okazji wybudowano nowe ramię, w którym umieszczono rzeźby. Budowy tej podjął się architekt Raffaele Stern. Po jego śmierci w 1820 r. nadzór nad pracami przejął Pasquale Belli, który ukończył budowę w roku 1822. Po akceptacji nowego obiektu przez Komisję Sztuk Pięknych, której przewodniczącym był wspominany poprzednio Antonio Canova, dokonało się uroczyste otwarcie galerii zwanej Braccio Nuovo (Nowe Ramię). Galeria ma długość 68 metrów i szerokość 8 metrów. W ścianach mieści się 28 nisz wypełnionych posągami.

Poznajmy najważniejsze z nich:

• Nr 5 – Kariatyda – jest to replika oryginału przedstawiającego Atenę z Akropolu. Głowę wykonał znany duński rzeźbiarz Bertel Thorvaldsen;

  

• Nr 11 – Sylen z niemowlęciem Dionizosem – Posąg rzymski z II wieku stworzony na podstawie oryginału z IV w. p.n.e., który wykonał nadworny rzeźbiarz Aleksandra Wielkiego – Lizyp z Sykionu. Posąg ten odkryto w 1569 r. w Ogrodach Salustiusza. Przedstawia mit: oto Sylen otrzymuje od Zeusa nakaz ukrycia małego Dionizosa, jego syna z nieprawego łoża. Ukrycia tak dobrze, by wściekła Hera (żona Zeusa) nigdy go nie odnalazła.

  

• Nr 14 – August z Prima Porta – zwany też „Augustem z Prima Porta”lub Augusto Loricato (August Opancerzony – Lorica była formą zbroi legionistów, pancerza złożonego z żelaznych pasów). Ten marmurowy posąg odnaleziony został 20 kwietnia 1863 r. dość daleko od centrum Rzymu, w willi żony cesarskiej – Liwii – w Prima Porta. Powstała około 20 r. p.n.e., na pewno nie wcześniej, być może odrobinę później. Za późniejszym datowaniem (na 8 r. p.n.e.) opowiadają się niektórzy historycy sztuki twierdząc, że wykonano go na zlecenie cesarza Tyberiusza (adoptowanego syna Augusta), który po śmierci ojczyma podarował posąg swojej matce Liwii. Przyjrzyjmy się dokładniej cesarzowi. Ubrany jest w tunikę, na której nosi loricę (pancerz). Cesarska lorica była skórzana, zawierała jednak metalowe wstawki. Widzimy na niej płaskorzeźby związane z historią i ideologią Augusta: u góry dwa sfinksy, poniżej Caelus – rzymski bóg nieba oraz bóg Słońca – Sol – w rydwanie, a obok Luna – bogini Księżyca, trzymająca w ręce pochodnię i Aurora – bogini poranka, trzymająca w rękach dzban porannej rosy, w części centralnej budząca wyobraźnię scena historyczna – oto król Partów zwraca cesarzowi Oktawianowi Augustowi (przedstawionemu tu jako bóg wojny, bóg mściciel Mars Utor) orły legionów zdobyte w bitwie pod Carrhae, która odbyła się 9 czerwca 53 r. p.n.e. Po bokach widzimy dwie płaczki, które mają symbolizować pokonany lud, pod sceną ukazani są bóg Apollo i bogini Diana, na samym dole widzimy boginię płodności – Tellus – z rogiem obfitości. To symbol pomyślności, który ma dać podbitym ludom pewność, że pod rządami Rzymu będą żyli w dostatku. Wokół bioder Augusta owinięty jest płaszcz (paludamentum) – symbol władzy nad armią. Ów płaszcz dodatkowo przerzucony został przez lewe przedramię. Prawą rękę wznosi ku górze. Prawdopodobnie trzymał w niej włócznię, która nie zachowała się do naszych czasów. Przy prawej nodze dostrzegamy małe, uskrzydlone dziecię dosiadające delfina. Toż to mały Kupidynek. Delfin zaś symbolizuje Wenus, a ponieważ niejako wynurza się z wody, w rzeczywistości symbolizuje narodziny tejże bogini. W ten sposób podkreślono chwalebne pochodzenie cesarza. Należał on przecież do rodu Juliuszów, a sam Gajusz Juliusz Cezar twierdził, że jego ród wywodzi się od Wenus. W 1933 roku, wzorując się na tej właśnie rzeźbie, wykonano brązowy posąg cesarza, ustawiony na via dei Fori Imperiali przed Forum Oktawiana Augusta.

  

• Nr 23 – Skromność – posąg odnaleziony w Villa Mattei. Uważa się, że jest to personifikacja Skromności, choć nie wszyscy naukowcy się z tym zgadzają. Niektórzy uważają, że statua przedstawia Mnemosyne, tytanidę, córkę Urosa i Gai, matkę 9 muz olimpijskich. Jej imieniem nazwano jedną z planetoid (Mnemosyne) oraz motyla niepylak mnemozyna.

  

• Nr 30 – Pawie ze złoconego brązu – Wykonane były na potrzeby ozdoby Mauzoleum Hadriana stanowiąc symbol nieśmiertelności. Później przez długi czas stały w portyku przed bazyliką św. Piotra stanowiąc część Cantaro czyli fontanny do ablucji, na środku której wznosiła się szyszka z brązu stojąca dziś na dziedzińcu Muzeów Watykańskich. W 1608 r. pawie przeniesiono do Cortile della Pigna, a później, aby chronić je przed warunkami atmosferycznymi umieszczono je w obecnej lokacji.

  

• Nr 43 – Posąg Selene – kopia rzeźby greckiej pochodząc a z czasów cesarza Hadriana. Selene była grecką boginią Księżyca, w Rzymie utożsamiana z Luną. Wedle wierzeń nocą przemierzała ciemne niebo w swym rydwanie. Podróż rozpoczynała na Wschodzie i kończyła na Zachodzie.

  

• Nr 64 – Posąg Demostenesa – rzymska kopia oryginału z 280 r. p.n.e. autorstwa Polieucto. Autor wykonał oryginał na zlecenie Aten. Zdobił on ateńską agorę.

  

• Nr 67 – Ranna Amazonka – oryginał wykonał Kresilas w V w. p.n.e. My oglądamy jednak rzymską kopię tego dzieła. Co ciekawe, ramiona oraz stopy tej rzeźby wykonał znany nam już Bertel Thorvaldsen.

  

• Nr 74 – Popiersie cesarza Hadriana – Hadrian jako pierwszy cesarz nosił brodę. Zapoczątkował modę, która trwała aż do czasów cesarza Konstantyna Wielkiego. Niektórzy twierdzą, że chciał w ten sposób upodobnić się do greckich filozofów. Cóż, być może. Choć bliższa prawdy wydaje się być informacja, że podczas jednej z bitew został cięty mieczem w policzek i brodą zakrywał ową bliznę.

  

• Nr 76 – Posąg Junony – dzieło wykonane w typie Junony Borghese z Kopenhagi, przypisywane Alkamenesowi (V w. p.n.e.). Junona jak wiemy była żoną Jowisza, boginią odpowiedzialną za opiekę nad kobietami, nad życiem seksualnym oraz boginią macierzyństwa. Była jedną z tzw. Trójcy Kapitolińskiej – wraz z Jowiszem i Minerwą stanowiła najpotężniejszą trójcę bogów rzymskich.

  

• Nr 79 – Posąg bogini Fortuny – rzymska kopia greckiego oryginału z IV w. p.n.e. Fortuna była boginią ludzkich losów, szczęścia, ale także nieszczęścia. Rokrocznie 12 października ku jej czci odbywały się uroczystości, które prowadził sam Pontifex Maximus wraz z westalkami.

  

• Nr 85 – Posąg Artemidy – to oczywiście znowu kopia oryginału greckiego wykonanego w roku 325 p.n.e. Artemida to grecka bogini łowów, choć często przypisuje się jej też opiekę nad rodzącymi kobietami. Jak pamiętamy to ona razem z bratem zabiła z łuku dzieci Niobe.

  

• Nr 106 – Nil – to olbrzymi posąg a właściwie grupa rzeźbiarska przedstawiająca boga rzeki Nil. Odnaleziony w 1513 r. na Polach Marsowych, w okolicy świątyni Serapisa i Izydy. Rzekę Nil personifikuje starzec leżący na boku, trzymający w lewej ręce róg obfitości wypełniony owocami, w prawej zaś kłosy zboża. Spoczywa oparty na Sfinksie otoczony szesnastoma puttami. To bardzo ciekawy symbol nawiązujący do poziomu wody jaki rzeka osiągała w porze powodziowej – 16 łokci. Jest bardzo prawdopodobne, że dzieło to powstało na podstawie innej hellenistycznej rzeźby Nilu z czarnego bazaltu.

  

• Nr 111 – Atena Giustiniani – rzeźba wykonana z marmuru z miasta Paros w Grecji. Oryginał wykonany był z brązu przez rzeźbiarza Cefisodoto. Tutaj widzimy rzymską kopię tegoż dzieła, prawdopodobnie z czasów cesarza Antonina Piusa. Odnaleziono ją na początku XVII w. w ruinach nimfeum w Ogrodzie Minerwy (znajdował się on koło bazyliki S. Maria sopra Minerva. W tym samym czasie Vincenzo Giustiniani zbudował swój pałac, w którym przechowywał bogatą kolekcję dzieł sztuki. Do kolekcji dołączyła Atena, stąd nazywamy ją dziś Ateną Giustiniani. Do Watykanu rzeźba trafiła w 1817 r. a do tej części muzeów w roku 1822.

  

• Nr 112 – Portret konsula Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa – człowiek ten był konsulem Rzymu w roku 32. Straszny degenerat. Krążyły o nim niestworzone historie. Podobno zabił swojego wyzwoleńca tylko dlatego, że ten nie był w stanie wypić tyle wina ile mu Gnejusz nakazał. W 28 r. ożenił się z Agrypiną Młodszą. Oskarżano go o cudzołóstwo a nawet kazirodztwo. W 37 r. Agrypina urodziła jego syna – Lucjusza Domicjusza Ahenobarba, później zwanego Neronem. Tak, patrzymy na portret ojca cesarza Nerona.

  

• Nr 120 – Lucjusz Werus jako atleta – współwładca Rzymu w latach 161 – 169, rządził miastem wraz z cesarzem Markiem Aureliuszem.

  

• Nr 123 – Doryforos – kopia dzieła Polikleta. Był to grecki artysta, który jako pierwszy wprowadził do sztuki zasadę proporcji ciała ludzkiego opartą na średnicy kciuka: średnica kciuka x 100 = wysokość ciała.

  

• Nr 126 – Posąg Domicjana – podobnie jak w przypadku posągu Augusta jest to statua loricata. Cesarz występuje odziany w loricę (pancerz), z kirysem i przerzuconym przez lewe przedramię fałdem płaszcza. Ciekawostką jest fakt, iż głowa nie należy do cesarza Twarz wykonano bowiem na wzór i podobieństwo Nerona.

  

Na tym kończy się ten krótki przegląd wybranych dzieł zgromadzonych w Museo Chiaramonti – Braccio Nuovo. Do usłyszenia podczas zwiedzania kolejnego z muzeów.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003;
• Aleksander Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Warszawa 1986;
• Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia Greków i Rzymian, Poznań 1989;
• Antonio Giuliano, Arte greca: Dall’età classica all’età ellenistica, Milano 1987;
• Antonio Giuliano, Storia dell’arte greca, Roma 1998.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Chiaramonti cz.2 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przyszedł czas na kolejne z Muzeów Watykańskich. Dziś zapraszamy Was do Museo Chiaramonti. Ponieważ składa się ono z 3 części – Galleria Chiaramonti, Galleria Lapidaria i Braccio Nuovo – nasz spacer również będzie podzielony. 

Zacznijmy od krótkiego wstępu. Museo Chiaramonti założone zostało w 1807 roku przez papieża Piusa VII. Swą nazwę zawdzięcza właśnie jemu, gdyż nazywał się on Barnaba Chiaramonti. Cofnijmy się jednak w czasie do dnia 19 lutego 1797 r. Podpisano wtedy Traktat Tolentino, – pokój między Francją i Państwem Kościelnym. Na mocy tegoż traktatu, przegrane Państwo Kościelne musiało zapłacić olbrzymią sumę odszkodowania (łącznie 36 milionów lirów), oddać Francuzom Awinion, region Romagna (tereny dzisiejszej Emilii-Romanii) oraz zrzec się dzieł sztuki z Watykanu. Papież zmuszony był oddać ponad 100 arcydzieł, które trafiły do Luwru. Dopiero po Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Antonio Canova odzyskał większość z tych dzieł. Część trafiła do nowo utworzonego Museo Chiaramonti. Sam Antonio Canova dobrał odpowiednich, młodych malarzy z Akademii św. Łukasza, którzy udekorowali tą galerię. Przedstawili oni cykl fresków wychwalających zasługi papieża.

Dziś odwiedzamy Salę Główną zwaną Galleria Chiaramonti. Z góry uprzedzamy Was, że nie opiszemy ani nie zaprezentujemy na zdjęciach wszystkich eksponatów. Jest ich po prostu zbyt wiele. Galeria dzieli się na 59 sekcji. W każdej znajduje się kilka, kilkanaście lub kilkadziesiąt eksponatów! W długiej na 300 metrów galerii jest ich łącznie ponad 1000! Opiszemy zatem tylko te – naszym zdaniem – najważniejsze. Niektóre z sekcji pominiemy.

Sekcja I

Sarkofag Metilii Acte i jej małżonka Gajusza Juniusa Euhodusa – datowany jest na lata 161 – 170.

Odnaleziono go w Ostii. Euhodes był mistrzem cechu stolarzy zaś jego małżonka kapłanką w świątyni Magna Mater w której kwitł kult bogini Kybele. Odpowiedzialna była za utrzymanie świątyni w czystości, musiała także przewodniczyć wszystkim obrzędom. Płaskorzeźby na bokach sarkofagu prezentują nam instrumenty muzyczne oraz głowę Attisa – kochanka Kybele. Kult tego bóstwa kwitł w Rzymie w czasach Kaliguli oraz Klaudiusza. Jedno z przedstawień Attisa możemy oglądać w Polsce, w warszawskim Muzeum Narodowym.

Sekcja II

Popiersie Efesto – to prawdopodobnie rzymska kopia oryginału wykonanego przez Alkamenesa w latach 421 – 416 p.n.e.

Sekcja IV

Statua Igea – to replika wykonana jeszcze w czasach republikańskich. Głowa posągu pochodzi z V wieku p.n.e. zaś tors z III w. p.n.e. Igea (po polsku Higieja) to w mitologii greckiej bogini zdrowia. Jej rzymską odpowiedniczką jest Salus. Najczęściej przedstawia się ją z miską lub kielichem oraz wężem, który symbolizuje długowieczność, ozdrowienie, odradzanie się sił witalnych. Atrybuty te obecnie są symbolem farmacji. To od tej bogini pochodzi słowo „higiena”. Jej posąg możemy oglądać również w Polsce, w Poznaniu. Zabawny jest fakt, że twarz poznańskiej Higiei wygląda dokładnie jak twarz żony fundatora pomnika – hrabiny Konstancji z Potockich Raczyńskiej.

Sekcja V

Posąg Antonina Piusa – to znowu tzw. posąg łączony. Tors pochodzi z drugiej połowy II wieku, głowa zaś nie jest antyczna.

Sekcja VII

Fragment reliefu Aglauridi – jest to kopia z czasów cesarza Hadriana.

Oryginał pochodził z przełomu V i IV w. p.n.e. Płaskorzeźba przedstawia trzy dziewczyny, z czego jedna prawie niewidoczna. Dwie pozostałe to Horai i Aglauridi, choć tą pierwszą nazywa się czasem Gradiva, co oznacza „ta, która idzie”.

Sekcja IX

Herkules i mały Telefos – gruba rzeźbiarska odnaleziona na Campo de’ Fiori.

To jedna z pierwszych rzeźb jakie znalazły się w zbiorach Muzeów Watykańskich. Wystawiano ją już za papieża Juliusza II w Cortile del Belvedere. Widzimy tu greckiego herosa Heraklesa trzymającego maczugę, a w zasadzie jej fragment. Część torsu i lewe ramię przykryte jest skórą lwa. W lewej ręce trzyma on Telefosa, swego syna zrodzonego z romansu z dwórką tegejską Auge (gdzieniegdzie wyczytamy, że była ona kapłanką), która po urodzeniu porzuciła go na górze Partenios. Wykarmiony został przez łanię, potem odnaleźli go pasterze. Widzicie związek z legendą o początkach Rzymu? Posąg jest rzymską repliką z II wieku naszej ery. Grecki oryginał pochodził z IV w. p.n.e. Rzymski odpowiednik Heraklesa – Herkules – przedstawiany również z maczugą i skórą lwa, był symbolem zwycięstwa cywilizacji nad barbarzyństwem.

Sekcja XIII

Hermes – posąg prawdopodobnie przedstawiał jakąś inną postać, jednakże w czasie renowacji nadano mu cechy Hermesa.

Głowa jest oryginalnie grecka, pochodzi z końca V w. p.n.e., tors zaś późniejszy – to kopia rzymska.

Ganimedes z orłem Jowisza – dzieło rzymskie z czasów cesarza Hadriana.

Wzorowane na oryginale greckim przedstawia mit Ganimedesa. Był on pięknym młodzieńcem, w którym zakochał się sam Zeus. Wysłał po niego swego orła, który porwał go na Olimp. Ciekawostką jest, że imieniem kochanka Zeusa nazwano jeden z księżyców Jowisza (Jowisz to rzymski odpowiednik Zeusa).

Sekcja XVII

Silenus z panterą – rzymska kopia oryginału pochodzącego z III w. p.n.e. Silenus był jednym z pomniejszych bóstw przyrody. Towarzyszył Dionizosowi, opiekował się jego winem. Stąd też często przedstawia się go pijanego z pucharem w ręku.

Sekcja XXXI

Relief z trzema Charytami – rzymska kopia oryginału Sokratesa z 470 r. p.n.e.

Charyty były greckimi boginiami piękna i wdzięku: Aglaja (towarzyskość), Eufrozyna (wesołość) i Taleja (kwitnące życie). Ich rzymskie odpowiedniczki to Gracje.

Sekcja XXXII

Posąg Daka zniewolonego – pochodzi z okresu cesarza Trajana.

Wiąże się z kampanią wojenną, którą Trajan prowadził. W latach 101 – 105 najechał on Dację (tereny dzisiejszej Rumunii). Opowiadaliśmy o tym podczas opisywania Kolumny Trajana.

Sekcja XXXVII

Posąg Herkulesa z maczugą – rzymski posąg wzorowany na greckich statuach Heraklesa.

Herkules specjalizował się w walce bronią białą. Sztuki tej nauczył go jeden z Dioskurów – Kastor. Dlatego przedstawiany jest z maczugą. Ciekawostką może być teza, że maczuga symbolizuje jeszcze coś innego „potężnego”, czym ponoć heros mógł się chwalić. Dość powiedzieć, że „narzędziem” tym władał nad wyraz sprawnie, gdyż miał rzekomo 70 dzieci!

Z Herkulesem i jego wizytą w Rzymie wiąże się pewna legenda. Przybywszy do Rzymu, Herkules został zaproszony do gry w kości przez stróża świątyni Herkulesa mieszczącej się na Forum Boarium. Stróż ten obiecał, że jeśli Herkules wygra, przygotuje dla niego ucztę i przyprowadzi piękną dziewczynę. Jeśli zaś przegra, będzie musiał spełnić jedno jego życzenie. Oczywiście Herkules wygrał, a stróż przyprowadził do świątyni Larentię, znaną szerokiemu gronu z rozpustnego stylu życia. Herkules, a jakże zaspokoił swoje żądze, a i Larentia nie narzekała. Chcąc ją nagrodzić rzekł, by wyszła na plac przed świątynią (dziś Piazza della Bocca della Verità) i zaspokoiła pierwszego napotkanego mężczyznę. Okazał się nim Tarrutius, niezwykle bogaty starzec, któremu tak się spodobało, że zabrał dziewczynę do domu i dał jej pracę. Wkrótce umarł, a ona została jedyną dziedziczką wielkiej fortuny, którą zapisała biednemu ludowi rzymskiemu. Po jej śmierci Rzymianie co roku składali ofiary przy jej grobowcu w dzielnicy Velabrum.

Sekcja XLIII

Posąg Ulissesa – stanowił część grupy będącej kopią (I w. n.e.) oryginału greckiego z połowy II wieku p.n.e.

Grupa przedstawiała mit „Ulisses upijający Polifema”. Ulisses, bardziej znany pod imieniem Odyseusz, był królem Itaki. Czytając „Odyseję” Homera dowiadujemy się, że Odyseusza w jaskini uwięził Polifem (jeden z cyklopów w mitologii greckiej). Pożarł on jego towarzyszy. Odyseuszowi udało się jednak upić cyklopa winem i wypalić mu jedyne oko gorącym drągiem.

Sekcja LIX

Jesień – żeński pomnik w pozycji półleżącej otoczony małymi eroskami trzymającymi w rękach atrybuty bogini tej pory roku – kiście winogron. Pochodzi z czasów Antonina Piusa.

Galleria Lapidaria (rzadko dostępna dla turystów) kryje jeden z największych i najważniejszych na świecie zbiorów płyt, inskrypcji i pomników grobowych. Początek istnienia tej części Museo Chiaramonti przypadł na czasy papieża Benedykta XIV (1740 – 1758), choć na pomysł utworzenia lapidarium wpadł wcześniejszy papież – Klemens XI (1700 – 1721). Kolekcję znacznie powiększył papież Pius VII (1800 – 1823), a uporządkował je i opisał archeolog i historyk Gaetano Marini. Zgromadzono tutaj 4125 inskrypcji pogańskich i chrześcijańskich, płyt grobowych, podstaw, kamieni, urn, ołtarzy i sarkofagów. Ponadto przechowuje się tutaj dwie drewniane belki stanowiące część olbrzymich okrętów cesarza Kaliguli, które po jego śmierci nakazano zatopić w jeziorze Nemi. W 1929 r. udało się te okręty wydobyć, niestety uległy one zniszczeniu podczas II wojny światowej w 1944 r.  Podejrzewa się jednak, że na dnie jeziora wciąż spoczywa trzeci okręt Kaliguli, nie udało się go jednak do dziś odnaleźć.

To wszystko w tej części wpisu na temat Museo Chiaramonti. W części drugiej zajmiemy się opisem najważniejszych eksponatów wystawianych w Braccio Nuovo.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Robert Graves, Mity greckie, Warszawa 1974;
• Guido Ucelli, Le navi di Nemi, Roma 1940;
• Guida ai Musei e alla Città del Vaticano, Città del Vaticano, 2003;

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Chiaramonti cz.1 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.