Przed nami kolejny spacer po antycznej via Appia, tej samej drodze, która od wieków łączyła serce Rzymu z południowymi prowincjami, a obecnie raczej serwuje nam piękne widoki i mnóstwo starożytnych tajemnic do odkrycia. Dziś wybierzemy się właśnie w tę najbardziej malowniczą jej część, usłaną strzelistymi cyprysami i piniami, które stoją jak strażnicy, strzegąc spokoju licznych grobowców.

Zapraszamy Was za czwartą milę, gdzie zaczynamy tam, gdzie skończyliśmy ostatnio, przy ruinach tajemniczego i pełnego historii kościoła San Nicola a Capo di Bove.

Idziemy dalej, stąpając po kamieniach antycznej drogi, która pamięta kroki legionistów i cesarzy. Po kilkunastu minutach naszym oczom ukaże się Torre Capo di Bove, ruiny wieży, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak porzucona budowla, ale kryją historię zaskakująco… nowożytną!

Na murze zauważymy tablicę informacyjną, że w roku 1865 ojciec Angelo Secchi przeprowadził tu prace geodezyjne. Ojciec Secchi, znany nie tylko ze swoich badań astronomicznych, ale także z zamiłowania do dokładności, postawił tutaj swój znak.

Pod numerem 222 natrafimy na coś, co wygląda na spokojną, choć pełną tajemnic posiadłość, Villa Capo di Bove.

W rzeczywistości to jednak całkiem spore stanowisko archeologiczne, gdzie archeolodzy wygrzebali ruiny term z II wieku naszej ery. Pomyślcie tylko, te termy były częścią ogromnej prywatnej rezydencji, która należała do samego Heroda Attyki, o którym wspominaliśmy przy okazji wizyty w Parco della Caffarella. Jej wielkość i przepych przyprawiają o zawrót głowy, zwłaszcza jeśli pomyślimy, że nie były to termy publiczne, ale luksusowy dom kąpielowy dla bogaczy, gdzie pewnie rzymska elita oddawała się relaksowi, plotkom i rywalizacji na temat najnowszych fryzur.

Po upadku Imperium Rzymskiego termy znalazły nieco mniej błyszczącą funkcję, służyły jako zbiorniki do nawadniania pól uprawnych. Co tu dużo mówić, nawet w czasach chaosu trzeba było podlewać warzywa.

W 1302 roku posiadłość przeszła w ręce kardynała Francesco Caetani, siostrzeńca papieża Bonifacego VIII, czyli od razu wiadomo, że teren był dobrze pilnowany i wyjątkowo prestiżowy. Od 1660 roku właścicielem był Szpital Św. Zbawiciela, a później, od XIX wieku, ziemie kontrolowali zakonnicy z bazyliki św. Pawła za Murami. Po II wojnie światowej teren przeszedł w ręce prywatne, a nowy właściciel wybudował sobie tam dom, jak gdyby nigdy nic. Dopiero w 2002 roku państwo włoskie wykupiło teren od rodziny Streccioni za… bagatela 3 miliardy lirów (przypomnijmy, że lir zniknął z obiegu, ale suma i tak robi wrażenie) i zaczęły się wykopaliska.

Dziś można zwiedzać to miejsce za darmo, a na powierzchni odkryto prawdziwe skarby: mozaiki, monety rzymskie, fragmenty polichromowanego marmuru oraz… brązową szkatułkę, prawdopodobnie na farby do makijażu, wraz ze szpachelką i igłami do fryzur, bo w antycznym Rzymie kobiety (i mężczyźni?) lubili wyglądać dobrze. W termach wyraźnie widać podział na poszczególne części: calidarium (gorące pomieszczenie), tepidarium (letnie) i frigidarium (zimne). Wodę dostarczały dwie gigantyczne cysterny o imponujących wymiarach 35 metrów długości, 2,4 metra szerokości i 2,35 metra wysokości.

W dawnym domu mieszkalnym urządzono archiwum poświęcone Antonio Cedernie, włoskiemu dziennikarzowi, intelektualiście i politykowi (1921–1996), gdzie przechowuje się około 4000 woluminów. Miejsce pełne wiedzy i historii, które dopełnia ducha tej niezwykłej posiadłości.

Podążając dalej, trafiamy do położonego po prawej stronie Fortu Appio pod numerem 258.

Ten fort jest jednym z 15 fortów rzymskich zbudowanych w latach 1877–1891, czyli już po upadku Imperium, ale nadal pełnych wojskowego ducha. Fort powstał w latach 1877–1880 z rozkazu króla Vittorio Emanuele II, zajmuje ogromną powierzchnię 16,5 hektara i przez pewien czas aż do roku 1910 był siedzibą Dyrekcji Artylerii Korpusu Lotniczego. Dziś pełni nieco bardziej współczesną funkcję, jest magazynem Departamentu Zautomatyzowanych Systemów Informatycznych Włoskich Sił Powietrznych, co brzmi jak kosmiczny upgrade dla średniowiecznych murów.

Co ciekawe, to jedyny fort w Rzymie z mostem zwodzonym o mechanizmie „alla Poncelet”, który wyróżnia się przeciwwagami i łańcuchem do podnoszenia. To kawałek technicznej historii, który można by było nazwać „mostem z efektem wow” dla wszystkich fanów inżynierii.

Po stronie przeciwnej ulicy via Appia dostrzeżemy coś, co na pierwszy rzut oka wygląda jak zwykły ceglany blok, ale uwaga, to pozostałości grobowca Marka Serwiliusza IV, wyzwoleńca rzymskiego, który pewnie do końca życia dumnie powtarzał, że zrobił to „na własny koszt”.

Bo napis mówi wyraźnie: „grób zbudowano na jego koszt”, a dziś powiedzielibyśmy, że to jak inwestycja w nieruchomości z wieczystą dzierżawą. Cóż, Rzymianie lubili, gdy każdy mógł zostawić po sobie coś trwałego. Nawet jeśli był wyzwoleńcem.

Tuż obok kryje się obiekt zwany Grobowcem Seneki.

W okolicy stał ponoć dom, gdzie mieszkał Lucjusz Anneusz Seneka Młodszy, filozof stoicki, mentor i wychowawca młodego Nerona. Wiecie, ten sam Neron, który gdy już objął tron, w roku 65 wydał swemu nauczycielowi polecenie, żeby się sam zabił. Seneka, zgodnie z honorem stoików, wykonał rozkaz właśnie w swojej rezydencji, co nadaje temu miejscu tragicznej, niemalże teatralnej atmosfery.

Naprzeciwko, dosłownie tuż przy grobowcu Seneki, stoi coś, co miejscowi nazywają Okrągłym Mauzoleum.

Niestety, o nim wiemy niewiele. To cylindryczne ciało wznosi się na prostokątnej podstawie, ma jedno pomieszczenie nakryte sklepieniem, a w środku aż cztery nisze na sarkofagi. Czy to była jakaś ekskluzywna rodzinna kryjówka? Nikt nie wie. Czasami historia lubi sobie robić z nas żarty i zostawiać zagadki bez odpowiedzi.

Jeszcze niedaleko stoi fragment grobowca synów św. Pompejusza Giusto. Tutaj również brakuje szczegółów, ale dzięki fragmentom inskrypcji możemy zidentyfikować właściciela. To trochę jak odnaleźć stare rodzinne zdjęcie bez twarzy: wiemy, że ktoś ważny tam był, ale szczegóły pozostają w cieniu.

A teraz pod numerem 286 natrafiamy na pozostałości grobowca św. Urbana, biskupa i męczennika.

W II wieku była tu rezydencja pewnej rzymskiej matrony, Marmenii, która przyjęła chrzest (co było wtedy nie lada wydarzeniem, bo chrześcijaństwo było jeszcze w fazie raczkowania). To właśnie z jej woli ciało św. Urbana zostało złożone na terenie jej posiadłości, wcześniej pochowanego w katakumbach Pretestato. Po śmierci Marmenii dom przeszedł w ręce Kościoła i zmienił się w cmentarz chrześcijański, czynny aż do tragicznej inwazji Wizygotów w roku 410.

Podczas wykopalisk odsłonięto tu wiele sarkofagów, które do dziś możemy podziwiać. Mauzoleum składało się z hypogeum (czyli sali grobowej) oraz z głównej sali ceremoniowej, do której wchodziło się po schodach.

Wyobraźcie sobie te misterne obrzędy odbywające się w tym miejscu! A w XIII wieku całe mauzoleum przeobrażono w wieżę obronną, Torre Borgiani, której fragmenty nadal można zobaczyć. Kto by pomyślał, że miejsce spoczynku świętego zmieni się w coś jak średniowieczna strażnica?

Po drugiej stronie drogi natrafiamy na ruiny obiektu z II wieku zwane Świątynią Jowisza. Co do niej, historia milczy, tak jakby świątynia postanowiła pozostać tajemnicą, ukrytą wśród ruin. Możemy tylko zgadywać, jaki kult tam się rozwijał i czy Jowisz faktycznie patrzył na tych, którzy tu przychodzili, z lekkim uśmiechem.

Kolejne metry via Appia to prawdziwa mozaika grobowców znanych i mniej znanych. Zacznijmy od tomby Gajusza Licyniusza, o którym wiemy jedynie tyle, co mówi inskrypcja, czyli jego nazwisko i fakt, że chciał być zapamiętany.

Niedaleko leżą ruiny tzw. Grobu Doryckiego. Nie wiemy, kto tam spoczywał, bo tablica inskrypcyjna zaginęła w czeluściach historii. Wiadomo tylko, że pochodzi z końca epoki republikańskiej, prawdopodobnie z czasów Juliusza Cezara.

Podziwiać możemy także grobowiec Ilario Fusco, z zachowaną płaskorzeźbą przedstawiającą portrety zmarłych. Ten grobowiec również pochodzi z końca epoki republikańskiej i z pewnością kryje sporo historii o rodzinie, której już dziś nie znamy.

Zbliżając się do końca tej części spaceru, docieramy do grobowca Tyberiusza Klaudiusza Secondo Filippiano z końca I wieku n.e. Był on wyzwoleńcem Nerona. Tu spoczywa on wraz z żoną Flavią Ireną oraz dziećmi: Tyberiuszem Klaudiuszem Secondino i Claudią Secondiną. Rodzina jak każda inna, tylko z epoki, w której życie potrafiło być mniej przewidywalne niż dzisiaj kalendarz wydarzeń sportowych.

Kilka kroków dalej napotkamy grobowiec Kwintusa Apulejusza. Zachował się fragment inskrypcji oraz piękny, kwiecisty lakunar, czyli kaseton zdobiony kwiatonem.

Jeszcze dalej, mijając Mauzoleum zwane Małą Świątynią, które pochodzi z II wieku n.e., możemy podziwiać zachowaną bazę i ścianę z niszą na sarkofag, ciche świadectwo wieków minionych.

Tuż za nią, na tej samej stronie, wyłania się Grobowiec Rabirii, wyzwoleńców rzymskich, co wynika z inskrypcji.

Obiekt pochodzi z I wieku p.n.e. i zdobiła go płaskorzeźba przedstawiająca początkowo dwie osoby z rodu Rabirio. Trzeci portret, po prawej stronie, dodano w I wieku n.e., być może wtedy pochowano Ursia Primę, kapłankę bogini Izydy, co dodaje jeszcze więcej tajemnicy i mistycyzmu temu miejscu.

Kolejne ruiny Tomba dei Festoni, która kusi nas swoim fryzem festonowym, czyli takim rzymskim girlandowym majstersztykiem, zapewne z czasów republiki. Można by rzec, że to taki antyczny wieniec laurowy w formie architektonicznej, idealny do celebrowania wiecznego odpoczynku.

Za rogiem wyłania się Grobowiec Frontespizio, gdzie na płaskorzeźbach zobaczymy portrety zmarłych.

Jeszcze dalej trafimy na Tombę Arkadową, swoją nazwę zawdzięcza charakterystycznej budowie, przypominającej arkady, ale nie myślcie, że to taka rzymska łukowa impresja do codziennego użytku. To jednak poważna sprawa.

Mijając małe skrzyżowanie, po lewej zauważymy kolejny grobowiec w formie małej świątyni, datowany na II wiek n.e.

A naprzeciwko stoi fragment tajemniczej budowli, zwany nie mniej tajemniczo Betonową Wieżą. Ta nazwa aż sama się prosi o jakieś sensacyjne teorie. Kto wie, czy nie była to forteca wyzwoleńców żydowskiego pochodzenia, albo ich pierwsza „betonowa knajpa”. Prawda jak zwykle gdzieś po środku.

Idąc dalej docieramy do Mauzoleum Rotundalnego: okrągły budynek, o którym nic konkretnego nie wiemy. Tu akurat pamięć historii szwankuje, więc sam fakt, że dotrwał do naszych czasów, to i tak sukces.

A teraz najfajniejsza część: via Appia na tym odcinku nazywa się Fossae Cluiliae, czyli miejsce, gdzie w VII wieku p.n.e. biegła fosa oddzielająca Rzym od Albalongi. I tu zaczyna się legenda, która sprawia, że historia Rzymu to nie tylko daty i kamienie, ale prawdziwe kino akcji!

W roku 673 p.n.e. król Tuliusz Hostyliusz marzył o podbiciu Albalongi, miasta, które albo było tak blisko, że aż piekło sąsiadów, albo po prostu nie chciał mieć konkurencji w hodowli bydła. Kłótnie między pasterzami obu miast o kradzież zwierząt stały się pretekstem do wojny, bo jak to w Rzymie, wszystko można załatwić mieczem. Walka ciągnęła się bez rozstrzygnięcia, więc wymyślono sposób bardziej „sportowy”: pojedynek trzech najdzielniejszych wojów z każdej strony.

Z jednej strony stanęli bracia Horacjusze, z drugiej bracia Kuracjusze z Albalongi. Co ciekawe, oba rody były spokrewnione, można by rzec, że to była rzymska wersja rodzinnej sprzeczki, tylko że z ostrymi sztyletami. Walka była długa i brutalna. Został tylko jeden Horacjusz i dwóch Kuracjuszy, obaj ranni. Horacjuszowi udało się zabić obu kuzynów. Rzym triumfuje, Albalonga pada, a ciała poległych pochowano z honorami właśnie tutaj, na Fossae Cluiliae.

Ale jak to w tragedii rodzinnej bywa, historia miała dalszy ciąg. Wracając do domu, Horacjusz spotkał swoją siostrę Horację, która zamiast lamentować nad zmarłymi braćmi, rozpłakała się nad śmiercią narzeczonego, jednego z Kuracjuszy. Na to Marek Horacjusz zareagował klasycznie rzymsko: zabił ją! Mówił przy tym coś w stylu: „Niech tak ginie każda Rzymianka, która się żałośnie rozczula nad śmiercią wroga.” Nie brzmi to zbyt empatycznie, ale to Rzym, tu się nie pieścimy.

Za to Rzym miał swoje prawo i Horacjusz został skazany na śmierć za zabicie obywatelki. Jednak ojciec wojownika przekonał sąd, że to jego ostatni syn i nie da rady przeżyć jego straty. W efekcie Marek Horacjusz uniknął śmierci, ale musiał przejść pod jarzmem, symboliczną karą i upokorzeniem, którą wyobrażam sobie jako starożytną wersję więziennego „community service”.

Tuż za zakrętem, po prawej stronie, stoi Tomba Kuracjuszy, cylindryczny tumulus z wejściem prosto do grobowej komory. Za nią wąska uliczka prowadzi gdzieś dalej. Obiecujemy, że za chwilę tam wrócimy.

Na razie idziemy dalej via Appia i już po lewej ukaże nam się Piramidalny Grobowiec, jak nietrudno zgadnąć, zbudowany na kształt piramidy i najpewniej należał do rodu Quintili. Pochodzi z II wieku n.e., a o samym rodzie i ich rezydencji w głębi opowiemy sobie później, bo to ciekawa historia, którą warto zachować na deser.

Kilka kroków dalej, po prawej stronie, dostrzeżemy dwa małe kopce, czyli grobowce Horacjuszy, o tych panach już wiecie, to rodzina, która naprawdę potrafiła zrobić dramat nawet z grobowca.

No dobrze, wracamy na moment do tej wąskiej uliczki, która z via Appia Antica odchodzi jak tajemniczy zaułek, gdzie czas jakby zwalniał. Pod numerem 251 kryje się wejście na prawdziwy rzymski kombajn archeologiczny — teren, który mógłby zawstydzić niejeden hollywoodzki plan filmowy. Mówimy o olbrzymiej arenie archeologicznej, gdzie znajdziemy aż dwie perełki: średniowieczny Casale di S. Maria Nova oraz ruiny Villi dei Quintili.

To prawdziwy przykład rzymskiego przepychu w skali XXL, czyli coś jak rezydencja na bogato, tylko że z marmurem, kolumnami i mozaikami zamiast jacuzzi i basenu z widokiem na morze.

Ale zanim zaczniemy podziwiać rzymskie złote czasy, musimy przejść przez klasyczną procedurę: zakup biletu. Przy wejściu dostaniemy też plan zwiedzania. Co ciekawe, choć plan jest oczywiście sporządzony według jednego schematu, my na przekór wszystkim ruszamy w przeciwnym kierunku. Bo jak tu nie być buntownikiem, skoro spacer po willi to jednocześnie lekcja historii i trening dla nóg?

Przygotujcie się zatem na wędrówkę przez czas i przestrzeń, gdzie średniowiecze spotka się z antykiem, a historia będzie opowiadana zarówno przez kamienie, jak i przez wiatr huczący między kolumnami.

Przed nami od razu wyrasta Casale di S. Maria Nova, czyli średniowieczna rezydencja. Wspólnie z nią na tym terenie znajdziemy także starą cysternę na wodę, tę zaznaczoną na planie literą V.

Ta średniowieczna budowla została wzniesiona na fundamentach dużo starszych, rzymskiej cysterny z II wieku, która dostarczała wodę do słynnej Villi dei Quintili.

Podążając wyznaczonym szlakiem, docieramy do ruin małego kompleksu termalnego (oznaczonego literą U), odkrytego dopiero niedawno, między 2006 a 2008 rokiem, czyli świeżynka w świecie archeologii.

To, co tu widzimy, pochodzi z II wieku i było kiedyś częścią pewnej nieznanej, aczkolwiek pewnie bardzo luksusowej rezydencji. Patrząc na ruiny, można zgadywać funkcję poszczególnych pomieszczeń, jak prawdziwy detektyw historii.

Na przykład zauważamy pokój z absydą, to musiało być frigidarium, czyli basen z zimną wodą, gdzie Rzymianie chłodzili się po intensywnych kąpielach. Po lewej widzimy dwa pokoje z mozaikową posadzką, której fragmenty zachowały się z walkami gladiatorów i wyścigami rydwanów. Pod tymi mozaikami skrywa się system hypocaustum, czyli podgrzewana podłoga, znany rzymski wynalazek, który wprowadził „ciepłe stopy” na wyższy poziom.

Te dwa pokoje to zapewne tepidarium, miejsce relaksu i komfortu.

Idąc dalej, po lewej mijamy pozostałość jednej z olbrzymich rzymskich cystern (litera Q), które zasilały willę w wodę niczym dzisiejsze rury kanalizacyjne, tylko o wiele bardziej efektowne. A dalej… dochodzimy do najbardziej wysuniętej części Villi dei Quintili.

Zanim zagłębimy się w ruiny, rzucimy okiem na krótką, ale dramatyczną historię tego miejsca. Villa została zbudowana na wzgórzu powstałym na skutek wybuchu wulkanu Albano. Budowę datujemy na pierwszą połowę II wieku, za czasów panowania cesarza Hadriana.

Jak wiemy, właścicielami byli dwaj bracia: Sesto Quintilio Condiano i Sesto Quintilio Valerio Massimo, arystokraci i konsulowie z roku 151. Ich nazwisko zachowało się na ołowianych rurach, które można dziś podziwiać w muzeum na terenie Villi. A teraz ciekawostka: kiedy do władzy doszedł cesarz Kommodus, nie zadziałał jak fan sportu, lecz jak prawdziwy gangster. Zapragnął przejąć majątek Quintiliów, oskarżył ich o spisek i w roku 183 kazał zgładzić obu braci, przejmując willę na własność. Później, aż do III wieku, mieszkało tu kilku kolejnych cesarzy, ostatnim był cesarz Tacyt.

Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego i krótkiej bizantyjskiej interwencji, o czym świadczą znalezione tu pieczęcie cesarza Teodoryka, willa pełniła różne funkcje, w końcu trafiła pod opiekę Kościoła. Przez wieki przeszła z rąk do rąk: od klasztoru Sant’Erasmo al Celio, potem pod opiekę świątyni Santa Maria Nova (obecnie Santa Francesca Romana), a pod koniec XVIII wieku stała się własnością Szpitala Santissimo Salvatore na Lateranie.

W roku 1797 posiadłość zakupił książę Giovanni Raimondo Torlonia, który urządził pierwsze wielkie wykopaliska, przynosząc na świat mnóstwo dzieł sztuki, zasilając swoją rodzinną kolekcję. Dopiero w roku 1985 teren przeszedł na własność państwa, a wykopaliska trwają nieprzerwanie do dziś, archeolodzy mają tu co robić, a każdy kamień może skrywać tajemnicę.

Ciekawostka dla kinomanów: ruiny Villi wykorzystał sam Woody Allen w filmie „Zakochani w Rzymie”, czyli można powiedzieć, że Quintiliowie wciąż przyciągają celebrytów.

Zaczynamy spacer od najdalej wysuniętej części Villi, dwukondygnacyjnego nimfeum (litera H), czyli monumentalnej fontanny z czasów cesarza Kommodusa.

To nie byle fontanna, bo miała półokrągłą eksedrę zdobioną niszami i centralnie umieszczoną fontannę, która dziś jest raczej nostalgiczną ruiną.

Całość oryginalnie oddzielał mur od via Appia, z bramą ozdobioną kolumnami na wysokich bazach i pilastrami, prawdziwe wejście godne cesarza.

Posadzka nimfeum była biała, wielkopłytkowa, dziś pozostały tylko fragmenty, ale wyobraźnia podpowiada, jak to musiało wyglądać.

Średniowiecze nie mogło sobie darować i nimfeum włączyło do swojego fortu, Castrum Caetani, o którym mówiliśmy już podczas poprzedniego spaceru. Cóż, stara rzymska fontanna zyskała nieco wojskowego charakteru.

Za nimfeum rozciągał się monumentalny ogród o długości 300 metrów, otoczony portykiem kolumnowym (litera R).

Po jego wschodniej stronie biegł akwedukt Anio Novus (litera N), zbudowany w 52 roku na zlecenie cesarza Klaudiusza.

To on dostarczał wodę do Villi dei Quintili i był jedną z tych rzymskich inwestycji, które można by nazwać „infrastrukturą na bogato”.

Wzdłuż akweduktu zbudowano sklepiony korytarz zwany Xystus, mierzący około 300 metrów, który łączył główną rezydencję z nimfeum.

Wchodząc do środka, po drugiej stronie zobaczymy ruiny kolejnej cysterny rzymskiej (litera P), magazynu wody, który zasilał łaźnie zewnętrzne oraz wnętrza willi.

Podążając dalej wzdłuż akweduktu, natrafiamy na ruiny jeszcze jednej cysterny (litera G), pełniącej podobną funkcję.

A po lewej rozciąga się wielka łąka. To teren dawnego cyrku do wyścigów rydwanów (litera S), z długością około 400 metrów i szerokością 115 metrów.

Wchodzimy na teren rezydencji, zaczynając zwiedzanie od części reprezentacyjnej, czyli tej, gdzie zapewne przyjmowano gości, którym chciano pokazać: „Patrzcie, tu mieszka ktoś ważny, kto zna się na dobrym marmurze i kolumnach”.

Przed nami olbrzymia przestrzeń, która nie była zwykłym podwórkiem, lecz prawdziwą architektoniczną perłą. Na pierwszy ogień idzie portykowa eksedra z półokrągłą salą, prawdopodobnie jadalnią, gdzie starożytni Quinitilowie ucztowali. Co ciekawe, podczas prac archeologicznych archeolodzy znaleźli tu… resztki posiłków!

Portyk ten był dekorowany marmurowymi kolumnami z korynckimi kapitelami. Wokół dostrzeżemy też pozostałości małych pokoi, być może gościnnych, bo przecież rzymski pan domu musiał mieć gdzie rozstawić swoich znajomych, a także po stronie północnej dużą salę reprezentacyjną (litera A), gdzie odbywały się poważniejsze spotkania.

Schodzimy teraz na parter i idziemy korytarzem, który kiedyś był częścią dawnego dziedzińca. Tutaj znajdowały się małe, wewnętrzne ogrody otoczone kolumnowymi portykami (litera T).

Wyobraźcie sobie takie miejsce, w środku luksusowej rezydencji mini-paradise, gdzie można było odpocząć, z dala od gwaru, w cieniu marmurowych kolumn.

Te ogrody wyposażone były w otwarte wanny kąpielowe, jedną w formie prostokątnej możemy podziwiać po dziś dzień, nieźle zachowaną jak na swój wiek.

A teraz ciekawostka, która przyprawia o szybsze bicie serca każdego archeologa i fana rzymskiej technologii: po drugiej stronie korytarza, za murem, odkryto coś na kształt cementowni! W 2006-2008 roku znaleziono tu doskonale zachowane wapno rzymskie, wciąż świeże, gotowe do użytku po ponad 1800 latach!

Jakim cudem? Pomieszczenie było szczelnie zamknięte, bez dopływu tlenu, wielkości 4 metrów długości, 1,4 metra szerokości i ponad 1 metra wysokości. To jakby rzymski bunkier wapienny.

Z tego gaszonego wapna Rzymianie robili swoje magiczne spoiwa, czyli zaprawy murarskie, które łączono z innymi materiałami: pucolaną (pyłem wulkanicznym), piaskiem, czy proszkowanym marmurem. Dzięki temu ich mury i posadzki były nie do zdarcia, a malowane tynki nadal trzymają się jak w dniu malowania (no, prawie). To wapno zabrano i jako oryginalny materiał rzymski będzie używane przy ewentualnych renowacjach.

Teraz przechodzimy za część dawnych ogrodów (litera T) do wejścia na teren owalu zwanego Ludus Viridarium (litera F).

To prywatna arena do walk gladiatorów! Własna arena do krwawych widowisk, która powstała po tym, jak cesarz Kommodus przejął willę. Kommodus, znany z tego, że nie tylko był cesarzem, ale też zapalonym gladiatorem-amatorem (dla którego zwykłe rządy to było zbyt nudne zajęcie), bardzo często organizował tutaj walki, a czasem sam brał w nich udział. Możemy tylko podziwiać jego pewność siebie, albo uważać, że miał poważny problem z nadmiarem wolnego czasu.

Przy arenie znajdowała się też mała szkoła gladiatorów, choć dziś nie zostało z niej nic prócz fantazji archeologów. Po śmierci Kommodusa arenę przerobiono na ogród, czyli viridarium, bo najwyraźniej późniejsi mieszkańcy uznali, że czas na trochę mniej krwawe rozrywki.

Na lewo od areny widzimy kompleks termalny.

Kierujemy się tam korytarzem. Termy Villi dei Quintili składały się z trzech części. Centralną zajmowało tepidarium (litera L), pomieszczenie relaksacyjne, składające się z wielu mniejszych sal: szatni, sal masażu, saun i łaźni parowych, oraz wanien do ablucji (czyli kąpieli oczyszczających). Wciąż widać tu pozostałości systemu grzewczego zwanego hypocaustum, czyli podgrzewanie podłogowe (a w tym przypadku: podłogowo-ścienne). Gorące powietrze, podgrzewane przez piece, wędrowało przez terakotowe rurki, tzw. tubuli, ukryte w ścianach i uchodziło przez otwory na szczytach ścian, utrzymując temperaturę i wygodę kąpiących się.

Woda w basenach i wannach podgrzewana była przez zanurzeniowe kotły z brązu, które chyba można by nazwać antycznymi bojlerami.

W jednym z pomieszczeń term odnajdziemy nawet dziurę, pozostałość po piecu, zbudowanym już w czasach późniejszych.

W średniowieczu i renesansie ten piec służył do spalania antycznych marmurów, by odzyskać wapno! W rogach pomieszczenia widzimy jeszcze fragmenty, których piec nie zdołał spalić.

Z tepidarium przechodzimy do dwóch innych części term. Pierwsza to calidarium (litera E), duże pomieszczenie z basenem, gdzie rodzina Quintili relaksowała się w wodzie o temperaturze od 45 do 50 stopni Celsjusza.

Przy calidarium znajdowało się też laconicum, czyli sucha sauna, w której, jak mawiali Rzymianie, można było „wypocić trucizny”.

Po kąpieli w gorącej wodzie i pobycie w suchej saunie następowało przejście do frigidarium (litera D), pomieszczenia z basenami zimnej wody, gdzie zamykały się pory skóry.

W centrum frigidarium panowała niska temperatura, a po bokach zachowały się fragmenty ławek, na których mieszkańcy willi mogli sobie odpocząć.

Przy krótszych ścianach były dwa baseny z zimną wodą, idealne na chłodny reset.

Tuż obok frigidarium odnajdujemy także antyczną latrynę z czterema siedzeniami obok siebie, czyli można było jednocześnie robić to, co trzeba, a przy tym towarzyszyć sobie wzajemnie w rozmowach towarzyskich.

Pod spodem biegł kanał, którym spływały nieczystości, a przed siedziskami była rynienka z wodą i… gąbkami, którymi Rzymianie się podmywali po „załatwieniu sprawy”.

Po prawej stronie wejścia były umywalki do mycia rąk (na górze) i do obmywania stóp (na dole), wraz z prysznicem, bo i higiena w starożytnym Rzymie była na poziomie, którego nie powstydziłoby się nawet dzisiejsze SPA.

Ostatnie skrzydło budynku to część mieszkalna (oznaczona literą B), gdzie prawdopodobnie właściciele willi spędzali chwile prywatnego komfortu.

Gdy opuszczamy tę część rezydencji, kierujemy się ścieżką, która prowadzi nas do budynku dawnych stajni. I nie, nie mówimy tu o jakichś zwykłych stajniach z XIX wieku, ale o rzymskim odpowiedniku parkingu dla koni. W końcu gdy żyjesz w luksusie, nawet konie muszą mieć swoje „apartamenty”.

Dziś wnętrza tego budynku pełnią zupełnie inną funkcję, mieszczą się tu bowiem obiekty odnalezione podczas wykopalisk prowadzonych w latach 1925–1929 oraz w 1985 roku na terenie Villa dei Quintili. To właśnie tu znajduje się Antiquarium, czyli swoiste muzeum, w którym historia dosłownie „siada na skale”.

W centralnym miejscu Antiquarium dumnie prezentuje się potężny posąg „Zeusa” siedzącego na skale, pochodzi z połowy II wieku.

Wzdłuż ścian, za szybą gablot, możemy podziwiać całe bogactwo rzymskiego kunsztu: fragmenty rzeźb, portrety, reliefy, a także monety, detale architektoniczne oraz rury z wyrytym imieniem cesarza Kommodusa.

Oczywiście to tylko skromny wycinek tego, co udało się wydobyć spod ziemi, większość znalezisk zasiliła kolekcje Muzeów Watykańskich, gdzie królują wśród innych antycznych skarbów.

I tak kończymy kolejną fascynującą część naszej wycieczki, tym razem po Villa dei Quintili. Ale nie martwcie się, przed nami jeszcze ostatni, finałowy spacer po Via Appia Antica, gdzie historia i legenda mieszają się tak intensywnie, jak w dobrej rzymskiej sałatce.

——————————-

Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Elvira Cajano, Il sistema dei forti militari a Roma, Roma 2006;
• Giorgio Giannini, I forti di Roma, Roma 1998;
• Andreina Ricci, La Villa dei Quintili. Fonti scritte ed arti figurative, Roma 1998;
• Riccardo Frontoni, Giuliana Galli, Rita Paris, Villa dei Quintili. Guida pieghevole, Milano 2010;
• Susanna Le Pera Buranelli, Rita Turchetti, Sulla Via Appia da Roma a Brindisi, Roma 2003;
• Giuseppe Tomassetti, La campagna romana, antica, medioevale e moderna, Firenze 1979.

Artykuł Via Appia Antica cz.5 – Villa dei Quintili pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przed nami kolejny etap spaceru po najstarszej i chyba najbardziej spektakularnej drodze antycznego Rzymu – via Appia Antica. Jeśli myślisz, że ta droga to tylko kamienie i kurz, to znaczy, że nie byłeś tu jeszcze z odpowiednim przewodnikiem. Czas poznać kolejne niezwykłe obiekty, które kryje ta antyczna arteria – historia, architektura i trochę cesarskich dramatów gwarantowane!

Zaczynamy zaraz za dobrze znaną bazyliką św. Sebastiana „za murami” – bo jak to w Rzymie, nic nie jest proste i szybkie, tu zawsze trzeba się trochę poprzekręcać i obejść. A my idziemy dalej, docierając do prawdziwej perły pod numerem 153, czyli do imponującego Kompleksu Maksencjusza, znanego również jako Villa di Massenzio.

Ten kompleks to nie jest zwykła willa, tylko trójca antycznej wspaniałości: Pałac Cesarski (Palazzo Imperiale), który mógłby śmiało rywalizować z niejednym dzisiejszym pałacem prezydenckim, Cyrk Maksencjusza (Circo di Massenzio) – miejsce, gdzie niegdyś zasiadali tłumnie widzowie, trzymając kciuki za rydwany (bo przecież Rzym bez wyścigów to jak pizza bez sera), oraz Mauzoleum Romulusa (Mausoleo di Romolo), gdzie pochowano syna samego cesarza. Cóż, rodzina Maksencjusza miała swoją własną sekcję VIP.

Historia tego miejsca sięga początku IV wieku, kiedy to cesarz Maksencjusz zlecił przebudowę i powiększenie istniejącej tu wcześniej konstrukcji – pierwotnie była to drobna villa z II wieku, z fragmentami architektury jeszcze z II wieku p.n.e., czyli starych jak Rzym sam. Maksencjusz chciał mieć kompleks, który pokaże, kto tu rządzi i kto ma najpotężniejszy dom w mieście. Budowa trwała, a plany były ambitne — mieszkanie i nekropolia w jednym, co miało chyba przypominać, że nawet władcy muszą kiedyś przejść na „wieczną zmianę”.

Niestety, Maksencjusz nie nacieszył się długo swoją rezydencją – w 312 roku przegrał bitwę nad Mostem Mulwijskim z Konstantynem Wielkim. Można by powiedzieć, że dostał rzymskiego kopa i imperium przeszło na nowego właściciela, jak w starym dobrym stylu „kto nie jest ze mną, ten przeciwko mnie”.

Po śmierci cesarza kompleks przeszedł w ręce różnych rodzin szlacheckich, od baronów rzymskich – hrabiów Tuscolo, przez słynny i nieco złą sławą ród Cenci, aż po rodowity rzymski ród Mattei. Prawdziwa karuzela arystokratycznych nazwisk, jak na Rzym przystało. Każdy z nich zostawił swój ślad na tej ziemi, choć już raczej w formie delikatnych przekształceń niż cesarskich wielkości.

W 1825 roku teren kupił książę Giovanni Torlonia, który nie tylko miał kasę, ale też zmysł do historii – zlecił pierwsze poważne wykopaliska, bo trzeba było w końcu sprawdzić, co tak naprawdę kryje ziemia pod starymi murami.

Następne ważne wydarzenie nastąpiło w 1943 roku, gdy władze Rzymu dokonały wywłaszczenia tej ziemi – jak to się mówi, „dla dobra wspólnego” (czyt. archeologii i turystów spragnionych antycznych atrakcji). Kulminacją prac było odsłonięcie w 1960 roku oryginalnych murów Cyrku Maksencjusza z okazji Olimpiady w Rzymie – tak, sami Rzymianie nie mogli sobie odmówić pokazu historycznych fajerwerków przy wielkiej sportowej imprezie.

Dziś teren jest dostępny do zwiedzania, a prace archeologiczne trwają, bo jak wiadomo – Rzym to nie budowlany one-shot, tu zawsze coś się znajdzie i odkryje.

Jeśli chcesz poczuć się jak cesarz, obejdźmy ten kompleks razem, wykorzystując poniższy plan i krok po kroku odkrywając kawałki historii, które naprawdę potrafią zaskoczyć:

Największą dumą i chlubą Kompleksu Maksencjusza jest bez wątpienia jego serce – Cyrk Maksencjusza (oznaczony na planie jako nr 2). Powstał około roku 311, czyli pod koniec rządów cesarza Maksencjusza, który najwyraźniej chciał sobie zapewnić nie tylko władzę, ale też VIP-owskie miejsca na najlepsze wyścigi rydwanów. Cyrk ten zbudowano z cegły – bo w Rzymie, jeśli nie marmur, to przynajmniej cegła, i to solidna jak rzymska prawość. Miał zawrotne rozmiary: 520 metrów długości i 92 metry szerokości. Wyobraźcie to sobie!

Chociaż był to prywatny obiekt sportowy cesarskiej rodziny (mówimy tu o ekskluzywnym klubie z czasów antyku), mógł pomieścić aż około 10 000 widzów – całkiem nieźle, jak na prywatne zawody. W końcu to nie byle jaki cyrk, ale miejsce, gdzie miały odbywać się emocjonujące wyścigi rydwanów i inne widowiska.

Przez środek toru przebiegał charakterystyczny mur zwany spiną – mierzył aż 283 metry długości i dzielił arenę na dwie części. Spinę zdobił wówczas majestatyczny obelisk pochodzący sprzed świątyni Izydy, który dziś możemy podziwiać na Piazza Navona – tak, ten sam, co wygląda trochę jak gwiazda Instagramu między fontannami.

Niestety, dziś z tego rzymskiego „stadionu” niewiele zostało. Zobaczymy fragmenty murów, resztki spiny (nr 9) z jej charakterystycznymi półkolistymi zakończeniami (nr 10 i 11), a także pozostałości dwóch wież (nr 6 i 7), między którymi znajdują się fragmenty dwunastu bram startowych (nr 8) – wyobraź sobie, że to takie antyczne bramki na start wyścigu.

Po przeciwnej stronie cyrku znajdowała się brama wejściowa (nr 12), przy której w 1825 roku archeolodzy dokonali bardzo ważnego odkrycia – znaleźli posąg Romulusa, syna cesarza Maksencjusza, co znacząco ułatwiło identyfikację całego kompleksu.

Po stronie północnej zachował się fragment trybuny cesarskiej (nr 5) – czyli specjalne miejsce dla VIP-a, który nie mógł sobie pozwolić na to, by stać jak zwykły lud. Długość trybuny łączyła się z tarasem pałacowym długim na 115 metrów korytarzem zwanym kryptoportykiem (nr 4) – to taki antyczny „korytarz VIP”, którym cesarz mógł przemykać z pałacu na trybunę bez obijania się o tłum.

Ciekawostka: najprawdopodobniej cyrk nigdy nie był używany! Brzmi jak klasyczny rzymski paradoks – monumentalna budowla, tyle wysiłku i pieniędzy, a jednak brak śladów piasku, którym powinien być pokryty tor wyścigowy. To wszystko przez tragiczne losy Maksencjusza, który zginął w bitwie nad Mostem Mulwijskim w 312 roku, tuż po rozpoczęciu budowy. Cyrk został więc porzucony, jak niedokończony projekt na stole architekta.

Przechodząc do kolejnego elementu – Pałacu Cesarskiego (nr 1), wznosił się on nad cyrkiem, a jego największą chlubą była wielka sala absydowa o imponujących wymiarach 33 x 19,45 metra. To było jedno z najważniejszych miejsc w rezydencji: służyło zebraniom, przesłuchaniom i oficjalnym ceremoniom. Sala miała podgrzewanie podłogowe i ścienne – rzymski luksus na poziomie „ciepły dom w zimie”, czego my teraz często nie mamy.

Przed salą rozciągało się atrium, którego fragmenty wciąż można zobaczyć, a po stronie północnej znajdowała się cysterna – nie, nie na wino, tylko na wodę. Po wschodniej stronie widzimy z kolei fragmenty monumentalnego portalu, który prowadził do wnętrza pałacu – bo wejście do cesarza nie mogło być byle jakie.

Trzecim, ale wcale nie mniej ważnym elementem kompleksu jest Mauzoleum Romulusa (nr 3), nazwanego imieniem tragicznie zmarłego syna cesarskiego, który utonął w Tybrze w 309 roku.

Grobowiec ten otoczony był prostokątnym portykiem (nr 14) o wymiarach 107 x 127 metrów z bramą od strony via Appia. Mauzoleum zbudowano na wzgórzu i miało owalny kształt, o średnicy około 33 metrów – całkiem dostojna rodzinna krypta.

Przed mauzoleum znajdował się prostokątny pronaos, wzorowany na portyku Panteonu, który jednak w XIX wieku rodzina Torlonia zastąpiła swoim gospodarstwem – i ten budynek widoczny jest po dziś dzień, co pokazuje, jak Rzym nie lubi marnować miejsca.

Wnętrze mauzoleum to owalna sala sklepiona kolebkowo z potężnym centralnym filarem o średnicy 7,5 metra.

W ścianach znajdują się 6 nisz na sarkofagi, a kolejnych 8 ukryto w samym filarze. Na piętrze, które niestety już nie istnieje, mieściło się pomieszczenie do kultu sepulkralnego, przykryte kopułą z centralnym oculusem – czyli otworem w dachu, przez który niebo patrzyło na potomków Romulusa.

Co ciekawe, po wschodniej stronie portyku (nr 15) archeolodzy odkryli fragmenty starszego mauzoleum z epoki augustowskiej. Prawdopodobnie był to grobowiec Servilii, kochanki Juliusza Cezara i matki Brutusa – tak, tego samego, który później wsławił się zabójstwem Cezara. Mauzoleum składa się z kwadratowej podstawy i bębna z dobrze zachowaną komorą grobową ozdobioną stiukami – dowód na to, że nawet w antyku można było mieć gustowne dekoracje.

Wracając na via Appia, dochodzimy do kolejnego słynnego mauzoleum – Tomba Cecilia Metella.

O tej damie niewiele wiadomo, poza tym, że była córką Kwintusa Cecyliusza Metello Kreteńskiego i żoną jednego z Krassusów, czyli synową słynnego Marka Licyniusza Krassusa, który w 71 roku p.n.e. stłumił bunt Spartakusa. Jeśli ktoś ma takie koneksje rodzinne, to nie ma co się dziwić, że zostawił po sobie tak majestatyczne mauzoleum – w końcu teść to najbogatszy facet w Rzymie!

Mauzoleum powstało w połowie I wieku p.n.e. i ma kształt cylindryczny o wysokości wraz z podstawą 39 metrów. Składa się z prostokątnej, betonowej podstawy obłożonej trawertynem, na której spoczywa cylinder o wysokości 11 metrów i średnicy 29,5 metra. Pierwotnie dach był stożkowy lub kopulasty, ale w średniowieczu zmieniło się to na militarną fortecę – w 1302 roku dobudowano wtedy charakterystyczne blankowanie na szczycie, które widzimy do dziś.

Fryz zdobiły festony i ornamenty w kształcie łbów byka, a na mauzoleum znajduje się tablica upamiętniająca zmarłą Cecylię Metellę.

Do komory grobowej wchodzimy przez dromos – czyli długie przejście zajmujące całą wysokość budowli. Niestety, sarkofag nie znajduje się tu już na miejscu, został przeniesiony do Palazzo Farnese, czyli dzisiejszej Ambasady Francji.

Po przeciwnej stronie ulicy rzucają się w oczy ruiny kościoła San Nicola Capo di Bove z początku XIV wieku.

Zbudowany na zlecenie rodu Caetani, z którego pochodził papież Bonifacy VIII, kościół był częścią potężnej fortecy Castrum Caetani – imponującego zamku o wymiarach 240 na 98 metrów, otoczonego murem z 19 wieżami. Jego projekt przypisuje się prawdopodobnie neapolitańskiemu architektowi Masuccio II.

Kościół San Nicola Capo di Bove jest jednym z bardzo rzadkich przykładów gotyku sakralnego w Rzymie, z zachowanymi murami prostokątnej hali i absydą oraz fasadą zwieńczoną dzwonowym szczytem. Niestety dach nie przetrwał wieków.

I tak kończymy nasz kolejny, pełen historii, architektury i nieco tragicznych losów spacer po via Appia Antica. Ale spokojnie – za chwilę czeka nas kolejna odsłona, bo Rzym nigdy się nie nudzi, a ta droga jeszcze wiele tajemnic kryje.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Maria Antonietta Lozzi Bonaventura, A piedi nella Roma antica, Roma 1994;
• Lorenzo Quilici, Via Appia, da Porta Capena ai Colli Albani, Roma 1997;
• Claudio Rendina, Le Chiese di Roma, Milano 2000;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891.

Artykuł Via Appia Antica cz.4 – Villa Maksencjusza pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś wyruszamy poza mury! Zaczynamy cykl spacerów poza historyczne, miejskie granice Rzymu — czyli tam, gdzie kończy się zgiełk Forum Romanum, a zaczyna… szelest cyprysów, echa przeszłości i tupot sandałów legionistów! Naszym pierwszym krokiem będzie wędrówka wzdłuż najstarszej rzymskiej drogi – via Appia Antica, tej samej, którą nie bez dumy nazywano „Regina Viarum”, czyli „Królową dróg”. Ale zanim wyruszymy, warto nieco przygładzić togi i ogarnąć kilka faktów z kart dziejów — tych z pyłem drogowym w roli głównej.

Powszechnie mówi się, że drogi wynaleźli Rzymianie. To wprawdzie piękna legenda, ale jak każda legenda — z prawdą ma na pieńku. Zanim Romulus wykopał pierwszy rów pod Palatynem, Etruskowie już wiedzieli, że człowiek bez porządnej drogi to jak wino bez amfory. To jednak Rzymianie doprowadzili sztukę budowy dróg do perfekcji godnej samego Apolla.

Drogi nie powstawały, żeby można było łatwiej wędrować na wakacje do Ostii. Ich pierwotnym celem było podboje, handel i komunikacja. Armie miały się szybko przemieszczać, kupcy – bezpiecznie przewozić towary, a kurierzy – gnać z wiadomościami, zanim inna prowincja zdąży wpaść na pomysł buntu. A gdzie armia, handel i poczta — tam imperium.

Już w IV wieku p.n.e. zaczęto budowę tych imponujących arterii, z których pierwszą pełnoprawną była właśnie via Appia. Potem to już poszło — 382 drogi, 85 tysięcy kilometrów, trzy kontynenty i tyle kamieni, że niejeden współczesny brukarz poczułby się przy tym jak skromny amator.

Po pierwsze: trzeba wyrównać teren. Po drugie: wykopać rów. Po trzecie: zbudować pięciowarstwową konstrukcję, która bardziej przypominała architekturę niż zwykłe drogownictwo.

• Na samym dnie układano wielkie kamienie, których szczeliny łączono zaprawą z pucolany, czyli pyłu wulkanicznego z rejonów Wezuwiusza. To ten sam, który spopielił Pompeje, ale wcześniej robił karierę w budownictwie. Warstwa ta miała 30–50 cm.

• Boczne krawężniki ważyły nawet 50 kilogramów – idealne, by na nich złamać miecz albo przysiąść z amforą wina.

• Potem szedł tłuczeń, też z zaprawą — około 30 cm.

• Na to żwir z zaprawą, a następnie żwir z piaskiem – to już robiło za ochronę przeciw wodzie.

• Całość wieńczyła górna warstwa z płasko szlifowanych kamieni, czasem dochodzących do metra długości!

Suma sumarum – standardowa droga miała 1,5 metra grubości, czyli więcej niż niejedna współczesna ściana nośna. I nic dziwnego, że Rzymianie przejeżdżali przez stulecia, a XVIII-wieczni inżynierowie kopiowali ich rozwiązania z nabożną czcią.

Rzymianie rozróżniali drogi według szerokości i przeznaczenia. Oto krótka ściągawka:

• „Wozostrady” – prawdziwe autostrady starożytności, aż 15 metrów szerokości! To już bardziej droga dla słoni Hannibala niż dla zwykłego centuriona.

• Drogi główne – 3,5 do 5 metrów, czyli idealnie na mijankę dwóch rydwanów.

• Drogi lokalne – około 1,2 metra, może nie za szeroko, ale wystarczyło na sąsiedzkie „salve!”.

• Drogi piesze – 60 cm, z opcją konną.

• Ścieżki – skromne 30 cm, raczej dla pieszych i kotów miejskich.

I tu uwaga: drogi były perfekcyjnie oznakowane! Co milę rzymską (czyli 1478,5 m – tak, mierzyli dokładnie) ustawiano kamienie milowe z informacjami o odległościach. Co 5 mil – kamienie kurierskie dla tych, co gnali szybciej niż wiadomości z Twittera.

Kamienie te ważyły nawet 2 tony, były 1,5 metrowe, a średnicę miały pół metra. Na ich bazie widniał numer mili, a na kolumnie – odległość od Złotego Kamienia Milowego z Forum Romanum. Nie zabrakło też informacji o innych miastach. GPS? Pff, Rzymianie mieli kamień z inskrypcją.

Na skrzyżowaniach ustawiano kapliczki Lares Compitales – bóstwa strzegące rozdroży, bo nigdy nie wiadomo, czy za zakrętem nie czyha zbój albo senator z nową ustawą. Wzdłuż dróg wznoszono też kapliczki Lares Viales, czyli patronów dróg. 30 stycznia odbywały się specjalne ceremonie – otwierano kapliczki, składano ofiary i proszono o bezpieczne podróże. Bo wiadomo – jak się jedzie przez imperium, to lepiej mieć boskie plecy.

Wzdłuż dróg stawiano zajazdy, lupanary (czyli domy publiczne) i budowano chodniki, a nawet kamienne przejścia dla pieszych w miastach! I jeszcze niektórzy mówią, że cywilizacja zaczęła się w średniowieczu…

Wróćmy do naszej dzisiejszej bohaterki. Via Appia, znana dziś jako via Appia Antica, powstała w 312 r. p.n.e. z inicjatywy cenzora Appiusza Klaudiusza. Tak, ten Appiusz, który tak kochał porządek, że zbudował coś, co przetrwało dłużej niż niejeden senat. Nazwa drogi to nie poetycka metafora – po prostu: od jego nazwiska.

Początkowo biegła od Porta Capena do Kapui, czyli nieopodal dzisiejszego Neapolu. Ale to był dopiero początek. W latach 270–225 p.n.e. drogę przedłużono aż do Brundisium (dziś Brindisi). W efekcie miała 532 kilometry i 260 metrów długości oraz 4,1 metra szerokości. Przy niej ciągnęły się chodniki – dla pieszych, filozofów i poetów szukających natchnienia.

Przez 28 kilometrów droga przebiegała przez legendarne Błota Pontyjskie – bagno, z którym trzeba było się zmierzyć inżynieryjnie. Rzymianie zbudowali tu nasyp o wysokości 4 metrów i szerokości 23 metrów, a w niektórych miejscach dodali mury oporowe, by droga się nie osunęła. Najwyższy miał aż 43 metry! Tyle to dziś mają niektóre wieżowce…

Do dziś przetrwał fragment o długości 16 kilometrów i 263 metrów, którym już niedługo wspólnie powędrujemy. I uwierzcie, to nie będzie zwykły spacer. To będzie podróż w czasie, po której nawet asfalt Apeninów wyda się nieco… współczesny.

Via Appia była nie tylko praktyczna. Miała znaczenie prestiżowe, strategiczne i propagandowe.

• Prestiżowe – bo pokazywała, że Rzym może wszystko, nawet zbudować autostradę przed wynalezieniem asfaltu.

• Strategiczne – bo łączyła stolicę z ważnym portem nad Adriatykiem.

• Propagandowe – bo właśnie na tej drodze, w 71 r. p.n.e., ukrzyżowano 6000 buntowników Spartakusa między Kapuą a Rzymem. Ku przestrodze. Dziś nazwalibyśmy to brutalną kampanią informacyjną.

Spacer naszą Królową – via Appia Antica – rozpoczynamy z przytupem, bo tuż przy monumentalnej Porta San Sebastiano, jednej z największych i najlepiej zachowanych bram w murach aureliańskich. To właśnie przez nią wędrowcy, legioniści i pielgrzymi opuszczali niegdyś Rzym, udając się na południe – ku przygodzie, wojnie lub… domowi na wakacje, jeśli ktoś miał willę w Kampanii.

Zaraz po wyjściu z bramy stajemy na skrzyżowaniu, które obecnie wygląda dość niepozornie – trochę jakbyśmy opuścili Wieczne Miasto i trafili do bardziej wiejskiej dzielnicy. Ale nie dajmy się zwieść pozorom. Ulica, którą podążamy prosto, to właśnie legendarna via Appia Antica.

Już na samym początku warto spojrzeć w prawo, na mur, który może z pozoru wygląda jak zwykłe ogrodzenie, ale skrywa prawdziwą perełkę dla spostrzegawczych. Wmurowano tam bowiem kopię kamienia milowego, oznaczającego jedną milę od Forum Romanum – czyli równe 1478,5 metra od serca Imperium.

Oryginał, jak przystało na cenny zabytek, odpoczywa w klimatyzowanym luksusie Muzeów Kapitolińskich. Ale kopia też ma swój urok i daje wyobrażenie, jak znakomicie oznakowana była niegdyś sieć rzymskich dróg – GPS mógłby się uczyć od starożytnych.

Kilka kroków dalej, pod numerem 19, znajduje się dom, który spokojnie mógłby być scenografią do filmu historyczno-surrealistycznego: zbudowany na antycznym grobowcu! W ścianie do dziś można zobaczyć fragmenty oryginalnego rzymskiego muru, a legenda, jak to legendy mają w zwyczaju, opowiada, że tu właśnie miał być pochowany sam Horacy – ten od „carpe diem”. Owszem, oficjalna wersja mówi, że poeta spoczął w ogrodach Mecenasa na Eskwilinie, ale kto wie? Może jednak lubił bardziej tę stronę miasta, z dala od zgiełku? Przecież nawet starożytni potrzebowali trochę świętego spokoju.

Podążając dalej, pod numerem 42, trafiamy na monumentalny przykład architektury industrialnej, który robi wrażenie nawet na miłośnikach ruin i kolumn. To dawna fabryka papieru, jedna z największych we Włoszech, działająca aż do II wojny światowej. Choć pierwsze budynki w tym miejscu powstały już w XI wieku, obecny wygląd to efekt modernizacji z roku 1912. Dziś mieści się tu siedziba Regionalnego Parku Appia Antica oraz małe, urokliwe muzeum z eksponatami z czasów, gdy papier robiło się nie z danych osobowych w internecie, a z prawdziwego drewna i maszyn parowych.

Po drugiej stronie, czyli pod numerem 41, znajduje się miejsce o nieco mroczniejszym uroku: Tomba di Geta.

Grobowiec ten ukryty jest we wnętrzu niewielkiego XVI-wiecznego budynku, ale jego historia sięga czasów krwawych intryg pałacowych. Geta, syn cesarza Septymiusza Sewera i cesarzowej Julii Domny, był rówieśnikiem znacznie bardziej pamiętliwego brata – Karakalli. Ten ostatni, nie mogąc znieść perspektywy współrządzenia, zamordował Getę w 212 roku, mając zaledwie 23 lata na karku. I choć dziś wspominamy go z grobową powagą, to warto przypomnieć, że po jego śmierci Karakalla kazał wymazać go z wszelkich inskrypcji i portretów. To się nazywa „unfriend” w stylu rzymskim.

Idąc dalej, po tej samej stronie co Geta, lecz kilka kroków dalej, wyłania się z krzaków majestatyczna Tomba di Priscilla – i tu znów wracamy do klimatów romantycznych z domieszką gotyku.

Grobowiec zbudowany jest na czworobocznej bazie, na której ustawiono dwa cylindryczne bębny, a na nich – niczym wisienka na grobowcu – pozostałości XIII-wiecznej wieży zbudowanej przez możny ród Caetani. Wieża pełniła funkcję obronną, bo nawet nekropolia może potrzebować ochrony przed wandalami i… okoliczną młodzieżą.

We wnętrzu tego antycznego grobowca znajduje się tzw. cella grobowa, czyli kameralne miejsce wiecznego spoczynku, nakryte sklepieniem kolebkowym, gdzie zachowały się trzy wnęki na sarkofagi. Podobno pochowano tu Priscillę, żonę Tytusa Flawiusza Abascanto, wyzwoleńca samego cesarza Domicjana. A że życie toczy się dalej – nawet po śmierci – to w średniowieczu komora grobowa służyła jako… magazyn serów. Tak jest! Sery dojrzewały sobie w spokoju wśród rzymskich duchów, w idealnym mikroklimacie. Czyżby stąd pochodziło słynne „formaggio stagionato con storia”?

Na charakterystycznym zakręcie via Appia Antica, po lewej stronie, pośród cienia drzew i szumu cykad, naszym oczom ukazuje się niewielki kościółek, który wielu pielgrzymów zna jako „Quo Vadis, Domine?”, ale którego prawdziwe wezwanie brzmi: Santa Maria in Palmis. Niby to samo miejsce, a jednak – jak to często w Rzymie – jedna historia kryje drugą, starszą, jeszcze bardziej zagadkową.

Już w IX wieku powstała tu skromna kapliczka, upamiętniająca jedno z najbardziej symbolicznych i wzruszających spotkań w chrześcijańskiej tradycji. Według legendarnej opowieści, po wybuchu prześladowań chrześcijan, jakie nastąpiły po wielkim pożarze Rzymu w 64 roku (tak, tym samym, który Neron najpierw obserwował z tarasu, a potem zrzucił winę na chrześcijan), święty Piotr, przerażony i wewnętrznie rozdarty, uciekał z Rzymu właśnie tą drogą.

I oto właśnie tutaj, w tym miejscu, miał spotkać samego Jezusa, który – ku zaskoczeniu Piotra – szedł w przeciwną stronę, do miasta. Zaskoczony apostoł zapytał: „Quo vadis, Domine?”, czyli – w tłumaczeniu z łaciny na język śmiertelników – „Dokąd zmierzasz, Panie?”. Chrystus miał odpowiedzieć: „Skoro Ty uciekasz z Rzymu, ja do niego podążam, by dać się na nowo ukrzyżować”. Mocne słowa. Szlachetny wyrzut sumienia w wersji boskiej.

Poruszony Piotr zawrócił. Wrócił do Rzymu i – jak wiemy – zakończył swoje życie męczeńską śmiercią na krzyżu, na Wzgórzu Watykańskim, prosząc, by ukrzyżowano go głową w dół, bo nie czuł się godny umrzeć jak Chrystus.

W miejscu tego legendarnego spotkania, na antycznym bruku, pozostał ponoć odcisk stóp Jezusa – tak przynajmniej głosi tradycja. I to właśnie na tym kamieniu stanęła niegdyś wspomniana kapliczka, rozbudowana do obecnych rozmiarów między końcem XVI a początkiem XVII wieku. Obecna fasada kościoła to dzieło z roku 1632, ufundowane przez kardynała Francesco Barberiniego, siostrzeńca papieża Urbana VIII. Jak to u Barberinich – nie mogło być skromnie, musiało być z rozmachem, choć nadal z nutą pobożnej prostoty.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, skromne, ale bardzo klimatyczne.

I właśnie tam, w fragmencie autentycznego antycznego bruku, za kratą, spoczywa kamień z odciśniętymi stopami.

Dziś jest to kopia – bo oryginał, zmęczony dotykiem tysięcy pobożnych dłoni, został przeniesiony do kościoła San Sebastiano fuori le mura (do którego też kiedyś zajrzymy). Rozmiar stopy? 27,5 cm. Rzymski Jezus miałby więc dzisiaj buta mniej więcej 44/45. Pewnie sandały, bo latem jednak przewiewne.

Tyle legenda. Piękna, wzruszająca, ale – niestety – mało prawdopodobna. Kamień ten nie jest jedyny w swoim rodzaju. W rzeczywistości to tzw. kamień wotywny z pogańskiego sanktuarium boga Redicolo – opiekuna podróżnych i szczęśliwych powrotów. W czasach, gdy GPS był jeszcze tylko akronimem dla „Gajus Publikus Septymius”, wędrowcy wracający do domu zatrzymywali się w tej okolicy i składali Redicolo ofiary w podzięce za udaną podróż. Kamienie ze śladami stóp miały symbolizować wdzięczność i powrót na ojczystą ziemię – dosłownie.

A jakby tego było mało, w tej samej okolicy znajdował się grobowiec słynnego czarnowrona, który – uwaga – potrafił mówić i przepowiadał przyszłość. Czarny jak atrament i mądry jak biblioteka, ptak żył za czasów cesarza Tyberiusza i miał swoich fanów w całym mieście. Po jego śmierci urządzono mu procesję pogrzebową, a nawet ceremonię żałobną, której nie powstydziłby się niejeden senator. Kruk miał lepszy PR niż niejeden filozof.

Wracamy do wnętrza kościoła. W ołtarzu głównym spogląda na nas spokojna „Madonna z Dzieciątkiem”, a po jej bokach dwa freski, które przypominają, że cierpienie i ofiara to nieodłączne elementy historii Kościoła: „Ukrzyżowanie Jezusa” oraz „Ukrzyżowanie św. Piotra”. Nad ołtarzem, w lunecie, dominuje fresk przedstawiający „Spotkanie Jezusa ze św. Piotrem”, czyli ilustracja legendarnego dialogu „Quo vadis”.

Na bocznych ścianach kościoła odnajdziemy kolejne dwa freski poświęcone tej samej tematyce. W bocznej wnęce kaplicy, bardziej zacienionej i intymnej, pojawia się nieoczekiwany bohater: św. Franciszek z Asyżu, który spogląda na nas na tle panoramy Rzymu. Można powiedzieć, że też był trochę pielgrzymem – tyle że z nieco większym bagażem duchowym niż plecakiem.

Na koniec, po lewej stronie od wejścia, czeka niespodzianka dla polskich serc: brązowy pomnik Henryka Sienkiewicza, naszego noblisty, pisarza i ojca literackiego słynnej powieści „Quo vadis?”. To dzięki niemu cały świat dowiedział się o tej małej kapliczce na zakręcie via Appia, a Rzymianie jeszcze raz przekonali się, że historia – nawet ta zmyślona – może być wielką siłą kultury.

Tu kończymy pierwszą część naszej wędrówki po via Appia Antica, należącej do IX dzielnicy Rzymu – Appio Latino. Ale nie żegnamy się na długo. W kolejnej części spaceru zajrzymy do malowniczego Parco della Caffarella, gdzie historie stają się bardziej rustykalne, ale nie mniej fascynujące. Ciąg dalszy nastąpi – i to z rozmachem!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Felice Ramorino, Mitologia classica illustrata, Milano 1984;
• Carmelo G. Malacrino, Ingegneria dei Greci e dei Romani, San Giovanni Lupatoto 2010;
• Attilio Stazio, Via Appia: da Roma a Brindisi attraverso Capua e Benevento, Napoli 1987;
• Giuseppe Tomassetti, La campagna romana, antica, medioevale e moderna, Firenze 1979;
• Santo Mazzarino, L’Impero romano, Roma-Bari 1976.

Artykuł Via Appia Antica cz.1 – Quo vadis Domine pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.