„Extra omnes!” – tym donośnym wezwaniem rozpoczyna się jedno z najbardziej tajemniczych i uroczystych wydarzeń w Kościele katolickim – konklawe. Ten moment, w którym kardynałowie zamykają się za zamkniętymi drzwiami, by wybrać nowego następcę św. Piotra, łączy w sobie elementy głębokiej duchowości, skomplikowanej procedury, starożytnej tradycji i… nieco dramatyzmu godnego najlepszych powieści historycznych. Ale zanim współczesne kamery skierują obiektywy na Kaplicę Sykstyńską, a wierni na całym świecie zaczną wypatrywać białego dymu, warto cofnąć się do źródeł tej niezwykłej tradycji.

 W pierwszych wiekach chrześcijaństwa wybór biskupa Rzymu – bo tak formalnie określa się papieża – odbywał się w sposób bardzo odmienny od współczesnego. Początkowo papieży wybierali wierni Rzymu razem z duchowieństwem lokalnym. Dopiero z czasem zaczęła się wykształcać bardziej sformalizowana procedura. Jednym z pierwszych ważnych momentów było zarządzenie papieża Mikołaja II z 1059 roku, które ograniczyło prawo wyboru papieża wyłącznie do kardynałów-biskupów, choć później rozciągnięto to prawo także na kardynałów-prezbiterów i kardynałów-diakonów. Reforma ta miała zminimalizować wpływ świeckich władców na wybór papieża, który przez wieki był przedmiotem zakulisowych rozgrywek politycznych.

Sam termin „conclave” pochodzi z łaciny i oznacza dosłownie „z kluczem” – od „cum clave”. Oznacza to, że kardynałowie są zamykani na klucz, aby nikt z zewnątrz nie mógł wywierać wpływu na ich decyzję. Tradycja ta narodziła się w XIII wieku, a konkretnie po śmierci papieża Klemensa IV w 1268 roku. Wybór jego następcy trwał… prawie trzy lata! Zniecierpliwieni mieszkańcy miasta Viterbo, gdzie odbywał się wybór, zamknęli kardynałów w pałacu, zdjęli dach (by poczuli trochę niebiańskiego gniewu) i ograniczyli racje żywnościowe. Metoda ta okazała się skuteczna, bo w końcu wybrano papieża Grzegorza X, który postanowił ukrócić tego rodzaju patologie i w 1274 roku podczas soboru w Lyonie ustanowił formalne zasady konklawe.

Jak przebiega konklawe?

Po śmierci papieża lub jego rezygnacji (rzadkie, ale zdarza się – patrz Benedykt XVI), rozpoczyna się okres „Sede vacante” (czyli wakatu Stolicy Apostolskiej). Kardynałowie gromadzą się w Rzymie, a za organizację odpowiada Kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego. Sprawy administracyjne są pilnowane, ale nie podejmuje się decyzji wiążących dla całego Kościoła.

Konklawe odbywa się w Kaplicy Sykstyńskiej – tej samej, którą zdobią freski Michała Anioła. To nie przypadek – ma to przypominać kardynałom o powadze chwili i wieczności, która na nich patrzy. Każdy dzień konklawe rozpoczyna się mszą i modlitwą. Głosowanie odbywa się dwa razy dziennie – rano i po południu. Głosują tylko kardynałowie poniżej 80. roku życia. Aby wybrać papieża, kandydat musi uzyskać 2/3 głosów. Karty do głosowania są ręcznie wypełniane, składane, zbierane do specjalnego naczynia (kiedyś był to kielich, obecnie raczej będzie to urna) przebijane igłą. Po każdym głosowaniu karty są palone – jeśli wynik był negatywny, do dymu dodaje się substancję chemiczną, która sprawia, że dym jest czarny. Biały dym oznacza: *Habemus Papam* – mamy papieża!

Kiedy tylko zapada decyzja o rozpoczęciu konklawe, zaczyna się teatr liturgiczny, który ma w sobie więcej dramatyzmu niż niejeden spektakl operowy. Już sam moment zamknięcia drzwi Kaplicy Sykstyńskiej jest jak zatrzaśnięcie się za murami innego świata – świata ciszy, modlitwy i powagi. Kardynałowie – odziani w purpurowe szaty – składają uroczystą przysięgę milczenia.

I wtedy zaczyna się rytuał. Wchodząc do Kaplicy, każdy kardynał modli się. Niektórzy zatrzymują się na dłuższą chwilę przed freskiem Sądu Ostatecznego, jakby chcieli przypomnieć sobie, że każda decyzja ma swój ostateczny wymiar. To właśnie tam – pod czujnym spojrzeniem Chrystusa – rozgrywa się jedna z najważniejszych decyzji dla ponad miliarda katolików na świecie. Choć współczesność oferuje wiele udogodnień, tradycja konklawe pozostaje niemal nietknięta. Kardynałowie nie mają dostępu do telefonów, internetu ani gazet. Trzy rozmiary sutanny przygotowane na przyjęcie nowego papieża – mała, średnia i duża – czekają w szafie jak stroje dla aktora, który jeszcze nie zna swojej roli. Wybór imienia – tak symboliczny – bywa efektem wieloletnich przemyśleń lub chwilowego natchnienia. Niektórzy nowo wybrani papieże zdradzają potem, że zdecydowali się w ostatnim momencie, niemal jakby ktoś szeptał im to imię do ucha.

Historia konklawe zna wiele epizodów, które spokojnie mogłyby posłużyć za kanwę historycznych powieści. Kiedy w 1503 roku kardynałowie zebrali się, by wybrać nowego papieża, decyzja zapadła tak błyskawicznie, że kandydat – Pius III – zdążył tylko się rozgościć… i zmarł po 26 dniach. Z kolei wybór Grzegorza X trwał prawie trzy lata – co dziś wydaje się nie do pomyślenia. Nie brak też anegdot. Teoretycznie papieżem może zostać każdy ochrzczony mężczyzna – nawet laik. Oczywiście, zanim wyjdzie na balkon jako biskup Rzymu, musiałby w ekspresowym tempie przejść święcenia – diakonat, prezbiterat i sakrę biskupią. Ale teoretycznie? Jak najbardziej możliwe. W historii zdarzały się też konklawe z humorem. Gdy wybierano Jana Pawła II, wielu kardynałów nie potrafiło poprawnie wypowiedzieć jego nazwiska – Wojtyła brzmiało dla nich jak łamaniec językowy. Ale Duch Święty nie wybiera na podstawie łatwości wymowy. Nie bez znaczenia są też względy praktyczne. Jeśli kardynał jest ciężko chory, może oddać głos z łóżka. Technika wspomaga dziś nawet najbardziej schorowanych elektorów – Kościół zna swoje dzieci i wie, że świętość nie zawsze idzie w parze z dobrym zdrowiem.

Nie ma się co oszukiwać – choć konklawe to wydarzenie duchowe, nie jest oderwane od realiów politycznych. Różne frakcje, poglądy i wizje przyszłości Kościoła ścierają się za zamkniętymi drzwiami. Współczesne konklawe to nie tylko wybór osoby, ale kierunku, w jakim podąży Kościół katolicki: bardziej konserwatywnego czy otwartego?

Czasem pojawiają się pogłoski o lobbingu, o „papabile” – czyli faworytach. Choć historia pokazała wielokrotnie, że „Duch Święty” potrafi zaskoczyć – i wybór pada na zupełnie nieoczywistego kandydata. Ostatnie konklawe miało miejsce w 2013 roku i zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio – papieża Franciszka. Był to pierwszy papież jezuita, pierwszy z Ameryki Południowej, pierwszy o imieniu Franciszek. Przebieg konklawe był szybki i sprawny, co tylko podkreśla dojrzałość współczesnych procedur.

Konklawe to znacznie więcej niż wybory. To sakralny rytuał, w którym duchowość miesza się z historią, a tradycja z rzeczywistością XXI wieku. To moment, kiedy Kościół – pomimo swoich ludzkich słabości – próbuje usłyszeć głos Ducha Świętego. Tajemnica konklawe wciąż fascynuje, inspiruje i uczy pokory wobec wielowiekowej mądrości Kościoła katolickiego. A gdy nad Kaplicą Sykstyńską unosi się biały dym, cały świat wstrzymuje oddech – bo właśnie wybrano człowieka, który przez kolejne lata będzie pasterzem dla ponad miliarda wiernych. I to nie jest mała sprawa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Artykuł Zamknięci „cum clave” – Kościół wybiera papieża pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kontynuujemy spacer po Museo Chiaramonti. Dzisiaj zwiedzimy jego trzecią część – Braccio Nuovo.

Jak zapewne pamiętacie, w poprzednim wpisie opowiedzieliśmy jak dzieła sztuki wróciły z Francji do Watykanu. Ich powrót wymusił na papieżu reorganizację zbiorów. Przy okazji wybudowano nowe ramię, w którym umieszczono rzeźby. Budowy tej podjął się architekt Raffaele Stern. Po jego śmierci w 1820 r. nadzór nad pracami przejął Pasquale Belli, który ukończył budowę w roku 1822. Po akceptacji nowego obiektu przez Komisję Sztuk Pięknych, której przewodniczącym był wspominany poprzednio Antonio Canova, dokonało się uroczyste otwarcie galerii zwanej Braccio Nuovo (Nowe Ramię). Galeria ma długość 68 metrów i szerokość 8 metrów. W ścianach mieści się 28 nisz wypełnionych posągami.

Poznajmy najważniejsze z nich:

• Nr 5 – Kariatyda – jest to replika oryginału przedstawiającego Atenę z Akropolu. Głowę wykonał znany duński rzeźbiarz Bertel Thorvaldsen;

  

• Nr 11 – Sylen z niemowlęciem Dionizosem – Posąg rzymski z II wieku stworzony na podstawie oryginału z IV w. p.n.e., który wykonał nadworny rzeźbiarz Aleksandra Wielkiego – Lizyp z Sykionu. Posąg ten odkryto w 1569 r. w Ogrodach Salustiusza. Przedstawia mit: oto Sylen otrzymuje od Zeusa nakaz ukrycia małego Dionizosa, jego syna z nieprawego łoża. Ukrycia tak dobrze, by wściekła Hera (żona Zeusa) nigdy go nie odnalazła.

  

• Nr 14 – August z Prima Porta – zwany też „Augustem z Prima Porta”lub Augusto Loricato (August Opancerzony – Lorica była formą zbroi legionistów, pancerza złożonego z żelaznych pasów). Ten marmurowy posąg odnaleziony został 20 kwietnia 1863 r. dość daleko od centrum Rzymu, w willi żony cesarskiej – Liwii – w Prima Porta. Powstała około 20 r. p.n.e., na pewno nie wcześniej, być może odrobinę później. Za późniejszym datowaniem (na 8 r. p.n.e.) opowiadają się niektórzy historycy sztuki twierdząc, że wykonano go na zlecenie cesarza Tyberiusza (adoptowanego syna Augusta), który po śmierci ojczyma podarował posąg swojej matce Liwii. Przyjrzyjmy się dokładniej cesarzowi. Ubrany jest w tunikę, na której nosi loricę (pancerz). Cesarska lorica była skórzana, zawierała jednak metalowe wstawki. Widzimy na niej płaskorzeźby związane z historią i ideologią Augusta: u góry dwa sfinksy, poniżej Caelus – rzymski bóg nieba oraz bóg Słońca – Sol – w rydwanie, a obok Luna – bogini Księżyca, trzymająca w ręce pochodnię i Aurora – bogini poranka, trzymająca w rękach dzban porannej rosy, w części centralnej budząca wyobraźnię scena historyczna – oto król Partów zwraca cesarzowi Oktawianowi Augustowi (przedstawionemu tu jako bóg wojny, bóg mściciel Mars Utor) orły legionów zdobyte w bitwie pod Carrhae, która odbyła się 9 czerwca 53 r. p.n.e. Po bokach widzimy dwie płaczki, które mają symbolizować pokonany lud, pod sceną ukazani są bóg Apollo i bogini Diana, na samym dole widzimy boginię płodności – Tellus – z rogiem obfitości. To symbol pomyślności, który ma dać podbitym ludom pewność, że pod rządami Rzymu będą żyli w dostatku. Wokół bioder Augusta owinięty jest płaszcz (paludamentum) – symbol władzy nad armią. Ów płaszcz dodatkowo przerzucony został przez lewe przedramię. Prawą rękę wznosi ku górze. Prawdopodobnie trzymał w niej włócznię, która nie zachowała się do naszych czasów. Przy prawej nodze dostrzegamy małe, uskrzydlone dziecię dosiadające delfina. Toż to mały Kupidynek. Delfin zaś symbolizuje Wenus, a ponieważ niejako wynurza się z wody, w rzeczywistości symbolizuje narodziny tejże bogini. W ten sposób podkreślono chwalebne pochodzenie cesarza. Należał on przecież do rodu Juliuszów, a sam Gajusz Juliusz Cezar twierdził, że jego ród wywodzi się od Wenus. W 1933 roku, wzorując się na tej właśnie rzeźbie, wykonano brązowy posąg cesarza, ustawiony na via dei Fori Imperiali przed Forum Oktawiana Augusta.

  

• Nr 23 – Skromność – posąg odnaleziony w Villa Mattei. Uważa się, że jest to personifikacja Skromności, choć nie wszyscy naukowcy się z tym zgadzają. Niektórzy uważają, że statua przedstawia Mnemosyne, tytanidę, córkę Urosa i Gai, matkę 9 muz olimpijskich. Jej imieniem nazwano jedną z planetoid (Mnemosyne) oraz motyla niepylak mnemozyna.

  

• Nr 30 – Pawie ze złoconego brązu – Wykonane były na potrzeby ozdoby Mauzoleum Hadriana stanowiąc symbol nieśmiertelności. Później przez długi czas stały w portyku przed bazyliką św. Piotra stanowiąc część Cantaro czyli fontanny do ablucji, na środku której wznosiła się szyszka z brązu stojąca dziś na dziedzińcu Muzeów Watykańskich. W 1608 r. pawie przeniesiono do Cortile della Pigna, a później, aby chronić je przed warunkami atmosferycznymi umieszczono je w obecnej lokacji.

  

• Nr 43 – Posąg Selene – kopia rzeźby greckiej pochodząc a z czasów cesarza Hadriana. Selene była grecką boginią Księżyca, w Rzymie utożsamiana z Luną. Wedle wierzeń nocą przemierzała ciemne niebo w swym rydwanie. Podróż rozpoczynała na Wschodzie i kończyła na Zachodzie.

  

• Nr 64 – Posąg Demostenesa – rzymska kopia oryginału z 280 r. p.n.e. autorstwa Polieucto. Autor wykonał oryginał na zlecenie Aten. Zdobił on ateńską agorę.

  

• Nr 67 – Ranna Amazonka – oryginał wykonał Kresilas w V w. p.n.e. My oglądamy jednak rzymską kopię tego dzieła. Co ciekawe, ramiona oraz stopy tej rzeźby wykonał znany nam już Bertel Thorvaldsen.

  

• Nr 74 – Popiersie cesarza Hadriana – Hadrian jako pierwszy cesarz nosił brodę. Zapoczątkował modę, która trwała aż do czasów cesarza Konstantyna Wielkiego. Niektórzy twierdzą, że chciał w ten sposób upodobnić się do greckich filozofów. Cóż, być może. Choć bliższa prawdy wydaje się być informacja, że podczas jednej z bitew został cięty mieczem w policzek i brodą zakrywał ową bliznę.

  

• Nr 76 – Posąg Junony – dzieło wykonane w typie Junony Borghese z Kopenhagi, przypisywane Alkamenesowi (V w. p.n.e.). Junona jak wiemy była żoną Jowisza, boginią odpowiedzialną za opiekę nad kobietami, nad życiem seksualnym oraz boginią macierzyństwa. Była jedną z tzw. Trójcy Kapitolińskiej – wraz z Jowiszem i Minerwą stanowiła najpotężniejszą trójcę bogów rzymskich.

  

• Nr 79 – Posąg bogini Fortuny – rzymska kopia greckiego oryginału z IV w. p.n.e. Fortuna była boginią ludzkich losów, szczęścia, ale także nieszczęścia. Rokrocznie 12 października ku jej czci odbywały się uroczystości, które prowadził sam Pontifex Maximus wraz z westalkami.

  

• Nr 85 – Posąg Artemidy – to oczywiście znowu kopia oryginału greckiego wykonanego w roku 325 p.n.e. Artemida to grecka bogini łowów, choć często przypisuje się jej też opiekę nad rodzącymi kobietami. Jak pamiętamy to ona razem z bratem zabiła z łuku dzieci Niobe.

  

• Nr 106 – Nil – to olbrzymi posąg a właściwie grupa rzeźbiarska przedstawiająca boga rzeki Nil. Odnaleziony w 1513 r. na Polach Marsowych, w okolicy świątyni Serapisa i Izydy. Rzekę Nil personifikuje starzec leżący na boku, trzymający w lewej ręce róg obfitości wypełniony owocami, w prawej zaś kłosy zboża. Spoczywa oparty na Sfinksie otoczony szesnastoma puttami. To bardzo ciekawy symbol nawiązujący do poziomu wody jaki rzeka osiągała w porze powodziowej – 16 łokci. Jest bardzo prawdopodobne, że dzieło to powstało na podstawie innej hellenistycznej rzeźby Nilu z czarnego bazaltu.

  

• Nr 111 – Atena Giustiniani – rzeźba wykonana z marmuru z miasta Paros w Grecji. Oryginał wykonany był z brązu przez rzeźbiarza Cefisodoto. Tutaj widzimy rzymską kopię tegoż dzieła, prawdopodobnie z czasów cesarza Antonina Piusa. Odnaleziono ją na początku XVII w. w ruinach nimfeum w Ogrodzie Minerwy (znajdował się on koło bazyliki S. Maria sopra Minerva. W tym samym czasie Vincenzo Giustiniani zbudował swój pałac, w którym przechowywał bogatą kolekcję dzieł sztuki. Do kolekcji dołączyła Atena, stąd nazywamy ją dziś Ateną Giustiniani. Do Watykanu rzeźba trafiła w 1817 r. a do tej części muzeów w roku 1822.

  

• Nr 112 – Portret konsula Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa – człowiek ten był konsulem Rzymu w roku 32. Straszny degenerat. Krążyły o nim niestworzone historie. Podobno zabił swojego wyzwoleńca tylko dlatego, że ten nie był w stanie wypić tyle wina ile mu Gnejusz nakazał. W 28 r. ożenił się z Agrypiną Młodszą. Oskarżano go o cudzołóstwo a nawet kazirodztwo. W 37 r. Agrypina urodziła jego syna – Lucjusza Domicjusza Ahenobarba, później zwanego Neronem. Tak, patrzymy na portret ojca cesarza Nerona.

  

• Nr 120 – Lucjusz Werus jako atleta – współwładca Rzymu w latach 161 – 169, rządził miastem wraz z cesarzem Markiem Aureliuszem.

  

• Nr 123 – Doryforos – kopia dzieła Polikleta. Był to grecki artysta, który jako pierwszy wprowadził do sztuki zasadę proporcji ciała ludzkiego opartą na średnicy kciuka: średnica kciuka x 100 = wysokość ciała.

  

• Nr 126 – Posąg Domicjana – podobnie jak w przypadku posągu Augusta jest to statua loricata. Cesarz występuje odziany w loricę (pancerz), z kirysem i przerzuconym przez lewe przedramię fałdem płaszcza. Ciekawostką jest fakt, iż głowa nie należy do cesarza Twarz wykonano bowiem na wzór i podobieństwo Nerona.

  

Na tym kończy się ten krótki przegląd wybranych dzieł zgromadzonych w Museo Chiaramonti – Braccio Nuovo. Do usłyszenia podczas zwiedzania kolejnego z muzeów.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003;
• Aleksander Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Warszawa 1986;
• Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia Greków i Rzymian, Poznań 1989;
• Antonio Giuliano, Arte greca: Dall’età classica all’età ellenistica, Milano 1987;
• Antonio Giuliano, Storia dell’arte greca, Roma 1998.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Chiaramonti cz.2 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przyszedł czas na kolejne z Muzeów Watykańskich. Dziś zapraszamy Was do Museo Chiaramonti. Ponieważ składa się ono z 3 części – Galleria Chiaramonti, Galleria Lapidaria i Braccio Nuovo – nasz spacer również będzie podzielony. 

Zacznijmy od krótkiego wstępu. Museo Chiaramonti założone zostało w 1807 roku przez papieża Piusa VII. Swą nazwę zawdzięcza właśnie jemu, gdyż nazywał się on Barnaba Chiaramonti. Cofnijmy się jednak w czasie do dnia 19 lutego 1797 r. Podpisano wtedy Traktat Tolentino, – pokój między Francją i Państwem Kościelnym. Na mocy tegoż traktatu, przegrane Państwo Kościelne musiało zapłacić olbrzymią sumę odszkodowania (łącznie 36 milionów lirów), oddać Francuzom Awinion, region Romagna (tereny dzisiejszej Emilii-Romanii) oraz zrzec się dzieł sztuki z Watykanu. Papież zmuszony był oddać ponad 100 arcydzieł, które trafiły do Luwru. Dopiero po Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Antonio Canova odzyskał większość z tych dzieł. Część trafiła do nowo utworzonego Museo Chiaramonti. Sam Antonio Canova dobrał odpowiednich, młodych malarzy z Akademii św. Łukasza, którzy udekorowali tą galerię. Przedstawili oni cykl fresków wychwalających zasługi papieża.

Dziś odwiedzamy Salę Główną zwaną Galleria Chiaramonti. Z góry uprzedzamy Was, że nie opiszemy ani nie zaprezentujemy na zdjęciach wszystkich eksponatów. Jest ich po prostu zbyt wiele. Galeria dzieli się na 59 sekcji. W każdej znajduje się kilka, kilkanaście lub kilkadziesiąt eksponatów! W długiej na 300 metrów galerii jest ich łącznie ponad 1000! Opiszemy zatem tylko te – naszym zdaniem – najważniejsze. Niektóre z sekcji pominiemy.

Sekcja I

Sarkofag Metilii Acte i jej małżonka Gajusza Juniusa Euhodusa – datowany jest na lata 161 – 170.

Odnaleziono go w Ostii. Euhodes był mistrzem cechu stolarzy zaś jego małżonka kapłanką w świątyni Magna Mater w której kwitł kult bogini Kybele. Odpowiedzialna była za utrzymanie świątyni w czystości, musiała także przewodniczyć wszystkim obrzędom. Płaskorzeźby na bokach sarkofagu prezentują nam instrumenty muzyczne oraz głowę Attisa – kochanka Kybele. Kult tego bóstwa kwitł w Rzymie w czasach Kaliguli oraz Klaudiusza. Jedno z przedstawień Attisa możemy oglądać w Polsce, w warszawskim Muzeum Narodowym.

Sekcja II

Popiersie Efesto – to prawdopodobnie rzymska kopia oryginału wykonanego przez Alkamenesa w latach 421 – 416 p.n.e.

Sekcja IV

Statua Igea – to replika wykonana jeszcze w czasach republikańskich. Głowa posągu pochodzi z V wieku p.n.e. zaś tors z III w. p.n.e. Igea (po polsku Higieja) to w mitologii greckiej bogini zdrowia. Jej rzymską odpowiedniczką jest Salus. Najczęściej przedstawia się ją z miską lub kielichem oraz wężem, który symbolizuje długowieczność, ozdrowienie, odradzanie się sił witalnych. Atrybuty te obecnie są symbolem farmacji. To od tej bogini pochodzi słowo „higiena”. Jej posąg możemy oglądać również w Polsce, w Poznaniu. Zabawny jest fakt, że twarz poznańskiej Higiei wygląda dokładnie jak twarz żony fundatora pomnika – hrabiny Konstancji z Potockich Raczyńskiej.

Sekcja V

Posąg Antonina Piusa – to znowu tzw. posąg łączony. Tors pochodzi z drugiej połowy II wieku, głowa zaś nie jest antyczna.

Sekcja VII

Fragment reliefu Aglauridi – jest to kopia z czasów cesarza Hadriana.

Oryginał pochodził z przełomu V i IV w. p.n.e. Płaskorzeźba przedstawia trzy dziewczyny, z czego jedna prawie niewidoczna. Dwie pozostałe to Horai i Aglauridi, choć tą pierwszą nazywa się czasem Gradiva, co oznacza „ta, która idzie”.

Sekcja IX

Herkules i mały Telefos – gruba rzeźbiarska odnaleziona na Campo de’ Fiori.

To jedna z pierwszych rzeźb jakie znalazły się w zbiorach Muzeów Watykańskich. Wystawiano ją już za papieża Juliusza II w Cortile del Belvedere. Widzimy tu greckiego herosa Heraklesa trzymającego maczugę, a w zasadzie jej fragment. Część torsu i lewe ramię przykryte jest skórą lwa. W lewej ręce trzyma on Telefosa, swego syna zrodzonego z romansu z dwórką tegejską Auge (gdzieniegdzie wyczytamy, że była ona kapłanką), która po urodzeniu porzuciła go na górze Partenios. Wykarmiony został przez łanię, potem odnaleźli go pasterze. Widzicie związek z legendą o początkach Rzymu? Posąg jest rzymską repliką z II wieku naszej ery. Grecki oryginał pochodził z IV w. p.n.e. Rzymski odpowiednik Heraklesa – Herkules – przedstawiany również z maczugą i skórą lwa, był symbolem zwycięstwa cywilizacji nad barbarzyństwem.

Sekcja XIII

Hermes – posąg prawdopodobnie przedstawiał jakąś inną postać, jednakże w czasie renowacji nadano mu cechy Hermesa.

Głowa jest oryginalnie grecka, pochodzi z końca V w. p.n.e., tors zaś późniejszy – to kopia rzymska.

Ganimedes z orłem Jowisza – dzieło rzymskie z czasów cesarza Hadriana.

Wzorowane na oryginale greckim przedstawia mit Ganimedesa. Był on pięknym młodzieńcem, w którym zakochał się sam Zeus. Wysłał po niego swego orła, który porwał go na Olimp. Ciekawostką jest, że imieniem kochanka Zeusa nazwano jeden z księżyców Jowisza (Jowisz to rzymski odpowiednik Zeusa).

Sekcja XVII

Silenus z panterą – rzymska kopia oryginału pochodzącego z III w. p.n.e. Silenus był jednym z pomniejszych bóstw przyrody. Towarzyszył Dionizosowi, opiekował się jego winem. Stąd też często przedstawia się go pijanego z pucharem w ręku.

Sekcja XXXI

Relief z trzema Charytami – rzymska kopia oryginału Sokratesa z 470 r. p.n.e.

Charyty były greckimi boginiami piękna i wdzięku: Aglaja (towarzyskość), Eufrozyna (wesołość) i Taleja (kwitnące życie). Ich rzymskie odpowiedniczki to Gracje.

Sekcja XXXII

Posąg Daka zniewolonego – pochodzi z okresu cesarza Trajana.

Wiąże się z kampanią wojenną, którą Trajan prowadził. W latach 101 – 105 najechał on Dację (tereny dzisiejszej Rumunii). Opowiadaliśmy o tym podczas opisywania Kolumny Trajana.

Sekcja XXXVII

Posąg Herkulesa z maczugą – rzymski posąg wzorowany na greckich statuach Heraklesa.

Herkules specjalizował się w walce bronią białą. Sztuki tej nauczył go jeden z Dioskurów – Kastor. Dlatego przedstawiany jest z maczugą. Ciekawostką może być teza, że maczuga symbolizuje jeszcze coś innego „potężnego”, czym ponoć heros mógł się chwalić. Dość powiedzieć, że „narzędziem” tym władał nad wyraz sprawnie, gdyż miał rzekomo 70 dzieci!

Z Herkulesem i jego wizytą w Rzymie wiąże się pewna legenda. Przybywszy do Rzymu, Herkules został zaproszony do gry w kości przez stróża świątyni Herkulesa mieszczącej się na Forum Boarium. Stróż ten obiecał, że jeśli Herkules wygra, przygotuje dla niego ucztę i przyprowadzi piękną dziewczynę. Jeśli zaś przegra, będzie musiał spełnić jedno jego życzenie. Oczywiście Herkules wygrał, a stróż przyprowadził do świątyni Larentię, znaną szerokiemu gronu z rozpustnego stylu życia. Herkules, a jakże zaspokoił swoje żądze, a i Larentia nie narzekała. Chcąc ją nagrodzić rzekł, by wyszła na plac przed świątynią (dziś Piazza della Bocca della Verità) i zaspokoiła pierwszego napotkanego mężczyznę. Okazał się nim Tarrutius, niezwykle bogaty starzec, któremu tak się spodobało, że zabrał dziewczynę do domu i dał jej pracę. Wkrótce umarł, a ona została jedyną dziedziczką wielkiej fortuny, którą zapisała biednemu ludowi rzymskiemu. Po jej śmierci Rzymianie co roku składali ofiary przy jej grobowcu w dzielnicy Velabrum.

Sekcja XLIII

Posąg Ulissesa – stanowił część grupy będącej kopią (I w. n.e.) oryginału greckiego z połowy II wieku p.n.e.

Grupa przedstawiała mit „Ulisses upijający Polifema”. Ulisses, bardziej znany pod imieniem Odyseusz, był królem Itaki. Czytając „Odyseję” Homera dowiadujemy się, że Odyseusza w jaskini uwięził Polifem (jeden z cyklopów w mitologii greckiej). Pożarł on jego towarzyszy. Odyseuszowi udało się jednak upić cyklopa winem i wypalić mu jedyne oko gorącym drągiem.

Sekcja LIX

Jesień – żeński pomnik w pozycji półleżącej otoczony małymi eroskami trzymającymi w rękach atrybuty bogini tej pory roku – kiście winogron. Pochodzi z czasów Antonina Piusa.

Galleria Lapidaria (rzadko dostępna dla turystów) kryje jeden z największych i najważniejszych na świecie zbiorów płyt, inskrypcji i pomników grobowych. Początek istnienia tej części Museo Chiaramonti przypadł na czasy papieża Benedykta XIV (1740 – 1758), choć na pomysł utworzenia lapidarium wpadł wcześniejszy papież – Klemens XI (1700 – 1721). Kolekcję znacznie powiększył papież Pius VII (1800 – 1823), a uporządkował je i opisał archeolog i historyk Gaetano Marini. Zgromadzono tutaj 4125 inskrypcji pogańskich i chrześcijańskich, płyt grobowych, podstaw, kamieni, urn, ołtarzy i sarkofagów. Ponadto przechowuje się tutaj dwie drewniane belki stanowiące część olbrzymich okrętów cesarza Kaliguli, które po jego śmierci nakazano zatopić w jeziorze Nemi. W 1929 r. udało się te okręty wydobyć, niestety uległy one zniszczeniu podczas II wojny światowej w 1944 r.  Podejrzewa się jednak, że na dnie jeziora wciąż spoczywa trzeci okręt Kaliguli, nie udało się go jednak do dziś odnaleźć.

To wszystko w tej części wpisu na temat Museo Chiaramonti. W części drugiej zajmiemy się opisem najważniejszych eksponatów wystawianych w Braccio Nuovo.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Robert Graves, Mity greckie, Warszawa 1974;
• Guido Ucelli, Le navi di Nemi, Roma 1940;
• Guida ai Musei e alla Città del Vaticano, Città del Vaticano, 2003;

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Chiaramonti cz.1 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś, przechodząc do innego skrzydła Muzeów Watykańskich, opowiemy Wam o pewnym pięknym dziedzińcu. Odwiedzimy Dziedziniec Pinii.

Cortile della Pigna stanowi część olbrzymiego kompleksu dziedzińcowego zwanego Cortile del Belvedere.

Cały projekt na zlecenie papieża Juliusza II wykonał Donato Bramante. Cortile był olbrzymi. Miał około 300 metrów długości i 100 metrów szerokości. Po śmierci Bramantego projekt kontynuował Baldassarre Peruzzi, a od 1541 r. Antonio da Sangallo i po nim Pirro Ligorio, który prace ukończył. Projekt Bramantego został w XVI wieku zmieniony. W latach 1585 – 1590 dziedziniec przedzielono poprzecznym ramieniem, w którym umieszczono Bibliotekę Sykstusa V – autorem był Domenico Fontana. W latach 1817 – 1822 dokonano kolejnych zmian. Powstał dodatkowy budynek zwany Braccio Nuovo. I tak jeden wielki Cortile del Belvedere podzielony został na trzy odrębne dziedzińce: Cortile della Pigna, Cortile della Biblioteca i Cortile del Belvedere. Dziś omówimy ten pierwszy.

Swoją nazwę zawdzięcza olbrzymiej szyszce drzewa pinia stanowiącej część fontanny.

To starożytna rzeźba z brązu o wysokości niespełna 4 metry. Datowana jest na II wiek! Ponieważ odnaleziono na niej podpis autora, wiemy kto ją wykonał. To Publio Cincio Savio. Najprawdopodobniej rzeźba ta zdobiła świątynię bogów Serapisa i Izydy na Polach Marsowych. Obiekt odnaleziono w średniowieczu w okolicach Term Agryppy. Od tej rzeźby tamten rejon (okolice Panteonu) zaczęto nazywać „rione Pigna”. Po odnalezieniu szyszkę przeniesiono do starej bazyliki św. Piotra – dokładnie do portyku bazylikalnego. W miejscu dawnej eksedry, którą w 1565 r. Pirro Ligorio przekształcił w olbrzymią niszę zwaną „Il Nicchione” umieszczono ją dopiero w 1608 roku. Stanęła na wielkim kapitelu zdobionym płaskorzeźbą „Koronacja zwycięzkiego atlety”. Głowica ta pochodzi z III wieku. Jej boki udekorowano dwoma pawiami z brązu, które kiedyś zdobiły Mauzoleum Hadriana. Dziś to kopie, oryginały bowiem chronione są przed szkodliwym działaniem deszczu i słońca w Braccio Nuovo. Warto jeszcze wspomnieć, iż schody prowadzące za szyszkę wykonał sam Michał Anioł. Przed schodami na postumentach majestatycznie grzeją się w słońcu dwa bazaltowe lwy. Pochodzą z IV w. p.n.e. z Egiptu, z czasów faraona Nectanebo I.

W 2017 r. dokonano remontu budynków zamykających dziedziniec, dlatego zamiast koloru ochry, który możecie oglądać na wielu starszych fotografiach, dziś mamy piękno białego trawertynu. To powrót do oryginału z XVI wieku.

Na dziedzińcu, od strony budynku kryjącego Museo Chiaramonti dostrzeżemy dużą głowę. To „Głowa cesarza Augusta”, pochodząca z kolekcji rodu Mattei.

Zwróćmy także uwagę na najnowszy eksponat w Cortile della Pigna. To „Sfera con sfera” („Kula w kuli”) autorstwa Arnaldo Pomodoro z 1990 r. Kiedy wieje wiatr, sfera porusza się.

Na koniec ciekawostka. Szyszkę z tego dziedzińca wspomina w swym dziele „Boska Komedia” sam Dante, który być może widział ją w 1300 r. w dawnej bazylice. W 31 księdze „Piekła” czytamy:

„Twarz mi się zdała u tego olbrzyma 
Takiej długości i tej szerokości 
Jak szyszka w Rzymie u świętego Piotra.”

(Dante Alighieri, „Boska Komedia”, Piekło XXXI)

Na tym kończymy ten krótki spacer. W kolejnym odwiedzimy wspomniane powyżej Museo Chiaramonti.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Praca zbiorowa, Egipt. Świat faraonów, Ożarów Mazowiecki 2008;
• Costantino Baroni, Bramante, Bergamo 1944;
• Peter Murray, Architettura del Rinascimento, Milano 2000;
• Claudio Rendina, Enciclopedia di Roma, Rome 2000;
• Dante Alighieri, Boska Komedia, Warszawa 2017.

Artykuł Muzea Watykańskie – Cortile della Pigna pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie ponownie w Muzeach Watykańskich! Dzisiaj poznamy miejsce, o którym wielu turystów nie wie. Muzea Watykańskie odwiedza olbrzymia rzesza ludzi, ale do tego ukrytego miejsca dociera niewielu. Zapraszamy Was w podróż po Pawilonie Powozów.

Padiglione delle Carozze to podziemna hala, w której prezentowane są pojazdy, którymi na przestrzeni lat poruszali się papieże. Muzeum założone zostało na zlecenie papieża Pawła VI w roku 1973 i umieszczone w dużej sali wybudowanej 10 lat wcześniej pod Kwadratowym Ogrodem. Dzisiejszy wygląd uzyskało dzięki olbrzymiej rozbudowie, do której doszło na początku XXI wieku. Ponownie otwarto je w październiku 2012 r. Aby trafić do Powozowni należy wyjść na dziedziniec zwany Atrium Czterech Bram. Na jego końcu odnajdziemy schody, a na ścianie taki napis:

Schody prowadzą do wejścia na teren Padiglione delle Carozze.

Wchodzimy i nie wierzymy w to, co widzimy. Oczom naszym ukazują się papieskie karety, lektyki, samochody, słowem wszystko to, czym dawniej podróżowali papieże. Także uprzęże konne oraz stroje stajennych, woźniców, kierowców.

Zacznijmy od części centralnej. Widzimy zaprzężoną w 6 koni karocę zwaną Berlina di Gran Gala.

Wykonano ją w Rzymie w latach 1824 – 1826, na zlecenie papieża Leona XII. Przebudowana została w 1841 r. przez papieża Grzegorza XVI. Bardzo cenna dekoracja ze złoconego brązu jest dziełem Felice Eugeni. W tylnej części karocy widzimy herb papieża Leona XII. W centralnej mieści się część właściwa powozu, zwana „Salą Tronową”, w której zasiadał wybierający się w podróż papież. Na szczycie umieszczono 8 pióropuszy – to symbole służby papieskiej. Po stronie wewnętrznej na baldachimowym dachu dostrzec można gołębicę – symbol Ducha Św. Wykonaną srebrnymi i złotymi nićmi. Reszta karocy wykonana jest z bogato rzeźbionego złoconego drewna. Kabina zarówno na zewnątrz jak i w środku pokryta została czerwonym aksamitem szytym złotą nicią. U podstawy kolumny dostrzeżemy podpis autora wraz z datą ukończenia dzieła. Na niej zaś opiera się alegoria „Wiary”. Wokół kabiny umieszczono również inne alegorie odnoszące się do papieskich cnót: „Sprawiedliwość”, „Nadzieja”, „Miłość”. Autorem modernizacji pojazdu, dokonanej w 1841 r. jest Gaetano Peroni, który podpisał się na tylnych sprężynach. Dodał on alegorię „Eucharystii” oraz skrzydlate amory trzymające w rękach tiarę papieską. Karoca ta używana była jedynie kilka razy do roku, podczas świąt: Zwiastowania (25 marca), św. Filipa Neri (26 maja), Narodzenia Najświętszej Marii Panny (8 września), św. Karola Boromeusza (4 listopada) oraz podczas objęcia władzy papieskiej zaraz po koronacji na Lateranie – Presa di Possesso del Laterano (Objęcie w posiadanie Lateranu). Ostatni raz powóz użyty został 8 września 1870 roku. Podróżował nim papież Pius IX na uroczystości związane z Narodzeniem Niepokalanie Poczętej, które odbywały się w kościele S. Maria del Popolo.

Po lewej stronie zwróćmy uwagę na kolejny ciekawy powóz. To Berlina del Cardinale Luciano Luigi Bonaparte.

Wykonana została w 1868 r. przez Gaetano Peroni dla kardynała Luciano Luigi Bonaparte. Był to prezent od Napoleona III (jego kuzyna). Na drzwiach dostrzeżemy alegorie Kościoła Rzymskiego i wiary katolickiej otoczone cherubinami, którzy trzymają przedmioty związane z cnotami kardynała: Tablice Prawa, Księgę Objawienia, Kotwicę i Kociołek – to symbole sprawiedliwości i bojaźni Bożej, ale także nadziej i miłości. Kardynał prowadził życie przepełnione miłością do sztuki oraz opiekował się artystami, tuż przed śmiercią podarował swój powóz papieżowi Leonowi XIII.

Kolejnym ciekawym pojazdem jest Berlina di Gala con trono, wykonana w Rzymie przez braci Casalini, dla papieża Piusa IX, którego herb widzimy na drzwiach.

To swoista sala tronowa na kółkach. Wnętrze zwieńczone zostało gołębicą Ducha Świętego szytą srebrną nicią. Powozem jeździł również Pius X i jego herb na tym powozie odnajdziemy. Wykorzystywany był tylko w czasie wielkich uroczystości.

Dalej stoi Carrozza da viaggio di Ferdinando II.

Podobno powóz ten otrzymał papież Pius IX od króla Neapolu Ferdynanda II, z okazji powrotu do Rzymu w 1850 r. Powrotu skąd, spytacie? Otóż 24 listopada 1848 w związku z zamieszkami jakie wybuchły w Państwie Kościelnym (Pius IX nie zajął stanowiska w sprawie przyłączenia się do wojny z Austrią, dlatego oskarżono go o zdradę) oraz morderstwem ministra sprawiedliwości Pellegrino Rossiego, papież uciekł nocą przebrany za księdza do Gaety. 4 września na zaproszenie króla Neapolu Ferdynanda II Burbona przeniósł się do Pałacu Królewskiego w Portici (koło Neapolu), do którego dostał się statkiem parowym. Był to pierwszy raz w historii, gdy papież podróżował parowcem. Zresztą przebywając w Neapolu również pierwszy raz pojechał pociągiem. Był pod tak wielkim wrażeniem tego środka lokomocji, że po powrocie do Rzymu rozpoczął budowę pierwszej linii kolejowej na terenie Państwa Kościelnego. Linię Roma – Velletri ukończono w 1862 r. Dzięki pomocy wojsk francuskich udało mu się dość szybko do Rzymu powrócić. Miało to miejsce 12 kwietnia 1850 r.

Kontynuując podróż po pawilonie dochodzimy do innego podróżnego powozu – Carrozza da viaggio.

Jest troszkę inny niż te, które do tej pory widzieliśmy – mniejszy, skromniej zdobiony. Jako jedyny w muzeum posiada tzw. buty, czyli metalowe hamulce, które obito skórą, umieszczone na tylnych kołach. W 1857 r. powozu użył Pius IX, udając się do swych eksterytorialnych posiadłości papieskich zwanych Legazione delle Romagne, ta terenie dzisiejszej Bolonii. Była to ostatnia taka podróż Papieża-Króla. Herb papieża Benedykta XV na drzwiach wskazuje, że powóz wykorzystywany był jeszcze po śmierci Piusa IX, prawdopodobnie aż do roku 1922.

Spacerując po Pawilonie Powozów nie sposób przejść obojętnie obok jedynego egzemplarza papieskiego Landau.

To nic innego jak czteroosobowy papieski kabriolet! Powóz posiadał łatwo zdejmowalny dach, dzięki czemu podróżujący papież mógł pokazywać się mieszkańcom Rzymu. Wykonał go rzymski producent powozów Carlo Ferretti dla papieża Leona XIII. Podróżował nim także Pius XI.

Oprócz powozów, w pawilonie podziwiać możemy papieskie lektyki. Jedną z nich jest Portantina di Papa Leone XIII.

Była prezentem jaki Archidiecezja Neapolitańska podarowała papieżowi Leonowi XIII z okazji 50-tej rocznicy przyjęcia święceń kapłańskich. Kształtem miała przypominać łódż – symbol Kościoła, którego sterem był siedzący w środku papież. Dolna część lektyki przedstawia rufę łodzi, ze sterem, siecią rybacką, kotwicą i dwoma delfinami. Ma to olbrzymie znaczenie symboliczne. To papież, głowa Kościoła, chwyta przy pomocy sieci dusze, aby przywieść je przed oblicze Pana. Papież jest też Nadzieją, którą symbolizuje kotwica. Lektyka zdobiona jest również postaciami apostołów, gałązkami goździków wykonanymi ze srebra oraz koralu a także – w górnej części – kameami z aniołkami. Na drzwiach widzimy przedstawienie św. Piotra, który błogosławi św. Asprena, męczennika i pierwszego biskupa Neapolu. Przygląda się temu św. Kandyda.

Kolejną ciekawą lektyką jest Portantina di Papa Giovanni XXIII.

W całości pokryta karmazynową tkaniną lektyka wykonana została dla papieża Piusa XI. Jednak we wrześniu 1962 r., gdy u papieża Jana XXIII pojawiły się objawy śmiertelnej choroby (rak żołądka), ponownie zaczęto używać tego środka lokomocji. Wykorzystano ją między innymi 7 marca 1963 r., kiedy ciężko chory papież, który nie mógł już stać na nogach o własnych siłach, siedząc w niej udzielił audiencji córce prezydenta Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa – Radzie Chruszczow, potwierdzając w ten sposób potrzebę utrzymania pokoju na świecie (były to czasy zimnej wojny).

Trzecim rodzajem eksponatów w tym muzeum są papieskie samochody. Zaczniemy od pojazdu Graham Paige Type 837.

Samochód podarowali papieżowi Piusowi XI bracia Graham. Było to 10 listopada 1929 roku. Okazją stało się pojednanie Kościoła z państwem włoskim. Samochód używany był zarówno przez Piusa XI jak i Piusa XII. Zaglądając do wnętrza nie można zobaczyć nic innego niż tron papieski. Samochód ten ma duże znaczenie historyczne. Pius XI użył go, jadąc na Lateran, aby uczcić tam 50-tą rocznicę swoich święceń kapłańskich. Był to pierwszy przypadek opuszczenia przez papieża Watykanu od upadku Państwa Kościelnego 20 września 1870 r. W 1939 roku Papież Pius XII pojechał nim w odwiedziny do króla Włoch na Kwirynał. Pojazd ten był również świadkiem amerykańskiego bombardowania dzielnicy San Lorenzo 19 lipca 1943 roku, papież właśnie nim pojechał, aby pocieszać zrozpaczonych ludzi.

Citroën Lictoria C6 – to kolejny samochód w papieskiej kolekcji.

Był prezentem dla Piusa XI, jaki 9 czerwca 1930 r. sprawił mu włoski oddział Citroëna, aby uczcić pojednanie Kościoła z państwem. Z zewnątrz pojazd wygląda jak seryjnie produkowane wtedy Citroëny. Choć nietypowy, amarantowy kolor oraz złoty chrom sprawiają, że prezentuje się bardziej dostojnie. Wewnątrz, w tylnej części mieści się oczywiście tron papieski z karmazynowego brokatu. Wnętrze wystrojem przypomina salon wenecki z XVIII wieku. Posiada elegancko rzeźbione drewniane panele pełne skrytek na przydatne w podróży przedmioty papieskie, jak chociażby brewiarz. To prawie „nówka sztuka”, gdyż przejechał zaledwie 192 kilometry!

Warto zatrzymać się także przed Mercedesem-Benz 460 Nürnburg Limousine.

To również prezent dla papieża Piusa XI, również z okazji pojednania Kościoła z państwem włoskim, tym razem od fabryki Mercedes-Benz. Tradycyjnie już z tyłu widzimy tron papieski z karmazynowego brokatu. Limuzyna ta zaprojektowana przez Ferdinanda Porsche, została zaprezentowana na targach motoryzacyjnych w Paryżu w 1928 r. Papież otrzymał ją 2 lata później. Jazda próbna odbyła się w Ogrodach Watykańskich. Podczas jazdy papież był zachwycony, krzyczał: „Piękny samochód! Arcydzieło…Cud nowoczesnej techniki!” Model ten posiadał 80 koni mechanicznych i osiągał prędkość 110 km/h.

Kolejnym pojazdem ze stajni Mercedesa jest Mercedes-Benz 300 SEL Limousine.

Powstał specjalnie dla papieża Pawła VI w 1966 r. Używany był jednak bardzo rzadko. Dopiero Jan Paweł II wybrał go na swój główny samochód. Otrzymał widoczną na zdjęciu tablicę rejestracyjną SCV1 co oznacza Stato della Città del Vaticano. Numer 1 oznacza główny samochód papieski. Po ataku na papieża, samochód został bardzo mocno opancerzony.

Bliższy naszym czasom jest Fiat 1107 Nuova Campagnola.

Podarowany został Janowi Pawłowi II w 1980 r. podczas jego wizyty w Turynie. Pełnił funkcję Papamobile jedynie przez rok i jeden dzień. Zarejestrowany w Watykanie został 12 maja 1980, a 13 maja 1981 r. papież został w nim postrzelony. Oprócz Fiata, papież Jan Paweł II miał jeszcze inne samochody, które wykorzystywał w trakcie swoich podróży. Jednym z nich była Toyota Land Cruiser. Po zamachu zaczęto wykorzystywać samochody z ochroną od kul: Land Rover Santana

oraz Mercedes-Benz 230 GE.

Były używane aż do 2002 r.

W roku 2000 Jan Paweł II stał się niejako testerem Lancii. Otrzymał model Lancia Jubileo, która była prototypem Lancii Thesis.

Powstał tylko jeden egzemplarz prototypu! Możemy go dziś oglądać w Muzeach Watykańskich!

26 maja 2004 r. Jan Paweł II odebrał nowy samochód. Był to Volkswagen Garbus – prezent od prezesa Volkswagen Mexico, którym był Luis Manuel Abella Armella. Ostatni Garbus w wersji limitowanej, jaki zszedł z linii montażowej.

W dniu 7 września 2013 r. również papież Franciszek otrzymał w prezencie samochód. Był to Renault 4, należący do księdza Renzo Zocca, proboszcza dzielnicy Saval w Weronie.

Papież oczywiście nie używał go, było to raczej autko kolekcjonerskie, gdyż posiadało jedynie 30 koni mechanicznych i miało przejechane ponad 300 000 kilometrów.

Ostatnim ciekawym eksponatem, który omówimy nie jest samochód. Jest nim wolant Formuły 1, modelu Ferrari MT 867/B. 17 stycznia 2005 r. doszło do prywatnej audiencji, na której Jan Paweł II przyjął zespół Ferrari. Otrzymał wtedy od prezesa Luca Cordero di Montezemolo samochód Ferrari Enzo – ostatni wyprodukowany egzemplarz o numerze 400 ze specjalną dedykacją pod pokrywą bagażnika, który został wystawiony na licytację, a pieniążki (6 milionów dolarów) trafiły do ofiar tsunami w Azji Południowo-Wschodniej.

W tym samym roku, 6 grudnia podczas audiencji z udziałem przedstawicieli Ferrari, papież Benedykt XVI otrzymał czek na 950 000 euro oraz wolant Ferrari Formula 1, który był częścią bolidu Michaela Schumachera.

Na kierownicy widać dedykację: „Kierownica mistrza świata F1 Jego Świątobliwości Benedyktowi XVI, kierowcy chrześcijaństwa”. Papież dziękując odpowiedział, że kierowanie Kościołem jest tak samo skomplikowane jak obsługa tej kierownicy.

Był jeszcze jeden niezwykły samochód, który otrzymał papież Franciszek. Nie ma go jednak w Muzeach Watykańskich. To Lamborghini Huracan.

Silnik 5,2l V10, 610 koni mechanicznych, prędkość 320 km/h. Został sprzedany na licytacji. Zakupił go Hiszpan Martin Lopez – właściciel wypożyczalni samochodów w Murcji za cenę 715 000 euro. Myliłby się jednak ten, kto pomyślał: „Och! Chce zarobić na wynajmie”. Wszystkie pieniądze uzyskane z wynajmu tego samochodu przekazywane są na pomoc charytatywną dla dzieci.

Na tym kończymy spacer po Pawilonie Powozów. Do usłyszenia wkrótce.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Musei Vaticani. 100 opere da non perdere, Città del Vaticano 2020;
• Paolo Possenti, Pio IX. La crisi politico-militare del 1848-49, Ostra Vetere 2000;
• Gianfranco Ravasi Monsignore, Le meraviglie dei musei vaticani, Milano 2014;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009.

Artykuł Muzea Watykańskie – Padiglione delle Carrozze pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kolejnym punktem naszego cyklu spacerów po Muzeach Watykańskich jest Museo Pio Cristiano. Tym razem będzie poważnie i bardzo religijnie, w końcu to Muzeum Chrześcijaństwa. Zapraszamy!

Museo Pio Christiano mieści zbiór dzieł sztuki z tzw. starożytności chrześcijańskiej. Założone zostało – jak sama nazwa wskazuje – przez papieża Piusa IX (Pio) w roku 1854, czyli 2 lata po powołaniu Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej, do zadań której należało (i należy, gdyż wciąż istnieje) opieka oraz prowadzenie badań archeologicznych związanych z kulturą chrześcijańską. Początkowo muzeum to mieściło się w Pałacu Laterańskim. Dopiero w 1963 r., z woli papieża Jana XXIII, zbiory przeniesiono do Watykanu. Starano się zachować zachować porządek zgodnie z ikonograficznym motywem przewodnim.

W jego skład wchodzą dwie części zbiorów:

1. sekcja zawierająca zabytki archeologiczne, rzeźbiarskie oraz mozaikowe, w dużej mierze sepulkralne;
2. sekcja epigraficzna, dostępna tylko dla naukowców.

Omówimy zatem jedynie sekcję 1.

Ponieważ znajduje się tu bardzo duża ilość eksponatów, nie będziemy omawiać ich wszystkich, nie chcemy bowiem abyście w połowie przestali już czytać. Skupimy się na najważniejszych i najciekawszych dziełach. Będziemy również zwiedzać troszkę inaczej. Zamiast omawiać dzieła w kolejności ich ustawienia, skupimy je w grupach zgodnie z tematami ikonograficznymi. Zaczynamy!

1. Temat I – „Narodzenie Boże i Objawienie Pańskie”

   

W tym sektorze odnajdziemy głównie fragmenty sarkofagów zdobionych scenami biblijnymi.

• Sarkofag ze sceną Objawienia Pańskiego i wizją Ezechiela – to sarkofag dziecięcy, którego przód zdobią dwie sceny nawiązujące do zbawienia pochowanego w nim dziecka. Z lewej strony widzimy proroka Ezechiela i jego Wizję Wysuszonych Kości opisaną w Księdze Ezechiela. Kości te zaczynają pokrywać się mięśniami i skórą, tworząc jednolite ciała, w które wstępuje dusza, ożywają i wstają. Po prawej stronie widzimy scenę Objawienia. Oto Maryja siedzi na tronie, z małym Jezuskiem na kolanach. Przed nią Trzech Mędrców, którzy składają dary trzymając wielbłądy za uzdy. To bardzo częsty motyw dekoracyjny sarkofagów dziecięcych z racji tego, że w scenie tej Jezus też jest dziecięciem.

  

• Fragment architrawu z Chrystusem pomiędzy świętymi Piotrem i Pawłem – architraw to najniższa część belkowania podtrzymujący strop, spoczywający bezpośrednio na kapitelach kolumn. Fragment, który tu widzimy pełnił pierwotnie taką rolę, jednak w 1757 r. konserwator Bartolomeo Cavaceppi przekształcił go w pewnego rodzaju płaskorzeźbiony obraz. Widzimy tu siedzącego na tronie Jezusa trzymającego w rękach otwartą księgę (kodeks). Po jego bokach stoją pozdrawiający go (wiwatujący) święci Piotr i Paweł. Aureola na głowie Jezusa przekazuje nam informację o dacie powstania tego dzieła – koniec IV wieku naszej ery. Scena przedstawiająca Chrystusa Mistrza w otoczeniu uczniów symbolizować ma triumf wiary chrześcijańskiej w czasach cesarza Teodozjusza, który rządził w latach 379 – 395.

  

• Sarkofag typu „Bethesda” – odnaleziony został po koniec XVI wieku podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra i trafił w prywatne ręce. Po latach udało się odzyskać jedynie sam fronton. Został odrestaurowany w 1757 r. przez Bartolomeo Cavaceppi i trafił do zbiorów muzeum. Skąd nazwa „w typie Bethesda”? Wiąże się to ze sceną z Nowego Testamentu: „Chrystus uzdrawia paralityka nad Sadzawką Bethesda w Jerozolimie”. Ten epizod ukazany jest pośrodku reliefu. Pozostałe sceny troszkę się z głównym epizodem wiążą. Widzimy „Uzdrowienie dwóch niewidomych mężczyzn”, „Uzdrowienie kobiety cierpiącej na krwotok”, a także „Spotkanie Jezusa z Zacheuszem” oraz „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Płyta nagrobna z pluteo – pluteo to rodzaj balustrady, często kamiennej, oddzielającej dwie części budynku. Widzimy tu jedną z marmurowych płyt pochodzącą prawdopodobnie z kościelnego pluteo, czyli jakiejś ścianki oddzielającej obszar dla wiernych od miejsca dla duchowieństwa. Pochodzi prawdopodobnie z okresu karolińskiego (VIII – IX wiek). Rozpoznajemy dwa krzyże pod łukami otoczone dzikimi zwierzętami.

  

2. Temat II – „Kolumny”

   

W tym sektorze zgromadzono sarkofagi lub ich fragmenty, które zawierają motyw kolumnowy. Kolumny otaczają postacie lub oddzielają od siebie różne sceny. Najczęściej przewijającymi się tematami w tej sekcji są „Męka Pańska” oraz „Zmartwychwstanie”.

• Sarkofag ze sceną pasyjną – pochodzi z około 350 r., odnaleziony został w katakumbach Domitylli przy via Ardeatina. Poszczególne sceny rozdzielone są skręconymi kolumnami. Z lewej widzimy Szymona Cyrenejczyka, przypadkowego przechodnia, którego rzymski żołnierz zmusza do niesienia krzyża. Tuż obok jest scena ukazująca „Koronację”. Zwróćmy uwagę, że nie jest to korona cierniowa! To raczej diadem wysadzany drogimi kamieniami! W ten sposób próbowano przekazać ludziom, że męka Chrystusa była bardzo chwalebna. Dwie sceny z prawej strony to „Postawienie Jezusa przed Piłatem” oraz „Piłat umywający ręce”. Pośrodku zaś widnieje krzyż z monogramem Chrystusa. To symbol zmartwychwstania.

  

• Sarkofag „drzewopodobny” w typie Anàstasis (Zmartwychwstania) – powstał około 350 r., pochodzi prawdopodobnie z pierwszej bazyliki św. Pawła, zbudowanej na zlecenie cesarza Konstantyna Wielkiego na grobie tegoż Apostoła. W tym przypadko poszczególne sceny oddzielane są od siebie poprzez tzw. elewację z drzew. W centrum ponownie widzimy Chrystogram Chi Rho (X i P – znak zmartwychwstałego Chrystusa), pod którym śpią dwaj żołnierze rzymscy. Wokół tej sceny widzimy inne elementy nawiązujące do „Męki Pańskiej”: „Cierpienia Hioba”, „Kain i Abel”, „Aresztowanie św. Piotra” czy „Męczeństwo św. Pawła”.

  

• Sarkofag z „Traditio Legis” – Front to jedyna część, jaka zachowała się po tym pięknym sarkofagu. Odrestaurował ją w połowie XVIII w. Bartolomeo Cavaceppi. W 1756 r. kupił ją Francesco Vettori na potrzeby otwierającego się wówczas Muzeum Chrześcijaństwa papieża Benedykta XIV. Widzimy tutaj pięć nisz tworzonych przez kolumnadę z jońskimi bazami i kompozytowymi kapitelami. W centrum umieszczono scenę „Przekazanie Prawa Prymatu” („Traditio Legis”). Dwie nisze po prawej stronie ukazują sceny: „Ukazanie się Jezusa Apostołom” oraz „Umywanie rąk”. Po lewej zaś „Obmywanie nóg” oraz „Aresztowanie św. Piotra”.

  

• Sarkofag Agape i Crescentianus – powstał mniej więcej w połowie IV wieku, odnaleziony został w 1841 r. na wzgórzu watykańskim, w okolicy starego papieskiego dworca kolejowego. Fronton dzielony jest przez kolumnadę z naprzemiennie ustawionymi łukami i ostrołukami. Pomiędzy kolumnami umiejscowiono różne sceny biblijne: „Ofiara Izaaka”, „Mojżesz otrzymujący Tablice Prawa”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Zapowiedź zaparcia się św. Piotra”, „Uzdrowienie krwawiącej kobiety”, „Rozmnożenie chleba” oraz „Św. Piotr chrzci współwięźniów”. Na górze widzimy: po lewej stronie „Trzech młodych Żydów w piecu”, po prawej zaś: „Grzech pierworodny”. Tablica trzymana przez dwa amorki informuje nas, że sarkofag przygotował Crescentianus dla swojej zmarłej żony Agape. Ponadto wyczytamy tam, że Crescentianus został także w nim pochowany, po przeżyciu 100 lat.

  

• Sarkofag ze sceną przejścia przez Morze Czerwone – na jego frontonie widzimy ową scenę z Księgi Wyjścia. Łatwo dostrzeżemy armię faraona z nim samym pędzącym w rydwanie, która ściga uchodzących Żydów. Rozstąpione Morze Czerwone zostało spersonifikowane (postać pod koniem). Widzimy również Mojżesza trzymającego w ręce laskę, przy pomocy której zalewa falami morskimi prześladowców. Przed nim ocalali Żydzi, wśród których rozpoznamy Maryję – siostrę Aarona, śpiewającą hymn dziękczynny.

  

3. Temat III – „Przedstawienia dwupoziomowe”

   

W tym miejscu zapoznamy się z sarkofagami o podwójnym płaskorzeźbieniu

• Sarkofag dogmatyczny – to wielki sarkofag wykonany prawdopodobnie dla wybitnego przedstawiciela Kościoła, który pochowany został około roku 340 w bazylice św. Pawła za Murami. Jego nazwa pochodzi od trzech postaci zlokalizowanych po lewej stronie górnego poziomu. Scena ta przedstawia „Stworzenie Ewy”, a owe trzy postacie reprezentują Trójcę Świętą. To prawdopodobnie pierwsze w historii przedstawienie dogmatu o Trójcy Świętej! Dzięki temu możemy datować ów sarkofag. Powstał on na pewno po roku 325, czyli po soborze nicejskim, gdyż to tam sformułowano pierwsze „Credo trinitario”. Zwróćmy uwagę, że sarkofag prezentuje sceny z obu Testamentów. W centralnej części górnego poziomu, w tondzie, umieszczono portrety zmarłych, które nie zostały ukończone. Po stronie prawej dostrzegamy trzy cuda: „Wesele w Kanie Galilejskiej”, „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz „Wskrzeszenie Łazarza”, częściowo zniszczone. W dolnej części znajdują się sceny związane ze św. Piotrem: „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Aresztowanie św. Piotra” oraz „Cud Źródła”. W centrum dolnej części widzimy „Daniela pośród lwów” – to zapowiedź męki i zmartwychwstania Chrystusa oraz nadzieja na zbawienie.

  

• Sarkofag dwóch braci – kolejny przykład monumentalnej sztuki sepulkralnej. Powstał około połowy IV wieku. Również pochodzi z bazyliki św. Pawła za Murami. Niedawno przeszedł renowację, która wykazała, że biały marmur, z którego jest wykonany, mógł być pierwotnie złocony. Uważa się, że jest to grobowiec braci, gdyż portrety zmarłych przedstawione w centralnie umieszczonym tondo w kształcie muszli są do siebie bardzo podobne. Najpewniej sarkofag przygotowywany był dla małżeństwa, gdyż widać, że portret po lewej stronie był szybko zmieniany z damskiego w męski i przystosowywany do pochówku dwóch mężczyzn. Fronton zdobiony jest kilkoma standardowymi scenami: „Zmartwychwstanie Łazarza”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Przekazanie Tablic Prawa Mojżeszowi”, „Ofiara Izaaka”, „Postawienie Jezusa przed Piłatem”, „Piotr chrzci strażników”, „Daniel wśród lwów”, „Św. Piotr nawraca żołnierzy”, „Przywrócenie wzroku niewidomemu” oraz „Rozmnożenie chleba i ryb”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Sewery – to mała płyta pochodząca z przełomu III i IV wieku z katakumb Priscilli przy via Salaria. Prawdopodobnie zamykała lokulus (wnękę, do której składano ciało w katakumbach) jakiegoś dziecka o imieniu Severa Napis „SEVERA INDE OVI VAS” znaczy „Severo, żyj w Bogu!” Po lewej stronie umieszczono portret dziewczynki, która w rączkach trzyma zwój – symbol mądrości. Po prawej zaś widzimy jedno z najstarszych w historii sztuki przedstawień Trzech Króli, których Gwiazda Betlejemska prowadzi wprost przed oblicze Maryi trzymającej w dłoniach Jezuska, który wyciąga rączki po prezenty. Za tronem stoi prorok Bàlaam wskazując na gwiazdę. To znak spełniającego się proroctwa: „Gwiazda wzejdzie z Jakuba, a berło powstanie z Izraela”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Asellusa – zamykała niszę, w której pochowano dziecko o imieniu Asellus. Zmarło ono przed ukończeniem 7 lat, pochowane zostało w katakumbach św. Hipolita przy via Tiburtina. Epitafium po prawej stronie napisane jest niepoprawną łaciną z końca IV wieku. Po lewej widzimy portrety świętych Piotra i Pawła oraz chrystogram.

  

• Monogram chrystograficzny – była to część frontonu sarkofagu. W 1757 r. Bartolomeo Cavaceppi wyciął ten fragment z frontu, który był już trochę uszkodzony. O Chrystogramie mówiliśmy już wielokrotnie podczas naszych spacerów. Znak ten związany jest z legendą Konstantyna Wielkiego, który ponoć ujrzał go przed bitwą, jaką miał stoczyć z Maksencjuszem. Symbol ten rozpowszechnił się później wśród chrześcijan, którzy bardzo chcieli wierzyć, że po marnym życiu na ziemi czeka ich życie w chwale po śmierci. Na płycie widzimy dodatkowo dwie litery alfabetu greckiego: alfa i omega, symbole początku i końca. Zgodnie z Księgą Objawienia Chrystus jest bowiem „początkiem i końcem wszystkiego”, jest „Słowem na początku i Sędzią na końcu”.

  

• Fragment sarkofagu z Chrystusem i Ewangelistami na łodzi – to część wieka (płyty grobowej) sarkofagu z początku IV wieku. Aż do 1851 r. płyta wisiała na ścianie jednego z domów w miejscowości Spoleto. Do Muzeów Watykańskich trafiła w 1931 r. jako dar Natalii Ferraioli, po śmierci jej ojca – znanego archeologa – Giovanni Battista de Rossi. Na płycie widzimy bardzo popularną scenę w sztuce wczesnochrześcijańskiej. To scena morska, łódź, a na niej Jezus i Ewangeliści. Był to symbol bezpiecznej podróży między życiem a śmiercią, symbol bezpiecznego przejścia w zaświaty. Ale nie tylko. W tym przypadku scena jawi się jako alegoria Kościoła. Tym Kościołem jest łódź z Jezusem na czele, wioślarzami zaś Ewangeliści – oni nim kierują, oni głoszą zbawcze Słowo Boże.

  

4. Temat IV – „Cmentarz Ciriaca”.

   

W tej części prezentowane są eksponaty i mozaiki, które niegdyś zdobiły Cmentarz Ciriaca w katakumbach Św. Wawrzyńca w Rzymie.

• Późnośredniowieczny fresk z figurami Świętych – to dar burmistrza Rzymu Francesco Rutelli dla papieża Jana Pawła II, który otrzymał go w 1998 r. Fresk ten odnaleziono w 1890 r., gdzieś na zboczu wzgórza Colle Oppio. Widzimy na nim dwóch świętych w aureolach, ubranych w tunikę i paliusz. Ten po lewej trzyma w ręce księgę z pierwszymi słowami wersetu z Biblii („Początkiem mądrości jest bojaźń Pana”). W ręce, której nie widać trzymał on prawdopodobnie koronę cierniową.

  

• Mozaikowe clipea – Clipeo to portret wpisany w okrąg. Dwie mozaiki zostały zakupione przez papieża Benedykta XV w 1918 r. Odnaleziono je sporo wcześniej, bo w wieku XVII, podczas przenoszenia relikwii na cmentarz Ciriaca. Pierwotnie mozaiki zdobiły prawdopodobnie ścianę prywatnej cubiculum (to rodzinna sala grobowa). Towarzyszyło im epitafium, które zaginęło, ale znamy jego brzmienie: „Flavius Iulius Iulianus, swojej zmarłej żonie Simplicia Rustica”. Wykonane zostały jeszcze za życia kobiety.

  

• Inskrypcja Mandroniusa – to ołowiana tabliczka z IV w., znaleziona w 1852 r. w Rzymie, tuż przy moście Ponte Sisto. Inskrypcja głosi: „To, co ludzie z Carnuntes oferują tym świętym murom, nie oślepia złotem ani klejnotami, lecz napisem; w rzeczywistości to, co świeci dla czcigodnego imienia Mandroniusa, jest bardziej podziwiane niż dar Hydaspesa”. Rozwińmy tą myśl. Hydaspes to rzeka w Indiach, bardzo często wzmiankowana w poematach jako miejsce baśniowych skarbów. Chrześcijański charakter tej inskrypcji podkreśla umieszczony na górze chrystogram. Inskrypcja odnosi się do prezentu galijczyków z Carnuntes (okolice dzisiejszego Lyonu) złożonego ku czci bliżej nam nieznanego Mandroniusa.

  

• Dzwon z Canino – to dzwon z brązu odnaleziony w miejscowości Canino, koło Viterbo. Charakteryzuje się niewielkim rozmiarem oraz wydłużonym, jajowatym kształtem, bardzo charakterystycznym i typowym dla dzwonów z czasów wczesnego średniowiecza. Do tej pory za najstarszy na świecie zachowany dzwon uznaje się ten odnaleziony w Azji, w pobliżu Babilonu – pochodzi z IX wieku. Może to być jednak błędne założenie, bowiem dzwon, na który teraz patrzymy jest najprawdopodobniej aż 100 lat starszy!!! Przyjrzawszy się dobrze, odnajdziemy dwa trójkątne otwory, pod którymi znajdują się krzyże – służą do poprawy akustyki. Wzdłuż podstawy dzwonu wygrawerowano tekst, częściowo już dziś niewidoczny: „Vivenzio…ku czci Pana Naszego Jezusa Chrystusa i św. Michała Archanioła”. W kościołach dzwonów używano już od VI wieku, a najstarsze europejskie wzmianki o nich pochodzą z V wieku.

  

5. Temat V – „Fryz ciągły”.

   

Tutaj prezentuje się sarkofagi bądź ich fragmenty, zdobione scenami ułożonymi w sposób ciągły jedna po drugiej.

• Sarkofag Sabinusa – pochodzi z około 320 r. Jak głosi inskrypcja, grobowiec wykonano na zlecenie kobiety, dla jej męża Sabinusa, który zmarł na krótko przed ukończeniem 45-go roku życia. Prawdopodobnie użyto już istniejącego sarkofagu, gdyż stojąca pośrodku fryzu kobieta świadczy, że grobowiec pierwotnie przeznaczony był dla kobiety właśnie. U góry widzimy sceny polowania na dzika, na dole sceny z Nowego Testamentu oraz z opowieści apokryficznych: „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników więziennych”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Rozmnożenie chleba i ryb”, „Wskrzeszenie Łazarza”.

  

• Sarkofag z przedstawieniami biblijnymi – odnaleziony przed rokiem 1650 w katakumbach św. Sebastiana. To piękny sarkofag wykonany z marmuru, zdobiony scenami z Biblii. Patrząc od lewej widzimy „Adama i Ewę”, dalej „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Ofiara Izaaka”. Do tego dołączają dwa epizody apokryficzne „Aresztowanie św. Piotra” i „Święty Piotr chrzci strażników”. Wprawne oko dostrzeże również „Trzech młodych Żydów wrzuconych do pieca przez króla Nabuchodonozora”, „Noe w Arce” i „Daniel wśród lwów”. Właścicielką sarkofagu w XVII wieku była markiza Angelelli, Watykan zakupił go w 1854 r.

  

• Sarkofag Crescensa – do naszych czasów dotrwał tylko pięknie zdobiony front i fragment pokrywy. To jednak wystarczy, aby wyobrazić sobie jak wspaniale musiał wyglądać cały sarkofag. Fragment inskrypcji wskazuje, że wykonano go dla jakiegoś Crescensa. Jednak podobnie jak w kilku innych przypadkach tak i tutaj mamy do czynienia z przerobieniem sarkofagu „kobiecego” w „męski”. Świadczy o tym centralnie umiejscowiona postać rozmodlonej kobiety. Wokół niej przedstawiono cuda Jezusa oraz sceny apokryficzne św. Piotra.

  

• Front sarkofagu ze scenami biblijnymi – Sarkofag odnaleziono w bazylice S. Sebastiano przy via Appia Antica. Wykorzystano go wtedy do pochówku jednego z kardynałów w bazylice S. Maria Maggiore. Do czasów dzisiejszych ostał się jedynie ten fragment. Piękna płaskorzeźba ukazuje „Historię Zbawienia”, począwszy od „Wygnania z Raju” przez „Cuda Jezusa”, po „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Sarkofag dziecięcy – to mały grobowczyk przeznaczony dla noworodka, wykonany w IV w. Otwory w nim wykonane świadczą, że po odnalezieniu wykorzystywany był jako niecka jakiejś fontanny. Płaskorzeźba zdobiąca front symbolizuje wiarę ówczesnych chrześcijan w zbawienie po śmierci. W centrum widzimy modlącą się dziewczynkę (trochę duża jak na noworodka), otwierającą szeroko ramiona, oddającą się Bogu. Po obu jej stronach dwóch świętych wita ją już w zaświatach. Skrajnie po bokach umieszczono dwie sceny przedstawiające dwa cuda Jezusa: „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz pierwszy cud wskrzeszenia – „Wskrzeszenie syna wdowy z Nain”. W czasach starożytnych wskaźnik śmiertelności wśród noworodków oraz niemowląt był bardzo wysoki. Stąd takich sarkofagów było mnóstwo. Wiele z nich zdobiono sceną wskrzeszenia syna wdowy, albowiem w owej wdowie matki zmarłych dzieci widziały siebie wierzącą, że także ich dziecko powstanie z martwych.

  

6. Temat VI – „Strigilatura”

   

Tutaj zobaczymy sarkofagi zdobione swego rodzaju falistymi rowkami przypominającymi literę „S”

• Sarkofag ze sceną wyparcia się św. Piotra – odnaleziono go w okolicy IV mili czyli na wysokości skrzyżowania via Appia Antica z via Appia Pignatelli. Wewnątrz znajdował się wciąż szkielet kobiety! Zdobiony jest dwoma strigilowanymi panelami. W centrum jawi nam się Jezus, który przepowiada św. Piotrowi, że ten wkrótce się go wyprze: „Zaprawdę, powiadam Ci: jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz”. U stóp Piotra widzimy owego koguta. Na płaskorzeźbionej pokrywie przedstawiono zaś „Adama i Ewę”, „Kuszenie Ewy” oraz cykl scen z życia Jonasza. Pośrodku miejsce na inskrypcję, której prawdopodobnie nie wykonano.

  

• Sarkofag z przedstawieniem chrztu Chrystusa oraz bankietu – po lewej stronie rozpoznajemy scenę „Chrzest Chrystusa w wodach Jordanu”. Po prawej zaś scena bankietu. Oto widzimy półkolisty stół suto zastawiony jadłem w postaci ryb i chleba – scena stanowi odniesienie do cudownego rozmnożenia jadła przez Jezusa.

  

• Sarkofag Ludovisi – wielki sarkofag powstały w 320 r. Pole centralne pozbawione jest typowych wizerunków zmarłych. Zamiast tego widzimy…scenę weselną, gdzie para młoda (w tej roli zmarli małżonkowie) ściska sobie dłonie w obecności Erosa i Psyche. Poniżej małych rozmiarów scenka z przedstawieniem dwóch amorków, które dopingują walczące ze sobą koguty – symbole zwycięstwa i klęski. Panele boczne zdobią standardowe sceny biblijne i apokryficzne: „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag trójpostaciowy – to duży, wykonany z marmuru sarkofag zachowany w stanie nietkniętym. Dwa strigilowane panele flankowane są przez trzy postacie. W centralnej części widzimy przedstawienie zmarłej, z ramionami uniesionymi do modlitwy. U jej stóp paw – symbol życia wiecznego po śmierci (dawniej wierzono, że mięso pawia jest niezniszczalne). Twarz kobiety nie została ukończona. Po lewej stronie widzimy św. Piotra w więzieniu, w chwili gdy ze ściany wytryskuje cudowne źródełko z wodą, którą za chwilę będzie chrzcił strażników. Po prawej zaś sam Jezus Chrystus podczas przemiany wody w wino.

  

• Sarkofag z Orfeuszem – powstał około 300 roku, odnaleziono go w Ostii podczas wykopalisk w XIX wieku. Zachował się jedynie fragment oryginału. Na rancie widzimy fragment inskrypcji: „słodka święta dusza”. Po lewej stoi rybak trzymający dopiero co złowioną rybę, która jeszcze miota się na żyłce. Pośrodku zaś przedstawienie pogańskie. To Orfeusz śpiewający czarującą pieśń. Miał symbolizować Odkupienie!

  

7. Temat VII – „Dobry Pasterz”

   

Prezentowane są tu dzieła sztuki wczesnochrześcijańskiej charakteryzujące się innym niż znany dzisiaj przedstawieniem Jezusa – tu jako młodzieniec niosący na barkach baranka – Dobry Pasterz.

• Statua „Dobry Pasterz” – to najbardziej znane na świecie przedstawienie motywu Dobrego Pasterza. Motyw wiąże się z przypowieścią o zagubionej owcy. Jezus – młody chłopiec bez brody, o bujnych kręconych włosach trzyma na swych barkach małego baranka. Twarz jego bardzo przypomina przedstawienia Apollina – pogańskiego boga urody i piękna.

  

• Sarkofag z Jonaszem – sarkofag pochodzący z około 300 r., odnaleziony pod koniec XVI w. podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra. To jedno z najpiękniejszych przedstawień „Historii Jonasza”. Po lewej widzimy marynarzy wyrzucających świętego Jonasza ze statku, aby nakarmić nim morskiego potwora (tak wyobrażano sobie wieloryba). Po stronie prawej potwór wypluwa św. Jonasza. Powyżej zaś święty odpoczywa w cieniu wielkiego drzewa. Łatwo dostrzeżemy wplątane w tą opowieść inne sceny: „Arkę Noego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag z trzema Pasterzami – duży sarkofag pochodzący z końca IV wieku, odnaleziony w katakumbach Pretestato przy via Appia Antica. Skrzynia rzeźbiona jest z czterech stron co oznacza, że sarkofag musiał stać w centralnej części mauzoleum. Część frontalna przedstawia trzech pasterzy z barankami na barkach, wokół których kręcą się amorki zbierające winogrona. Ciekawym jest fakt zdobienia chrześcijańskiego grobowca scenami bukolicznymi (sielankowymi).

  

• Sarkofag z via Salaria – został wykonany około roku 260 i jest jednym z najpiękniejszych sarkofagów z tego okresu. III wiek to czas kiedy sztuka chrześcijańska wciąż mocno związana jest z tradycją nie mającą charakteru religijnego. Przykładem takiego połączenia jest właśnie ten sarkofag. Widzimy tu z jednej strony „kriofora” („nosiciela barana”), czyli pasterza z barankiem na ramionach – wtedy nie był to symbol Jezusa tylko beztroskiego sielankowego życia. Widzimy jednak także rozmodloną kobietę – typowy symbol wczesnochrześcijańskiej sztuki. W tamtych czasach chrześcijanie pomału i stopniowo nadawali nowe znaczenie starym symbolom. I tak „kriofor” stał się Jezusem Dobrym Pasterzem.

  

• Sarkofag z wielkimi postaciami– pochodzi z około 300 roku. Odnaleziony został przy via Prenestina w 1818 r. Widzimy tu wielką scenę polowania – znowu motyw bukoliczny, symbol życia grobowego jako wolnego od wszelkich trosk. Po bokach stoją wielkie postacie: z lewej Dobry Pasterz, z prawej rozmodlona kobieta. Dlatego uważa się, że pochowano w nim chrześcijanina. Nie jest to jednak wcale takie pewne.

  

8. Temat VIII – „Żydzi”

   

W tej części znajduje się lapidarium żydowskie – jedna z najważniejszych watykańskich kolekcji starożytnych inskrypcji żydowskich, przeniesiona z Pałacu Laterańskiego do Watykanu w 1963 r. Prawie wszystkie inskrypcje (200 sztuk) odnalezione zostały podczas wykopalisk na terenie katakumb żydowskich w Rzymie, w dzielnicy Monteverde przy ulicy via Portuense. To prawdziwa kopalnia wiedzy na temat rzymskiej społeczności żydowskiej w III i IV wieku.

Nie będziemy przynudzać i opowiadać o każdej tablicy. Wybierzemy jedynie kilka z nich.

• Inskrypcja Primitivy – marmurowa płyta powtórnie użyta w kościele Ss. Quaranta Martiri na Zatybrzu. Była to płyta zamykająca lokulus. Inskrypcja głosi standardową formułę: „Tu leży…”. Wymienione zostało imię Primitiva, która pochowana została wraz ze swym krewnym Euphrenonem. Kończy się ona słowami: „W pokoju niech będą odpoczywać”. Po bokach widzimy symbole żydowskie: menory, amfory na oliwę, gałązkę cedrową oraz gałązkę palmową – typowe elementy święta sukkot.

  

• Inskrypcja Salutii – również ta płyta stanowiła zamknięcie niszy w katakumbach na Monteverde. Epitafium zawiera imię zmarłej – Salutia. Pisane jest po łacinie. Widzimy również fragment menory, po jej prawej stronie zaś Tora – częściowo rozwinięta.

  

• Inskrypcja Ioustosa – płyta zamykała niszę małego lokulusa czyli grobowczyka dziecięcego. Napis to wzruszająca inwokacja, którą wygłasza przybrany ojciec dziecka, niejaki Teodotos. Płacze on, że nie może pochować dziecka w złotym grobie, bo go na to nie stać. Modli się do Boga: „Panie, osądź sprawiedliwie moje dziecko Ioustosa, niech spoczywa w pokoju”.

  

• Inskrypcja Ioudasa – płyta zamykała niszę grobową noworodka. Dziecko zmarło w wieku 7 miesięcy. Miało na imię Ioudas co znaczy Judasz. Inskrypcja jest standardowa: „Tu leży…”, flankowana symbolami żydowskimi: siedmioramiennymi kandelabrami, amforą z oliwą, gałązką palmową. Ponadto widzimy tu trzy ptaki, których znaczenia nie udało się wyjaśnić.

  

• Inskrypcja Reginy – marmurowa płyta grobowa, która była pocięta i ponownie wykorzystana. Inskrypcja zawiera napis grobowy z imieniem zmarłej – Regina. Tekst wychwalający zmarłą, pisany był przez jej męża. Widzimy tu słowa: „Regina została ponownie przeznaczona do powrotu do światła, może mieć nadzieję, że zmartwychwstanie w obiecanej wieczności…”. Tak poetycki język łaciński wzbudził wątpliwości historyków sztuki, czy aby na pewno pochowano za tą płytą Żydówkę. Myślę jednak, że nie powinniśmy mieć wątpliwości. W inskrypcji użyto bowiem słów: „przestrzeganie Prawa”, co było typową cechą żydowskiego kultu religijnego.

  

Na tym zakończmy ten jakże długi spacer po jakże niewielkim muzeum Pio Cristiano. Do usłyszenia podczas odwiedzin kolejnego zakątku Muzeów Watykańskich!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Janusz Frankowski, Prorok bezlitosnej kary, Warszawa 2001;
• Tadeusz Mieszkowski, Waldemar Chrostowski, Przewodnik po Biblii, Warszawa 1996;
• Ludwig Traube, Nomina sacra, München 1907;
• Elżbieta Jastrzębowska, Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 2008;
• Henri Stern, Sztuka bizantyjska, Warszawa 1975;
• Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – Ewangelia św. Mateusza, 2002;
• Michał Pietrzykowski, Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009;
• Gianfranco Ravasi Monsignore, Le meraviglie dei musei vaticani, Milano 2014.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Pio Cristiano pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Museo Gregoriano Profano zwane również Muzeum Sztuki Antycznej mieści się w tym samym skrzydle co Pinakoteka Watykańska, łatwo więc tam trafić. Założone zostało przez papieża Grzegorza XVI w 1844 r., ale nie w Watykanie. Miało swoją siedzibę w Pałacu Laterańskim! Dopiero na polecenie papieża Jana XXIII kolekcję przeniesiono, a w 1970 r. na polecenie jego następcy, papieża Pawła VI, umieszczono w obecnym miejscu, w skrzydle, które wznieśli Vincenzo, Fausto i Lucio Passarelli.

W skład kolekcji wchodzą przede wszystkim obiekty odnalezione podczas prac wykopaliskowych na terenie Państwa Kościelnego. Zebrano tu eksponaty dokumentujące rozwój sztuki od czasów starożytnej Grecji do okresu późnego Cesarstwa Rzymskiego. Muzeum podzielono na 5 sekcji.

Zwiedzanie zaczniemy od przedsionka, po prawej stronie którego jawi nam się mozaika z II wieku prezentująca „Kosz kwiatów”. Przekroczywszy wejście, dostrzegamy papieskie popiersia: Grzegorza XVI wykonane z marmuru oraz żeliwne Piusa IX.

Wchodzimy do Sekcji I.

W tej części zobaczymy eksponaty z antycznej Grecji. Już na samym początku zwróćmy uwagę na Stele del Palestrita, nagrobną płaskorzeźbę pochodzącą z połowy V wieku p.n.e.

Tuż obok umieszczono fragmenty detalu architektonicznego pochodzącego z Partenonu! Była to grecka świątynia poświęcona bogini Atenie Partenos czyli Atenie Dziewicy, zbudowana z polecenia Peryklesa w połowie V wieku p.n.e. Autorem rzeźb był sam Fidiasz! To na fragmenty jego dzieł patrzymy! Watykan posiada trzy takie fragmenty przywiezione tu w XIX wieku:

• głowa konia bogini Ateny – pochodzi z zachodniej części frontonu świątyni, gdzie przedstawiono scenę sporu pomiędzy Ateną a Posejdonem o panowanie nad Attyką;
• głowa dziecka – stanowiła część fryzu otaczającego cellę świątyni;
• głowa brodatego mężczyzny – pochodzi z jednej z metop po południowej stronie świątyni, była częścią sceny zwanej Centauromachia – walki centaurów z Lapitami, która według mitologii greckiej odbyła się podczas wesela króla Pejritoosa i Hippodamei. Centaury bawiące się na weselu próbowały porwać kobiety, a jeden z nich – Eurythos – podjął nawet próbę gwałtu na pannie młodej. Walka zakończyła się klęską i wygnaniem centaurów.

Innymi dziełami, które możemy podziwiać w tej części muzeum są:

• głowa muła z IV w. p.n.e.;
• głowa Ateny – połowa V wieku p.n.e.;
• fragment reliefu z rycerzem – część monumentu grobowego z lat 440 – 430 p.n.e.;
• trzy męskie figury z V w. p.n.e.;
• relief wotywny z Asklepiosem (bóg sztuki lekarskiej), Higieją (bogini zdrowia – od niej pochodzi słowo „higiena”) oraz dziećmi Asklepiosa – z IV w. p.n.e.;
• relief wotywny ze sceną bankietową – z III w. p.n.e.;
• figura żeńska, która zapewne wieńczyła stellę grobową – z III w. p.n.e.;
• oraz inne płaskorzeźby z czasów od V do II wieku p.n.e.

Sekcja II.

W tej części muzeum podziwiać możemy kopie oraz rzymskie dzieła wzorowane na sztuce greckiej.

Po stronie lewej, prawej oraz w głębi widzimy głowy i torsy efebów, czyli młodych (18 – 20 lat) chłopców, którzy przeszli szkolenie wojskowe poprzedzające uzyskanie obywatelstwa. Potocznie nazywano tak wszystkich młodych, urodziwych chłopców.

Na środku stoi grupa zwana „Atena i Marsjasz”.

Jest to kopia wykonanego z brązu w 460 r. p.n.e. dzieła Myrona, które stało u wejścia na Akropol. Przedstawia znany mit. Pewnego dnia bogini Atena zrobiła sobie flet (tzw. aulos – popularny w czasach greckich instrument muzyczny w kształcie rogu), jednak kiedy zagrała na nim na brzegu rzeki patrząc w odbicie, zauważyła że jej policzki okrutnie się deformują w trakcie gry. Zdenerwowana wyrzuciła flet rzucając klątwę na każdego, kto weźmie go do ręki. Pech chciał, że w pobliżu przechodził Marsjasz. Odnalazł aulos, przyłożył go do ust i flet sam zagrał przepiękną melodię. Zachwycony Marsjasz chodził po mieście i udawał, że to on tak pięknie gra, czym zdenerwował Apolla, mistrza gry na lirze, który natychmiast wyzwał go na pojedynek muzyczny. Zwycięzca mógł wymyślić karę dla przegranego.

Sędziujące muzy orzekły remis, gdyż obaj grali przepięknie. Wtedy Apollo rzekł do Marsjasza: „Zrób ze swoim instrumentem to, co ja zrobię ze swoim”. To powiedziawszy zagrał na lirze, obracając instrument i śpiewając jednocześnie. Tego Marsjasz zrobić nie mógł, bo gdy oderwał usta od aulosa, ten natychmiast przestawał grać. Muzy okrzyknęły Apolla zwycięzcą, a ten zdarł żywcem skórę z Marsjasza i przybił ją do platanu. Podobno wisi tam po dziś dzień, u stóp jaskini, z której wypływa rzeka Marsjasz.

Widzimy tu posąg owego Marsjasza odnaleziony w 1823 roku na wzgórzu Eskwilin. Pochodzi z I wieku naszej ery. Obok stoi gipsowy odlew Ateny, użyty w połowie XIX wieku do rekonstrukcji oryginalnego dzieła Myrona.

W pobliżu dostrzeżemy również „tors Marsa” i „głowę Ateny”.

Kolejnym ciekawym elementem przy którym warto się zatrzymać jest wspaniała mozaika „Asàrotos òikos”, złożona z drobnych kawałków szkła i kolorowego marmuru.

Zdobiła dawniej podłogę w jadalni w willi cesarza Hadriana na Awentynie. Asàrotos òikos to motyw dekoracyjny, w naszym języku oznacza „niechlujną podłogę”. Motyw ten wymyślił w II wieku p.n.e. Sosos z Pergamonu. W tym przypadku autorem jest niejaki Heraklit. Podłoga wydaje się być pokryta resztkami jedzenia, zrzuconymi ze stołu, które należałoby zamieść. Rozpoznamy tu resztki owoców, kości kurczaka, pozostałości po homarach, skorupiaki, a w tym bałaganie kręci się mysz, próbująca skubnąć coś dla siebie.

W tej części muzeum zwróćmy jeszcze uwagę na grobowiec Vicovaro – rekonstrukcja oryginału (30 – 40 r. naszej ery). Oryginał stoi w miejscowości Vicovaro, niedaleko Tivoli. Pochowany w nim został obywatel Tivoli – Caio Menio Basso, żyjący w I w.

Kolejnym znaczącym eksponatem jest „Niobide Chiaramonti” – posąg przedstawiający jedną z siedmiu córek Niobe, która próbuje uciec przed gradem strzał Apolla i Artemidy.

Jest to ukazanie znanego mitu greckiego. Oto Niobe, królowa Teb, żona Amfiona, z którym ma 7 synów i 7 córek, chwali się posiadaniem licznego potomstwa, czym drażni Latonę, matkę Apollina i Artemidy. Kiedy Niobe odmawia złożenia ofiary bogini Latonii i jej dzieciom, te zabijają większość dzieci na oczach matki Niobidów (tak nazywano dzieci Niobe), strzelając do nich z łuków. Rozpaczającą Niobe Zeus zamienia w skałę, którą wichura cudownie przenosi do Azji i dziś możemy tam ją podziwiać – to góra Sipylos.

Posąg jest prawdopodobnie rzymską kopią wykonaną w czasach cesarza Hadriana, zapewne stanowił część większej grupy, obrazującej wyżej opisany mit. Odnaleziony został w połowie XVI wieku podczas prac wykopaliskowych w Villa Adriana w Tivoli, zleconych przez kardynała Ippolito d’Este. Istnieje kilka kopii tej grupy, najpełniejszą możemy oglądać we Florencji w Galerii Uffizi.

Oczywiście w tej części muzeum znajdziemy o wiele więcej eksponatów, o których jednak nie można wiele powiedzieć, bo niewiele o nich wiadomo. Przejdźmy zatem dalej.

Sekcja III.

Zebrano tu dzieła sztuki rzymskiej z I wieku oraz początków wieku II.

Jednym z ważniejszych eksponatów w tym miejscu jest płaskorzeźba z ołtarza „ara dei Vicomagistri” z około 20 – 40 r. naszej ery.

Zdobiła prawdopodobnie bazę tego monumentu. Onaleziono ją w 1939 r. podczas prac wykopaliskowych pod Palazzo della Cancelleria. Płaskorzeźba ma długość około 5 metrów oraz 1,04 m. wysokości. Przedstawiono na niej „świętą procesję”. Dostrzegamy muzyków, za nimi ofiarne zwierzęta: wół, byk i krowa oraz ludzie mający te ofiary złożyć – jeden trzyma siekierę, inny młot a jeszcze inny nóż. Trzy ofiary i trzy narzędzia ofiarne. Dalej liktorzy. Pochód otwierają i zamykają Vicomagistri w togach oraz wysokich calcei na nogach. Dostrzeżmy tam również cztery bose postacie. To młodzi chłopcy, którzy jeszcze nie przyjęli togi. Scena przedstawia zatem pochód ofiarny Vicomagistri (świeżo mianowanych urzędników administracji rzymskiej)! Niezwykłe!

Skoro jesteśmy już przy Palazzo della Cancelleria zwróćmy uwagę na dwa inne reliefy również tam odnalezione. Zwane są „rilievi della Cancelleria”. Prawdopodobnie stanowiły część dekoracji pomnika cesarza Domicjana (81 – 96 r.). Nieznany pozostaje autor dzieła. Pierwszy z nich, zwany Reliefem A, przedstawiał powracającego do Rzymu po wojnie domowej w 69 r. cesarza Wespazjana oraz witającego go Domicjana, jego syna. W scenie tej uczestniczą ponadto Senat oraz Lud Rzymski a także Westalki oraz zasiadająca na tronie Bogini Roma.

Relief B przedstawiał zaś przygotowania cesarza Domicjana do wyjazdu na wojnę z germańskim plemieniem zwanym Chatti, które było przeciwne rządom Domicjana. Widoczny był cesarz zachęcany do wojny przez bogów Marsa, Minervę i Romę a także Senat i Lud Rzymski. Jednakże po zamachu 18 września 96 r. i śmierci cesarza, Senat przyjął tzw. damnatio memoriae czyli „potępienie pamięci” – nakazano zapomnieć o Domicjanie i zniszczyć wszystkie dowody jego istnienia. Jego nazwisko usunięto ze wszystkich rejestrów, jego posądi i łuki triumfalne zburzono. Jednak część posągów przekuto tak, aby przypominały nowego cesarza – Nervę. Tak też stało się z przedstawienie Domicjana na Fryzie z Kancelarii. Widać to na pierwszy rzut oka, bowiem głowa Nevry jest nieproporcjonalna w stosunku do ciała. Jego prawe oko jest dużo większe niż lewe, szyja wydłużona. Ciekawe czy podobał mu się jego nowy wizerunek

Niedaleko oczom naszym ukazuje się 39 elementów pochodzących z „Mausoleo degli Haterii”.

Był to rzymski grobowiec zbudowany na początku II wieku przy via Labicana (dzisiejsza via Casilina). Należał do rodziny jednego z wyzwoleńców cesarza Domicjana – Quinto Aterio Thychicus, który pracował jako wykonawca robót publicznych (budowniczy). Grób odnaleziono zupełnie przypadkiem w 1848 r. Dzięki obecnym w Muzeach Watykańskich reliefom z tegoż grobowca, wiemy jak on wyglądał. Składał się z kwadratowego pomieszczenia, częściowy wykopanego w tufie, bogato zdobionego płaskorzeźbami. Po lewej stronie widzimy maszynę budowlaną z czasów rzymskich. To rodzaj windy napędzanej siłą mięśni niewolników.

Na innym z reliefów widzimy aż pięć obiektów.

To budowle, przy których pracował pochowany budowniczy. Możemy je łatwo rozpoznać. Patrząc od lewej są to:

• Łuk Izydy – stał przed świątynią Izydy i Serapisa na Polach Marsowych, pomiędzy Saepta Julia i świątynią Minervy. Patrząc dzisiaj byłoby to miejsce pomiędzy Panteonem a bazyliką S. Maria sopra Minerva;
• Koloseum – jeszcze bez najwyższego poziomu;
• Czterościenny Łuk, być może Porta Triumphalis, jedna z antycznych bram miasta położona w okolicach Forum Boarium;
• Łuk Tytusa i Wespazjana;
• Świątynia Jowisza.

Znany jest również wizerunek zmarłego, wyglądał on tak:

Sekcja IV.

W tej części podziwiać można rzymskie sarkofagi, o których jednak nie będziemy nic pisać, gdyż niewiele o nic wiadomo. Polecamy pospacerować i samemu podziwiać rzymskie zdobienia sakralne na takich tombach jak:

• sarkofagi z mitem Adonisa, syna zrodzonego z kazirodczego związku króla Cypru – Ciniry i jego córki Mirry, która była ponoć piękniejsza niż sama Afrodyta, co oczywiście wzbudziło gniew bogini. Afrodyta sprowadziła na Mirrę uczucie pożądania do własnego ojca. Podobno z pomocą swojej opiekunki Hippolity udało jej się oszukać ojca tak, że ten obcował z nią przez 12 nocy. Jednak ostatniej nocy odkrył prawdę i próbował córkę zabić. Ta uciekając przed gniewem ojca, błagała bogów o ratunek. Udało się, bogowie zamienili ją w drzewo mirtowe, którego żywica po dziś dzień nazywana jest „łzami Mirry”. Pewnego dnia spacerująca Afrodyta usiadła pod owym drzewkiem aby odpocząć. Wtedy pień pękł, a na jej ręce wypadło nagie dziecię. Afrodyta wiedząc czyje jest dziecię, cierpiąc strasznie, wzięła je i nadała mu imię Adonis. Przekazała go pod opiekę Persefonie. Adonis wyrósł na pięknego młodzieńca, tak pięknego, że Afrodyta się w nim zakochała i chciała go odzyskać. Niestety Persefona również była w nim zakochana i nie chciała się z nim żegnać. O całym sporze dowiedział się bóg Ares, kochanek Afrodyty, który nasłał na Adonisa odyńca. Tenże zabił Adonisa rozszarpując mu krocze, z którego na ziemię skapnęło kilka kropel krwi, a z nich wyrosły kwiaty zwane do dziś adonisami (lub miłkami);
• sarkofag z mitem Fedry i Hippolitosa. Podczas nieobecności męża Fedra próbowała uwieść swego pasierpba Hippolitosa. Ten jednak odrzucił jej  zaloty. Zrozpaczona Fedra napisawszy list pożegnalny do męża, zabiła się. W owym liście obwiniła o swoją śmierci pasierba, twierdząc że to on próbował uwieść ją. Pasierb został wygnany. Na podstawie tego mitu powstało potem wiele dzieł, chociażby „Hippolytos uwieńczony” Eurypidesa czy „Fedra” Jean Baptiste Racine’a;
• sarkofag z mitem o bogu Marsie i narodzinach Romulusa i Remusa;
• sarkofag dziecięcy z atletami.

Sekcja V.

Prezentowane są tutaj dzieła sztuki rzymskiej z okresu II – III wieku.

Najciekawsze są zapewne mozaiki posadzkowe z Term Karakalli pochodzące z III wieku.

Tworzyły one podłogę dwóch eksedr w bibliotekach Term Karakalli. Przedstawiają figury i popiersia bokserów oraz zapaśników, z charakterystycznie spiętymi z tyłu głowy włosami, tzw. cirrus. Dostrzeżemy też sędziów w togach. Choć termy powstały na początku III wieku, niektórzy historycy sztuki twierdzą, że ta posadzka jest późniejsza i pochodzi z czasów renowacji obiektu, która miała miejsce na początku IV wieku.

Poza mozaikami zwróćmy również uwagę na inne zebrane tutaj dzieła, o których nie będziemy szerzej pisać aby Was nie zanudzić:

• posąg Antinousa – kochanka cesarza Hadriana;
• statua loricata – prawdopodobnie to sam cesarz Hadrian;
• grupa „Mitra zabija byka”;
• ołtarz z pracami Herkulesa.

Na tym kończymy spacer po kolejnym z wielu Muzeów Watykańskich. Wkrótce opiszemy następne.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Brian W. Jones, L’imperatore Domiziano, Londra 1992;
• Hugh Infine, Sui Rilievi Flavi dal Palazzo della Cancellaria, 1948;
• Anna Ferrari, Dizionario di mitologia – Niobe, Torino 2015;
• Guida ai Musei e alla Città del Vaticano, Musei Vaticani 2003;
• Ranuccio Bianchi Bandinelli, Mario Torelli, L’arte dell’antichità classica, Etruria-Roma, Torino 1976;
• Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell’arte, volume 1, Milano 1999.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Gregoriano Profano pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś niektórzy z Was podskoczą pewnie z radości, rozpoczynamy bowiem właściwe zwiedzanie Muzeów Watykańskich. Postaramy się je opisać na tyle szczegółowo, na ile jest to możliwe na blogu. Na „pierwszy strzał” pójdzie watykańska galeria obrazów. Zapraszamy na spacer po Pinakotece Watykańskiej.

Na początek jak zwykle słów kilka na temat historii powstania tegoż muzeum. Pinakotekę zapoczątkował w 1790 r. papież Pius VI, który udostępnił do oglądania zbiór złożony ze 118 obrazów. Niestety już 7 lat później podpisano traktat w Tolentino, na mocy którego wiele dzieł sztuki przeniesiono do Paryża. W 1816 r., po upadku Napoleona Bonaparte, część dzieł sztuki (77 obrazów) wróciła do papieża (dzięki olbrzymim staraniom jakie podjął Antonio Canova), który powziął pomysł stworzenia nowoczesnego muzeum wystawiającego jedynie obrazy. Jednak dopiero w 1932 r. udało się ten pomysł w pełni zrealizować. 27 października 1932 r. otwarto nowe muzeum – Pinakotekę Watykańską, która mieści się w budynku proj. Luca Beltrami. Uroczystości przewodniczył papież Pius XI. Ponieważ z roku na rok kolekcja powiększała się, dziś zbiór Pinakoteki liczy 453 dzieła sztuki z czego 432 to obrazy. Wystawiane są one w 18 salach na pierwszym piętrze budynku. Parter zajmują sale konserwatorskie a drugie piętro – biblioteka. Nie oszukujmy się, że uda nam się dokładnie zwiedzić całą Pinakotekę i opowiedzieć szczegółowo historię każdego obrazu. Aby tego dokonać potrzebowalibyśmy bowiem…..14 dni!! Przy założeniu, że spędzalibyśmy w Pinakotece 8 godzin dziennie bez ani jednej minuty przerwy!

Wielokrotnie wspominałem, że na blogu nie będę opisywał zbiorów muzealnych, gdyż po chwili taki post będzie już nieaktualny, ekspozycje bowiem zmieniają sie bardzo szybko. Wyjątkiem będą Muzea Watykańskie, choć jak sami zobaczycie na przykładzie chociażby Pinakoteki, post ten już w chwili publikacji będzie nieaktualny. Opisujemy tu bowiem standardową ekspozycję. Jednakże niemal każdego dnia coś się zmienia: dzieła zmieniają swe miejsca, wypożyczane są na ekspozycje czasowe bądź udają się do pracowni konserwatorskich. W ich miejsce wstawia się inne obrazy. Dlatego nie miejcie mi za złe tego, że zwiedzając Pinakotekę nie odnajdziecie niektórych z opisanych tu malowideł, odnajdziecie za to zapewne wiele obrazów, o których nie piszemy.

Zaczynajmy!

Wchodząc do przedsionka Pinakoteki zauważamy pierwsze dzieło. To popiersie papieża Piusa XI wykonane przez Enrico Quattrini.

Sala I – Sala Prymitywów

Zgromadzono tu tzw. dzieła prymitywne powstałe w okresie XII – XV w.

• Antonio Veneziano. Urodził się w Wenecji, niestety nie wiadomo kiedy. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą dopiero z roku 1369. Wiadomo, że był uczniem Taddeo Gaddi. Działał głownie w swoim mieście rodzinnym, ale jego prace da się również zaobserwować w Pizie czy Florencji. Pinakoteka Watykańska szczyci się wykonanym przez niego dziełem zatytułowanym „Św. Jakub”.
• Vitale da Bologna. Podpisywał się jako Vitalis de Bononia. Nie wiadomo, kiedy się urodził, gdyż pierwsze informacje na jego temat pochodzą z 1330 r. Był reprezentantem szkoły regionu Emilia – Romania. Aktywny głównie w Bolonii. Jednym z najbardziej znanych jego dzieł jest „Św. Grzegorz i smok” przechowywane w Pinakotece Narodowej w Bolonii. Zmarł w 1359 r. Tutaj widzimy inne jego dzieło: „Madonna dei Battuti”.

  

  To niewielka (96 x 68 cm) tempera na desce. Technika tempery to malowanie emulsją złożoną z 3 składników: tłustego (np. schnącego oleju), wodnego (wody lub wodnego kleju) i emulgatora łączącego dwa powyższe składniki w jednolite spoiwo. W centralnej części widzimy Madonnę z Dzieciątkiem, po jej prawicy (czyli po lewej stronie obrazu) klęczą mnisi pochodzący z laickiego Bractwa Białych Biczowników. Obraz powstał właśnie dla nich. W oryginale przechowywany był w kościele szpitalnym Biczowników Białych w Ferrarze. Kiedy ulicami miasta ruszała procesja, w której szli mnisi trzymający w rękach bicze i okładający się nimi po plecach, na przodzie niesiono właśnie tą Matkę Boską. W 1841 r. Biblioteka Apostolska dokonała zakupu tego dzieła. Obok widzimy „Chrystusa Sądzącego”, niestety jest to dzieło bliżej nieznane. Wykonane prawdopodobnie w Rzymie w XII wieku.

• Artysta nieznany. Podejrzewa się, że mógł być uczniem Giunta Pisano, co oznacza, że dzieło „Św. Franciszek i historie z jego życia” powstało w XIII wieku. To również tempera na desce o wymiarach 66 x 86,5 cm. W centralnej części widzimy postać świętego a po bokach 4 cuda przez niego dokonane: uleczenie zdeformowanego dziecka, uzdrowienie chromego, uwolnienie opętanego od demona i uleczenie Bartłomieja z Narni przed grobem św. Franciszka.
• Nicolò i Giovanni. Niestety o samych artystach niewiele możemy powiedzieć. Żyli prawdopodobnie w XII wieku, byli Rzymianami. Widzimy tu „Sąd Ostateczny” – tempera na desce, dzieło dość duże – 288 x 243 cm.

  

  Ma formę okrągłej tablicy z prostokątną podstawą. W oryginale mieściło się w Oratorium św. Grzegorza z Nazjanzu w Rzymie. Jest to pięć nachodzących na siebie obrazów ukazujących Sąd Ostateczny: 1. „Chrystus pomiędzy cherubinami i aniołami”, 2. „Chrystus przed ołtarzem z dwoma aniołami i 12 apostołami”, 3. „Św. Paweł prowadzący wybrańców”, „Maryja i św. Szczepan wstawiający się za niewinnymi świętymi”, „Trzy Dzieła Miłosierdzia: Nagich Przyodziać, Więźniów Nawiedzać, Spragnionych Napoić”, 4. „Zmartwychwstanie zmarłych”, 5. „Piekło” i „Niebieskie Jeruzalem”. Następnie widzimy kolejne mało znane dzieła „Mojżesz” i „Amos” – starotestamentowi prorocy. Również pochodzą ze szkoły rzymskiej XII wieku.

• Margaritone da Arezzo. Urodził się około roku 1240. W dokumentach z tamtej epoki tylko raz pojawia się wzmianka o nim, jego życiorys jest niestety nieznany, lecz zachowało się sporo dzieł sygnowanych jego podpisem. Jednym z najbardziej znanych jest „Madonna z Dzieciątkiem” z kościoła S. Maria w Montelungo. My widzimy inną jego operę: „Św. Franciszek” – tempera na desce o wymiarach 127,2 x 53,9 cm. To jedno z najstarszych przedstawień tego świętego.
• Francescuccio Ghissi. Kolejny malarz, o życiu którego niewiele wiadomo. Prawdopodobnie urodził się we Florencji, być może w roku 1359, działał jednak w dużej mierze w regionie Marche. Był przedstawicielem malarstwa gotyckiego. Najbardziej znanym jego dziełem jest „Pokorna Madonna” – dziś w Polesden Lacey w Anglii. Przed nami natomiast inne jego dzieło o dość zaskakującym tytule: „Mleczna Madonna”, choć niektórzy twierdzą, że ten tytuł jest błędny i należy obraz nazywać również „Pokorną Madonną”.
• Allegretto di Nuzio. Kolejny z mało znanych artystów średniowiecznych zwanych prymitywistami. Urodził się w miejscowości Fabriano niedaleko Ankony około roku 1315. Uważa się, że był uczniem Mistrza Campodonico. W 1346 r. wzmiankowany był w dokumentach Florencji co oznacza, że wykonywał tam jakieś dzieło. Następnie wrócił do swojej miejscowości i tam już pozostał. W sali tej widzimy jego obraz „Madonna z Dzieciątkiem, świętym Michałem i świętą Urszulą”. Jest to tryptyk wykonany temperą na desce. Środkowa część ma wymiary 116,2 x 57,8 cm, natomiast skrzydła 83,8 x 33 cm. Tryptyk wykonany został w 1365 r. jak wynika z podpisu, którym jest sygnowany. W centralnym panelu widzimy klęczącą przed Madonną grupę darczyńców, prawdopodobnie fundatorów tegoż tryptyku. Dzieło pochodzi z kościoła św. Łucji w Fabriano, w zbiorach Pinakoteki od roku 1820.
• Giovanni del Biondo. I znów nie wiemy, kiedy się urodził i co robił za młodu. Pochodził prawdopodobnie z Casentino. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą dopiero z roku 1356. Jego dzieła klasyfikuje się jako malarstwo florenckie okresu późnego gotyku. Zmarł około roku 1398. Na ścianie widzimy „Madonnę z Dzieciątkiem i świętymi” – ponownie jest to tempera na desce, tym razem o wymiarach 75,4 x 43,4 cm. Święci zostali oczywiście zidentyfikowani. Po lewej stronie dostrzeżemy zatem św. Szczepana, Antoniego Opata, Wawrzyńca i Franciszka; po prawej zaś kobiety, święte Maria Magdalena, Katarzyna Aleksandryjska, Klara i Katarzyna Sieneńska. Poniżej leży kościotrupek, którego jedzą robaki.
• Artysta nieznany. „Krzyż procesyjny” ze szkoły umbryjskiej XIII wieku.
• Bernardo Daddi. Nazywano go Bernardus Florentinus, urodził się prawdopodobnie około roku 1300 we Florencji lub gdzieś w okolicach tego miasta. Był uczniem i naśladowcą Giotta. Zajmował się głównie malarstwem religijnym, malował kościoły oraz ołtarzyki zamawiane przez mieszkańców Florencji, wykorzystywane w prywatnych domach. Działał w zgodzie ze stylem gotyckim. Jego najbardziej znane dzieła to „Zwiastowanie” w muzeum w Luwrze oraz freski w kościele Santa Croce we Florencji, dokładniej w kaplicy Pulci Berardi. Zmarł w 1348 r. prawdopodobnie w wyniku „Czarnej śmierci” czyli dżumy, która przetoczyła się przez Europę w latach 1348 – 1353, zabijając ponad 100 milionów ludzi (około 30% populacji Europy, choć niektórzy uważają te dane za bardzo zaniżone). W sali tej mieści się 8 malutkich (26,5 cm x 30 cm) dziełek tegoż artysty ukazujących „Historie św. Szczepana”. Były one częścią tzw. predelli, czyli podstawy nastawy ołtarzowej. Obecnie wiemy, iż był to poliptyk, czyli ołtarz składający się z wielu małych części. Niestety po dziś dzień nie został on zidentyfikowany. Są to dzieła wykonane na desce. Obrazki przedstawiają śmierć pierwszego z męczenników oraz historię związaną z odnalezieniem jego relikwii. Widzimy tu zatem „Ukamienowanie św. Szczepana”, „Objawienie się Szczepana świętemu Gamalielowi”, „Św. Lucjan opowiada swoją wizję Janowi” (ponoć w 415 r. Lucjanowi ukazać miał się św. Gamaliel i ujawnić, gdzie pochowano ciało św. Szczepana. Lucjan opowiedziało tym patriarsze Jerozolimy – Janowi – który w miejscu pochówku Szczepana wystawił bazylikę. Drugi kościół powstał w miejscu ukamieniowania świętego. Dziś relikwie św. Szczepana znajdują się w bazylice św. Wawrzyńca za murami), „Odnalezienie ciał św. Szczepana, jego syna Abiba oraz Nikodema”, „Przeniesienie ciał świętych do Jerozolimy” (według legendy tam doszło do cudu. Eudoksję, córkę cesarza Teodozjusza, opętał diabeł. Sprowadzono ciało św. Szczepana, aby opętana mogła go dotknąć wierząc, że w ten sposób wypędzą szatana z ciała. Ten jednak wykrzyczał, że wyjdzie z niego dopiero kiedy przeniosą ciało do Rzymu. W Rzymie postanowiono umieścić je w kościele św. Piotra w Okowach, jednak po drodze konie stanęły, zaparły się i nie chciały iść dalej a szatan przez usta Eudoksji krzyczał, że na próżno próbują, konie nie pójdą, bo ciało Szczepana chce leżeć obok ciała św. Wawrzyńca. Woli tej stało się zadość i kiedy ciała się spotkały, św. Wawrzyniec podobno przesunął się w grobie ustępując miejsca Szczepanowi. Kiedy Eudoksja dotknęła obu ciał szatan opuścił ją. Działo się to 22 kwietnia 425 roku), „Przeniesienie ciała św. Szczepana do Rzymu”, „Spotkanie się ciał św. Szczepana i św. Wawrzyńca”, „Potrzebujący proszący o cud nad grobem świętych Wawrzyńca i Szczepana”.
• Giovanni Bonsi. Urodził się przed rokiem 1348 prawdopodobnie we Florencji lub okolicach. Jego dzieła charakteryzował styl protorenesansowy, tworzył prawdopodobnie pod wpływem innego florentczyka – Andrea Orcagna. Pinakoteka przechowuje jego dzieło zatytułowane „Madonna z Dzieciątkiem i święci Onufry, Mikołaj, Bartłomiej i Jan Ewangelista”.

Sala II – Sala Giotto

Prezentuje się tu dzieło słynnego Giotto oraz artystów zwanych we Włoszech giottystami, czyli jego naśladowców. Obrazy te pochodzą z XIII, XIV i XV wieku.

• Giotto. Naprawdę nazywał się Angiolo di Bondone, Giotto jest zdrobnieniem jego imienia. Urodzony we Florencji około roku 1266 był malarzem i architektem, ale mało kto wie, iż również tzw. świeckim mnichem – tercjarzem franciszkańskim. Jako młody chłopiec był pasterzem, który pilnując trzody i odpoczywając w cieniu pod drzewkiem lubił rysować owce. Jak twierdzi Vasari w swych „Żywotach”, pewnego dnia znany artysta – Cimabue – zobaczył te obrazki i natychmiast przyjął go do siebie na naukę. Nie jest to jednak potwierdzone, bo Vasari znany jest niestety z tego, że wiele historii po prostu wymyślił. W latach 1288 – 1292 wraz z Cimabue malował Giotto freski „Historie Izaaka” w bazylice św. Franciszka w Asyżu (znów jest to informacja przekazana przez Vasariego, dziś historycy sztuki spierają się w tej kwestii), gdzie zaprzyjaźnił się z wieloma artystami z Rzymu. W tym okresie prawdopodobnie pojawił się w Rzymie, gdzie, jak się sądzi, wykonał fresk „Papież Bonifacy VIII ogłaszający rok święty” (dziś jego fragment podziwiać możemy w arcybazylice na Lateranie) oraz medaliony „Prorocy” w bazylice S. Maria Maggiore i freski w bazylice św. Piotra, niestety niezachowane. Wróciwszy do Florencji ożenił się z kobietą o „wdzięcznym” imieniu – Ciuta Miał z nią czterech synów i cztery córki. Kolejne lata to podobno powrót do Asyżu, gdzie w latach 1298 – 1299 stworzyć miał freski „Historie św. Franciszka” (znów nie jest to potwierdzona informacja). Co ciekawe w 2011 r. historyk sztuki, mediewistka, pani Chiara Frugoni, podczas prac badawczych w tamtejszej bazylice odkryła coś niewiarygodnego! Otóż na dwudziestym epizodzie, w chmurach odkryto twarz demona! Na dodatek demon ten ma rysy samego Giotta! Czyżby stanowiło to potwierdzenie, że faktycznie jest autorem tych fresków? Kolejne etapy jego życia to praca w Padwie, potem znów we Florencji, a od roku 1328 w Neapolu i od 1334 r. ponownie we Florencji, gdzie zmarł w chwale w styczniu 1337 r. Dziś uważamy, że Giotto jest prekursorem renesansu, wyprzedził swe czasy o 100 lat! Jako pierwszy odszedł od maniery bizantyjskiej charakteryzującej się jednowymiarowością i sztywnością postaci i zaczął malować bardziej realnie. Wprowadził trójwymiarowość postaci posługując się między innymi światłocieniem! Jako jeden z pierwszych zaczął malować postacie spoglądające sobie głęboko w oczy, co w tamtych czasach było niezwykle erotyczne. Złośliwi nazywają to „spojrzeniem kopulacyjnym”, gdyż dawniej (dziś w sumie też) spoglądanie w oczy było „grą wstępną” przed aktem seksualnym. To niezwykle ważne kroki dające możliwości późniejszego rozwoju malarstwa. Z Giottem związanych jest wiele anegdotek. Podobno był lichwiarzem (człowiekiem udzielającym pożyczek na bardzo wysoki procent), niezwykle brzydkim i niezwykle grzesznym człowiekiem, jednakże obdarzonym ogromnym poczuciem humoru. Potrafił żartować z własnej brzydoty. Żartował również z religii i wierzeń, mimo że w tamtych czasach było to nie do pomyślenia! Zapytany o to, dlaczego na jego obrazach św. Józef jest zawsze bardzo smutny odpowiedział: „A czy może być wesoły widząc, że jego żona jest brzemienna i nie mając pojęcia z kim?” Wydaje się jednak, że nie doszło to do uszu Kościoła, w przeciwnym wypadku zostałby niechybnie skazany na śmierć za herezję. Stoimy przed „Tryptykiem Stefaneschi” wykonany przez Giotta około roku 1320. Swą nazwę zawdzięcza zleceniodawcy, którym był kardynał Jacopo Caetani Stefaneschi (który, co ciekawe, nigdy nie przyjął święceń kapłańskich). Jest to tempera na desce. Panel centralny ma wymiary 178 x 89 cm, pod nim mieści się predella, której panel centralny ma 45 x 83 cm, flankują go panele o wymiarach 44 x 82 cm, panele boczne mają zaś 168 x 82 cm. Tryptyk był częścią ołtarza konfesyjnego pierwszej bazyliki św. Piotra. Z odnalezionego w roku 1603 dokumentu “Liber benefactorum” Bazyliki Watykańskiej dowiedzieć się możemy między innymi, że kardynał zapłacił Giotto 800 florenów. Dużo to czy mało? W tamtych czasach w Polsce za 1,5 florena można było kupić swojej kobiecie piękne futro na zimę Wróćmy jednak do tryptyku. Malowany jest dwustronnie. Na awersie, czyli części przedniej (skierowana była w stronę wiernych) widzimy: „Św. Piotr na tronie wśród aniołów wraz z klęczącymi papieżem Celestynem V i kardynałem Stefaneschi ofiarowującym tryptyk” (część centralna), „Święty Andrzej i św. Jan Ewangelista” (po prawej), „Św. Jakub i św. Paweł” (po lewej). Poniżej w lewej części predelli widzimy “Św. Szczepan w otoczeniu dwóch innych świętych”.

  

  Rewers zaś (skierowany dawniej w stronę absydy bazyliki) zdobią: “Chrystus na tronie wśród aniołów i klęczący kard. Stefaneschi” (w centrum), „Ścięcie św. Pawła” (po prawej, widzimy tam między innymi św. Plautillę – młodą wdowę obecną faktycznie podczas egzekucji św. Pawła, były tam również św. Bazylisa i św. Anastasia. Ponoć to one pogrzebały ciało św. Pawła, za co później zostały skazane przez Nerona na śmierć), „Ukrzyżowanie św. Piotra” (po lewej – po bokach krzyża widzimy dwie piramidy, jedna to Piramida Cestiusza, druga – nieistniejąca już dziś, mieszcząca się kiedyś na wzgórzu watykańskim piramida Meta Romuli. Ponad krzyżem dwa anioły unoszące duszę św. Piotra do nieba). W centralnej części predelli widzimy ponadto “Madonnę z Dzieciątkiem na tronie wśród aniołów wraz ze św. Piotrem i św. Pawłem”, po lewej i prawej stronie zaś „Apostołowie”.

  

  Tryptyk został zaprojektowany przez Giotto, prawdopodobnie jednak wykonali go jego uczniowie.

• Jacopo del Casentino. Urodził się około 1297 r. w Pratovecchio, aktywny był głównie we Florencji. W młodości ojciec oddał go do warsztatu Taddeo Gaddi gdzie ucząc się malarstwa wykonał swoje pierwsze prace. Wtedy też otrzymał pierwszy poważny kontrakt dotyczący wymalowania sklepienia kościoła Orsanmichele we Florencji. Jest również wzmiankowany w miejscowości Arezzo, gdzie pracował nad dekoracją kościoła S. Bartolomeo oraz Duomo Vecchio. Nie do końca wiadomo, kiedy nadszedł kres jego życia. Vasari, w pierwszym wydaniu swych „Żywotów” pisze, że umarł w wieku 65 lat w roku 1358, natomiast w drugim wydaniu wyczytać możemy, że odszedł w wieku lat 80! Dziś jednak obstawia się rok 1349 jako datę jego śmierci. My stoimy przed dziełem zatytułowanym „Madonna z Dzieciątkiem”. To tempera na desce o wymiarach 67 x 42,5 cm, stanowiło kiedyś centralny panel poliptyku.
• Pietro Lorenzetti. Urodził się w Sienie pomiędzy rokiem 1280 a 1285. Jedynymi pewnymi informacjami na temat jego życia są daty i podpisy umieszczane prze niego w miejscach swojej pracy i na swych dziełach. Nie możemy się tu powołać nawet na dzieło Vasari, gdyż historiograf w tym przypadku popełnił mnóstwo błędów zaczynając już od nieprawdziwego imienia, nazywa bowiem malarza – Pietro Laurati! W latach 1310 – 1320 notowany jest Pietro w Asyżu jako jeden z dekoratorów bazyliki św. Franciszka. Tworzy tam „Sceny Pasyjne”. Potem udaje się do Arezzo a od 1329 r. odnajdujemy jego podpisy na dziełach wykonanych w Sienie. Rok 1340 to czas wielu podróży malarza po Toskanii, gdyż odnajdujemy jego sygnatury zarówno we Florencji jak i w miejscowości Pistoia. Dwa lata później znów jest w Sienie, gdzie wykonuje tryptyk na potrzeby kościoła San Savino. Jego ostatnie dzieło – „Narodzenie Pańskie” datowane jest na rok 1347, prawdopodobnie jest to również rok jego śmierci. Stoimy przed temperą na desce o wymiarach 38 x 27,5 cm – „Jezus przed Poncjuszem Piłatem”, to niestety jedno ze słabo znanych dzieł tego artysty. Wiadomo, że powstało w 1340 roku.
• Simone Martini. Urodził się około 1284 r. w Sienie. Za młodu uczył się w warsztacie znanego już wówczas wielkiego malarza Duccio di Buoninsegna – założyciela szkoły sieneńskiej. Działał głównie w Sienie choć widoczny jest też w Pizie, Asyżu a nawet w Neapolu. Jest autorem pewnego typu Madonn (popularnie nazywanych Madonnami typu sieneńskiego), na których później wzorowali się kontynuatorzy szkoły z tego miasta. W Asyżu pracował przy dekoracji kościoła Franciszkanów, gdzie wymalował 11 fresków z „Historiami z życia św. Marcina”. W latach 1339 – 1344 przebywał na dworze papieskim w Awinionie, gdzie wykonał „Chrystusa powracającego do swych rodziców”. Przez współczesnych został okrzyknięty największym malarzem Sieny. Jego uczniami byli między innymi Lippo Memmi czy Giacomo di Mino. Jego wielkim przyjacielem zaś – Petrarka. Jest też pierwszym na świecie malarzem, który stworzył świecki fresk, na którym nie ma ani jednej świętej postaci. Ponadto jako pierwszy w Europie namalował konny portret (obraz zatytułowany „Kondotier” – Palazzo Publico, Siena). W sali Pinakoteki wisi inne z jego dzieł – „Błogosławiący Odkupiciel”.

  

  To tempera na desce o wymiarach 39 x 29 cm, powstała prawdopodobnie pomiędzy rokiem 1315 a 1320, stanowiła być może część nieistniejącego już dziś poliptyku. Przedstawia Chrystusa Odkupiciela z charakterystycznie uniesioną prawą ręką w geście błogosławieństwa, lewa zaś leży na księdze. Jest to typowe przedstawienie jeszcze dla stylu bizantyjskiego, jednak kolory świadczą o wyjściu z pracowni sieneńskiej.

• Bernardo Daddi. Opowiadaliśmy już o nim w pierwszej sali. Tu widzimy kolejne z jego dzieł – “Madonna Magnificat”.

  

  Tempera na desce w rozmiarze 71 x 52,6 cm.

• Sano di Pietro. Urodził się również w Sienie, jednak później, bo w roku 1405. Pierwsze wzmianki o nim pojawiają się dopiero w roku 1443. Początkowo malarz, po roku 1450 zmienia zainteresowania i przerzuca się na miniaturę. Umiera około roku 1481. Pinakoteka jest w posiadaniu dwóch jego dzieł: „Narodzenie i zwiastowanie pasterzom” oraz „Ucieczka do Egiptu”.
• Giovanni di Paolo. Również XV-wieczny malarz, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły sieneńskiej, urodzony w 1398 lub 1403 r. Jego twórczość nazywana jest malarstwem gotyku międzynarodowego. Był również ilustratorem manuskryptów, dekorował między innymi teksty samego Dante Alighieri. Po śmierci w 1482 r. został zupełnie zapomniany a jego dzieła przypisywano innym artystom. Dopiero w XX wieku odkryto go na nowo, jego obrazy są dziś wysoko cenione. W sali widzimy tempery na desce: „Modlitwa w Ogrójcu”, „Opłakiwanie Chrystusa” – są częścią predelli nieistniejącego dziś tryptyku, wykonane prawdopodobnie pomiędzy 1440 a 1445 rokiem oraz „Zwiastowanie”, które stanowiło część przenośnego ołtarzyka.
• Stefano di Giovanni di Consolo da Cortona zwany Sassetta. Kolejny z reprezentantów szkoły sieneńskiej. Urodził się pomiędzy rokiem 1392 a 1400 prawdopodobnie w miejscowości Cortona, z której pochodził późniejszy znany artysta – Pietro da Cortona. Na jego temat też niewiele wiadomo. Pierwsze wzmianki pochodzą dopiero z roku 1423, wtedy już przebywa w Sienie, gdzie tworzy ołtarz w kościele Karmelitów. Słynie głownie z malowania wielkich nastaw ołtarzowych. Zmarł około roku 1450. Tempera na desce o wymiarach 25 x 28,5 cm „Wizja św. Tomasza z Akwinu” była kiedyś częścią predelli tryptyku stojącego w Kaplicy Cechu Prząśników w Sienie. Dzieło dość dużo podróżowało. Zakupione do muzeum w Sienie, potem wyjechało do Budapesztu, Melbourne, Barnard Castle by w końcu trafić na stałe do Watykanu. Drugim jego dziełem jest „Pokorna Madonna z Dzieciątkiem”.

  

  To tempera na desce o wymiarach 54,5 x 73 cm

• Lorenzo Monaco. Naprawdę nazywał się Piero di Giovanni. Urodził się we Florencji około roku 1370. Ponieważ mając lat 21 wstąpił do zakonu Kamedułów zaczęto nazywać go Lorenzo Monaco, czyli Wawrzyniec Mnich. Faktem jest jednak to, że nigdy nie złożył ślubów wieczystych, wystąpił bowiem z zakonu. Zmarł w 1425 r., jest przedstawicielem szkoły sieneńskiej. „Historie z życia św. Benedykta” to tempera na desce o wymiarach 30 x 65 cm. Widzimy tu moment wypędzenia przez świętego demona, który opętał mnicha. Jest to zatem przykład egzorcyzmu odprawionego w VI wieku przez założyciela zakonu Benedyktynów na Monte Cassino. Po dziś dzień w sklepikach zakonu Benedyktynów można zakupić medalik św. Benedykta. Ten kto go nosi ponoć nigdy nie zostanie opętany. Na przedniej stronie wybity jest św. Benedykt z atrybutami egzorcyzmów, czyli krzyżem i księgą, na rewersie zaś krzyż, którego pionowa belka pokryta jest literami: CSSML („Crux Sacra Sit Mihi Lux” czyli „Krzyż Święty niech będzie Ci światłem”) a pozioma: NDSMD („Non Draco Sit Mihi Dux” czyli „Diabeł niech nie będzie mi przewodnikiem”). Dookoła krzyża biegnie zaś skrót: VRSNSMV – SMQLIVB („Vade Retro Satana Numquam Suade Mihi Vana – Sunt Mala Quae Libas Ipse Venena Bibas” czyli „Idź precz Szatanie nie kuś mnie do próżności – Złe jest to co podsuwasz sam pij truciznę”). Wierzyć czy nie wierzyć – decyzję pozostawiam Wam. Warto jednak wiedzieć, że coś takiego istnieje, gdyż jest to interesujące również z punktu widzenia sztuki sakralnej a raczej sakralnego rzemiosła artystycznego. Medalik powstał bowiem dawno, w XVII wieku, wybity został na terenach dzisiejszych Niemiec skąd rozprzestrzenił się po całej Europie. Potrafił nawet uratować ludziom życie. Nosili go Ci, których natura obdarzyła jakimiś znamionami (duży pieprzyk, „myszka” itd.) – dawniej uznawanymi za odcisk diabła. W ten sposób pokazywali, że diabeł ich nie posiadł i unikali stosu.
• Gentile da Fabriano. Urodził się około 1370 r. w miejscowości Fabriano, tworzył natomiast głównie w Wenecji i Bresci. W 1420 r. przybył do Florencji, gdzie wykonał dzieło swego życia – nastawę ołtarzową z „Pokłonem Trzech Króli”. W 1427 r. pojawił się w Rzymie i przyjął zlecenie na dekorację nawy głównej arcybazyliki św. Jana na Lateranie. Niestety w sierpniu tegoż roku umarł, jego dzieło ukończył inny malarz – Pisanello. Dziś ich jednak nie zobaczymy, zostały zniszczone przez Borrominiego, który przeprojektował w XVII wieku wnętrze tej rzymskiej katedry. Gentile był przedstawicielem nurtu zwanego gotykiem międzynarodowym. Pochowano go w bazylice S. Francesca Romana, tuż przy Forum Romanum. Niestety jego sarkofag zaginął. Dzieła, które tu widzimy to 4 deseczki wykonane temperą stanowiące część predelli zapomnianego dziś Poliptyku Quaratesi mieszczącego się dawniej kościele św. Mikołaja we Florencji. Przedstawiają „Historie z życia św. Mikołaja z Bari” (choć naprawdę pochodził z Miry, jego relikwie przeniesiono do Bari dopiero w 1087 roku). Widzimy zatem “Narodziny św. Mikołaja”, “Św. Mikołaj daje trzy złote kule trzem biednym dziewczynom” (to przedstawienie słynnej legendy, dzięki której dziś – 6 grudnia – obdarowujemy się prezentami. Podobno Mikołaj, zanim został biskupem Miry, miał bardzo chciwego sąsiada, który drwił z pobożnych ludzi. Bóg miał go ponoć ukarać, stracił cały majątek. Wtedy postanowił sprzedać swoje trzy córki do domu publicznego, gdyż nie znaleźli się mężczyźni, którzy chcieliby poślubić biedne dziewczyny bez posagu. Mikołaj postanowił pomóc biedaczkom. Nocą zakradł się pod okno i wrzucił do sypialni sakiewkę ze złotem – w innej wersji legendy była to złota kula. Ojciec zadowolony wydał córkę za mąż. Kolejnej nocy zrobił Mikołaj to samo. Ojciec znów wydał córkę za mąż. Trzeciej nocy – z 5 na 6 grudnia – ciekaw skąd biorą się pieniądze, schował się w krzakach i czekał. Wtedy zobaczył jak Mikołaj, którym tak bardzo pogardzał, wrzuca do środka sakiewkę. Podbiegł do niego, rozpłakał się i przepraszając za swe zachowanie gorąco mu dziękował obiecując, że się zmieni i będzie już żył bardzo pobożnie. Ponieważ Mikołaj zmarł również 6 grudnia, ten dzień stał się jego świętem), „Św. Mikołaj wskrzesza trójkę dzieci umieszczonych w solance” (czyli po prostu zamarynowanych), „Św. Mikołaj ratuje łódź, której grozi katastrofa”. Warto pamiętać, iż dzieła te wykonał artysta w 1425 roku, na dwa lata przed śmiercią. To praktycznie ostatnie jego prace.

Sala III – Sala Fra Angelico, Filippo Lippi i Benozzo Gozzoli

Prezentowane są tu dzieła z XV wieku.

• Tommaso da Cristoforo Fini. Bardziej znany pod pseudonimem Masolino da Panicale, urodził się około roku 1383. Malarz okresu zwanego we Włoszech quattrocento, w którym malarstwo przechodzi z gotyku w renesans. O jego życiu prawie nic nie wiadomo. Podejrzewa się, że kształcił się w warsztacie Lorenzo Ghiberti lub u malarza zwanego Starnina. Dziś Masolino nazywa się ostatnim malarzem gotyku florenckiego. Działał głownie we Florencji, choć jego dzieła można dostrzec też w Rzymie, razem ze swym współpracownikiem Masaccio dekorował prawdopodobnie kaplicę św. Katarzyny Aleksandryjskiej w bazylice S. Clemente. Ci dwaj są też pierwszymi malarzami tworzącymi akty, na których ukazuje się prawdziwą anatomicznie nagość ludzkiego ciała. Zmarł we Florencji w okolicach roku 1440.

  

  Widzimy tu dwa z jego dzieł wykonane techniką tempery na desce o wymiarach 53,1 x 31,5 cm – „Ukrzyżowanie” oraz na desce o wymiarach 19,7 x 48,4 cm – „Zaśnięcie Marii”.

• Guido di Pietro da Vicchio. Bardziej znany jako Beato Angelico lub Fra Angelico, w Polsce zwany też Janem z Fiesole. Przydomek Angelico zyskał dlatego, że był najbardziej pobożnym z pobożnych malarzy, również dlatego, że malował przepiękne anioły. Urodził się około roku 1399 (gdzieniegdzie np. na Wikipedii wyczytamy, że pojawił się na świecie w roku 1387 – nie wierzmy w to! Data ta została kategorycznie obalona przez historyków sztuki!) w małej miejscowości Vicchio w Toskanii. Mając 20 lat wstąpił do klasztoru w miejscowości Fiesole. Studiował malarstwo we Florencji, być może w warsztacie Masolino, gdyż podobnie jak on, Fra Angelico malował w stylu pełnym dekoracyjności. Jedno z pierwszych dzieł jakie stworzył mieści się w klasztorze św. Dominika właśnie w Fiesole. Od 1438 r. pracował przy dekoracji klasztoru św. Marka we Florencji, gdzie w ciągu lat 12 pokrył freskami 40 cel zakonników. W międzyczasie, bo około roku 1445, na zaproszenie papieża Eugeniusza IV przybył do Rzymu i podjął się dekoracji kaplicy św. Mikołaja w bazylice św. Piotra. W 1450 r. znów widzimy go w Fiesole, gdzie obrany zostaje przeorem. Długo tam miejsca nie zagrzewa, gdyż w 1454 r. kolejny z papieży, Mikołaj V zaprasza go znów do Rzymu. Tego miasta już nigdy nie opuszcza, gdyż 18 lutego 1455 r. umiera. Pochowany zostaje kościele dominikańskim – S. Maria sopra Minerva. 3 października 1982 r. Jan Paweł II dokonał jego beatyfikacji, dwa lata później ogłoszony został patronem artystów. W Polsce jest ponadto patronem historyków sztuki. Ciekawostką jest, iż twierdził on, że obrazy maluje po odbytych rozmowach z Jezusem, który daje mu wskazówki. Malując niektóre swe dzieła płakał, bo bardzo mu się nie podobały, ale nic nigdy nie poprawiał twierdząc, że tego chciał Bóg, gdyż to on prowadzi jego rękę. Był przedstawicielem wczesnego renesansu. Widzimy tu kilka jego dzieł. Na początek zwróćmy uwagę na „Madonnę z Dzieciątkiem pomiędzy św. Dominikiem, św. Katarzyną Aleksandryjską i aniołami”.

  

   To tempera na desce o wymiarach 24,4 x 18,7 cm. Nie ma żadnych danych na temat tego obrazu, nie wiadomo nawet kto je namalował, tradycyjnie przypisuje się je właśnie Fra Angelico. Powstał prawdopodobnie około 1435 r. dla jakiejś prywatnej osoby. Watykan zdobył go w roku 1867. Wcześniej przebywał w zbiorach Lorda Dudley. Kolejne obrazy tegoż samego autora to dwa z trzech dzieł składających się niegdyś na predellę wielkiego tryptyku stojącego w Kaplicy św. Mikołaja w kościele św. Dominika w Perugii. Przedstawiają „Historie z życia św. Mikołaja z Bari”. Wykonane zostały, jak wszystko co dotąd widzieliśmy, metodą tempery na desce, w tym przypadku wielkości 35 x 61,5 cm. Możemy rozróżnić tu kilka scen. Na jednym z paneli dostrzegamy: „Narodziny św. Mikołaja”, „Powołanie św. Mikołaja” i “Podarek dla trzech biednych dziewczyn”, na drugim zaś: „Spotkanie z wysłannikiem cesarza” „Uratowanie pszenicy dla miasta Mira” oraz „Cudowne ocalenie żaglowca”.

• Filippo Lippi. Urodził się w 1406 r. we Florencji. Szybko został sierotą, przygarnięty przez karmelitów z klasztoru Santa Maria del Carmine szybko, bo w 1421 r. (mając 15 lat) złożył śluby zakonne. Niestety pech chciał, że Filippo łasy był na kobiece wdzięki. Podczas malowania dzieła dla klasztoru św. Katarzyny w Prato, poznał urodziwą zakonnicę, która wyznaczona została do pozowania w charakterze św. Małgorzaty. Z miejsca się w niej zakochał i podczas procesji Santa Cintola, podczas której obnosi się relikwię Paska Madonny, porwał ją (choć ona wcale się nie opierała) do łóżka. 9 miesięcy później pojawiło się dziecię, które w przyszłości też miało zostać malarzem znanym jako Filippino Lippi. Wtedy też Filippo odszedł z zakonu, zwolniony ze ślubów przez papieża i ożenił się z ukochaną. Filippo tworzył głównie we Florencji, dla Medyceuszy. Jest twórcą nietypowego przedstawienia Matki Boskiej. Ukazywał ją bowiem w domu, bawiącą się z synkiem. Podkreślał w ten sposób ludzką naturę Marii. W połowie XV wieku wrócił do Prato, gdzie przez wiele lat zdobił freskami tamtejszą katedrę. Zmarł w 1469 r. w Spoleto. Był przedstawicielem tzw. okresu quattrocento. Stoimy przed tryptykiem jego autorstwa. To “Koronacja Matki Boskiej” zwana też czasami “Koronacją Marsuppini” od nazwiska fundatora: Carlo Marsuppini.

  

  Tryptyk powstał prawdopodobnie około roku 1444, choć w niektórych publikacjach przesuwa się tą datę na rok 1460. Początkowo zdobił kościół sióstr Oliwetanek w Arezzo, w 1785 r. sprzedano to dzieło w 3 częściach w ręce prywatne. Odkupił je dopiero papież Grzegorz XVI.

• Benozzo Gozzoli. Naprawdę nazywał się Benozzo di Lese, urodzony około roku 1420 w miejscowości Scandicci, niedaleko Florencji, do której przeniósł się wraz z rodzicami w wieku 7 lat. Początkowo praktykował w warsztacie złotniczym, jednak nie bardzo interesował go ten zawód. Kiedy poznał Fra Angelico, szybko został jego uczniem. Podróżował razem z nim, najpierw do Rzymu, gdzie malował razem z nim papieską Kaplicę Nicolina (znajduje się przy Kaplicy Sykstyńskiej), potem do Orvieto. Specjalizował się w malowaniu cykli z życia świętych. Jego wielkie dzieła możemy podziwiać nie tylko we Florencji, ale również w Montefalco, Viterbo, San Gimignano, Perugii i Pizie. Zmarł w miejscowości Pistoia w roku 1497. Nie przypominał artystów drugiej połowy XV wieku, w swych dziełach nie szukał rewelacji, nie wymyślał nowych sposobów tworzenia, powtarzał schematy swoich poprzedników, doprowadzając je jednak do perfekcji. W Pinakotece zobaczymy dzieło „Madonna della Cintola” („Matka Boska od Paska”).

  

  To tempera na desce o wymiarach 133 x 164 cm. Benozzo namalował ją około roku 1450. Dzieło to było niegdyś częścią dekoracji ołtarzowej kościoła S. Fortunato w Montefalco. W 1848 r. podarowano je papieżowi Piusowi IX. U góry widzimy Madonnę otoczoną aniołami, która wręcza św. Tomaszowi swój pasek. Święty Tomasz nie był świadkiem ostatnich wydarzeń z życia Marii, czyli nie widział jej śmierci ani Wniebowzięcia. Pasek ten ma być zatem dla niego namacalnym dowodem, że te wydarzenia, o których dawniej słyszał od innych, ale w nie nie wierzył, naprawdę się wydarzyły. U dołu, w predelli, widzimy ponadto „Sceny z życia Marii” („Narodziny”, „Zaślubiny”, „Zwiastowanie”, „Narodzenie Jezusa”, „Obrzezanie Dzieciątka”, „Śmierć Marii”).

Sala IV – Sala Melozzo i Palmezzano

Prezentowane są tu dzieła z XV i XVI wieku.

• Melozzo da Forlì. Naprawdę nazywał się Melozzo di Giuliano degli Ambrosi, urodzony w Forlì w 1438 r. Niewiele wiadomo na temat jego wczesnych lat życia. Prawdopodobnie był uczniem giottysty Baldassare Carrari Starszego potem być może innego ucznia Giotta – Guglielmo degli Organi. Od 1464 r. notowany jest w Rzymie, gdzie pracuje przy dekoracji bazyliki S. Marco oraz w Palazzo Venezia. Prawdopodobnie w tym samym czasie współpracuje z Antoniazzo Romano przy malowaniu kaplicy Bessarione w bazylice SS. XII Apostoli. W Rzymie przebywa jednak krótko, gdyż od 1465 r. pracuje już w Urbino, gdzie pozostaje aż 10 lat. W 1475 r. wraca do Rzymu i zostaje głównym malarzem papieża Sykstusa IV dekorując Bibliotekę Watykańską. W 1478 r. staje się jednym z założycieli Uniwersytetu Malarzy, Miniaturzystów i Hafciarzy, który później przekształci się w słynną Akademię św. Łukasza. W tym samym czasie dekoruje pałac polityka włoskiego Girolamo Riario, dziś znany jako Palazzo Altemps. Jego dzieła są również widoczne w bazylice S. Francesca Romana przy Forum Romanum a także „Zwiastowanie” w jednej z kaplic Panteonu. Współpracował ponadto z Andrea Bregno przy tworzeniu pomnika kardynała Giovanni Diego de Coca w bazylice S. Maria sopra Minerva. Po śmierci papieża Sykstusa IV w 1484 r. udaje się do Loreto, gdzie pracuje w zakrystii San Marco bazyliki Santa Casa. Szybko, bo już 5 lat później, po raz trzeci pojawia się w Rzymie, aby udekorować mozaiką kaplicę św. Heleny w bazylice S. Croce in Gerusalemme. W 1493 r. widoczny jest jeszcze w Anconie, potem wraca do swej rodzinnej miejscowości, gdzie umiera w 1494 roku. Pochowano go w kościele Santissima Trinità. Warto pamiętać, iż malarz ten odegrał dużą rolę w kształtowaniu się malarstwa iluzjonistycznego. Dużą część sali zajmuje 14 fragmentów z przedstawieniem „Apostołowie” oraz „Muzykujący aniołowie”.

  

  Jest to część dawnej dekoracji absydy bazyliki SS. XII Apostoli w Rzymie. W oryginale przedstawiało “Wniebowstąpienie Chrystusa”, zniszczone niestety w roku 1711. Powstało w 1480 r. Oprócz tej grupy dostrzeżemy tu również fresk „Sykstus mianuje Bartolomeo Sacchi zwanego Platina pierwszym prefektem Biblioteki Watykańskiej”.

  To wielkie malowidło o wymiarach 370 x 315 cm, w oryginale zdobiło ścianę ponad wejściem do Biblioteki Watykańskiej. Powstało w roku 1477. Z rozkazu papieża Leona XII przeniesiono je na płótno. Widzimy papieża Sykstusa IV, założyciela Biblioteki Watykańskiej, siedzącego na tronie, otoczonego nepotami (czyli swoją rodziną) oraz klęczącego przed nim Platinę, który palcem pokazuje na leżący u dołu tekst przez niego napisany, który sławi dokonania Sykstusa IV (Odnowienie szpitala św. Ducha, budowa mostu Ponte Sisto oraz portu Civitavecchia). Ten to się umiał podlizywać Udało się tu rozpoznać poszczególne postacie krewnych papieża. I tak od prawej widzimy: Pietro Riario – kard. tytularny kościoła S. Sisto oraz papieski legat do spraw misji dyplomatycznych, znany głównie z organizacji olbrzymich imprez i bankietów pełnych „dam do towarzystwa” (dawniej myślano, że to protonotariusz kancelarii papieskiej Raffaele Riario i choć możemy tak wyczytać w wielu książkach oraz na niesławnej Wikipedii, nie jest to prawda!), dalej kard. Giuliano della Rovere – przyszły papież Juliusz II, potem Girolamo Riario – późniejszy gubernator Państwa Kościelnego i wreszcie Giovanni della Rovere pełniący obowiązki prefekta Rzymu.

  

• Marco Palmezzano. Urodził się również w Forlì, prawdopodobnie w roku 1459. Rozpoczął naukę u Melozza da Forlì. Zajmował się malowaniem fresków głównie w kościołach Loreto i Rzymu, w tym ostatnim głównie w bazylice S. Croce in Gerusalemme. W Wiecznym Mieście zapoznał się z groteskami na ścianach Złotego Domu Nerona, zafascynowany nimi, po powrocie do swej rodzinnej miejscowości wykorzystywał później te elementy w swoich malowidłach. W 1495 r. odziedziczył dom w Wenecji i często tam przebywał, otwierając w tym mieście mały sklepik malarski. Późniejszy okres jego życia to praca w Faenzie, Matelica, Pesaro, Florencji, Cesenie a nawet w Rawennie. Umarł w swoim ukochanym mieście – Forlì w roku 1539. Na prawej ścianie widzimy dzieła tegoż artysty. Rzuca się w oczy „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi” – tempera na desce o wymiarach 340 x 226,5 cm. Wśród świętych rozpoznano św. Franciszka, Wawrzyńca, Jana Chrzciciela, Antonia Opata, Dominika i św. Piotra. Dzieło znajdowało się w oryginale w kościele Karmelitów w Cesenie. Ponadto dostrzeżemy tu również inne, mniejsze dzieła Palmezzano: „Święta Rodzina”, „Zwiastowanie”, „Madonna z Dzieciątkiem na tronie, świętym Janem Chrzcicielem i Św. Hieronimem oraz muzykującym aniołem”

  

  a także „Chrystus niosący krzyż”.

Sala V – Sala Quattrocento

Prezentowane są tu dzieła typowego malarstwa okresu włoskiego quattrocento, czyli XV wieku.

• Ercole de Roberti. Urodził się pomiędzy rokiem 1450 a 1456 w Ferrarze. W 1473 r. wyjechał z miasta i osiadł w Bolonii podejmując pracę w warsztacie mistrza Francesco del Cossa, któremu pomagał w dekoracji bazyliki S. Petronio. Własnoręcznie wykonał obraz, który umieszczono w predelli ołtarza bocznego. W latach 1480 – 1481 widoczny jest w Rawennie, gdzie pracuje dla jednego z kościołów. Jako że jego ojciec był zarządcą zamku rodu d’Este w Ferrarze, po śmierci nadwornego malarza tegoż rodu, w 1487 r. Ercole przejmuje posadę po zmarłym i rozpoczyna pracę przy portretowaniu tegoż rodu. Umiera w swym mieście w roku 1496. W sali tej widzimy jedno z jego dzieł wymienionych powyżej: „Cuda św. Wincentego Ferreriusza”, które stanowiło dawniej część predelli ołtarza wykonanego do Kaplicy Griffoni w kościele S. Petronio. To tempera na desce o wymiarach 30 x 215 cm, dzieło wykonane w 1473 r. Widzimy tu przedstawienia cudów jakie w swym życiu wykonał ten hiszpański Dominikanin, kanonizowany w 1458 r. przez papieża Kaliksta III. Rozpoznać możemy: uzdrowienie sparaliżowanej kobiety, wskrzeszenie Żydówki, ugaszenie pożaru i uratowanie z niego małego dziecka, wskrzeszenie dziecka zabitego przez oszalałą matkę.
• Marco Basaiti. Urodził się około roku 1470 w Wenecji, chodź w jego żyłach płynęła krew albańska. Pierwsze wzmianki o nim pojawiają się dopiero w roku 1496, prawdopodobnie wtedy rozpoczął działalność malarską ponoć w warsztacie Alvise Vivarini. Wzorował się na pracach innego artysty – Giorgione. Zmarł około roku 1530 również w Wenecji. Widzimy tu dwa jego dzieła: „Madonna z Dzieciątkiem” oraz „San Giovannino” co można przetłumaczyć jako „Św. Janeczek” gdyż przedstawia małego Jana Chrzciciela.
• Lucas Cranach Starszy. Urodzony w Niemczech, w miejscowości Kronach w roku 1472 pod nazwiskiem Sonder, już jako mały chłopiec uczył się rysować od swego ojca. W latach 1501 – 1504 wzmiankowany jest w Wiedniu, gdzie tworzy dzieła pod wpływem Albrechta Dürera i innych malarzy ze szkoły naddunajskiej. Potem przenosi się do Wittenbergii i zostaje nadwornym malarzem księcia Fryderyka Mądrego. Żeni się, pojawiają się dzieci, w tym córka Anna, której chrzestnym zostaje sam Martin Luter, przyjaciel malarza, którego Lucas bardzo często portretował. Malarz i jego żona byli nawet świadkami na ślubie Lutra z Kathariną von Bora. Uchodził za najwybitniejszego i najbogatszego mieszkańca Wittenbergii, otoczonego zewsząd szacunkiem. Został burmistrzem tegoż miasta i to aż trzykrotnie. Ostatnie lata jego życia to podróż związana z próbą ratowania swego mecenasa – Jana Fryderyka wziętego do niewoli. Jedzie przez Innsbruck, Augsburg – tam też poznaje Tycjana, dojeżdża do Weimaru z uratowanym księciem Fryderykiem, tam niestety w 1553 roku umiera mając lat 81. Był niezwykle płodnym artystą, w swym dorobku ma ponad 400 dzieł. Po śmierci jego pracę kontynuował syn o tym samym imieniu – Lucas Cranach Młodszy.

  

  Pinakoteka przechowuje „Pietę” tego autora.

• Bartolomeo Montagna. Urodzony w 1449 lub 1450 roku w Orzinuovi, niedaleko Brescii, w regionie Lombardia, dość szybko przeniósł się do Werony, gdzie szkolił się w warsztacie Domenico Moroni, potem wyjechał do Wenecji, gdzie osiadł na stałe. Tam poznał Gentile i Giovanni Bellinich, z którymi wspólnie dekorował siedzibę Bractwa Szkoły św. Marka – dziś fresków tych już nie ma, spłonęły kilka lat po powstaniu. Jednym ze znanych uczniów tego malarza był Marcello Fogolino. Bartolomeo zmarł w Wenecji w roku 1523. W sali tej widzimy jego „Madonnę z Dzieciątkiem”.
• Benedetto Buglioni. Florentczyk urodzony w 1459 lub 1460 r., syn artysty rzeźbiącego w kamieniach szlachetnych (gliptyka) Giovanniego di Bernardo d’Antonio. Kształcił się w warsztacie Andrea Della Robbia, któremu – jak twierdzi Vasari – wykradł recepturę wytwarzania masy ceramicznej. W 1480 r. otworzył swój warsztat we Florencji. Tworzył przeważnie w terakocie. W latach 1487 – 1490 wzmiankowany jest w Perugii gdzie wykonuje ołtarz dla tamtejszej katedry. Zachowała się też krótka notka na temat jego pracy w miejscowości Bolsena. Zmarł w 1521 r. Watykan wszedł w posiadanie jednego z jego dzieł. Jest to „Stemma papieża Innocentego VIII z rodu Cybo” wykonana w terakocie.

Sala VI – Sala Poliptyków

Wystawia się tu różne poliptyki wykonane w XV wieku.

• Carlo Crivelli. Urodził się w Wenecji około roku 1430. Szybko przeniósł się do Padwy, gdzie uczył się u nieznanego bliżej mistrza. Później działał głównie w Wenecji oraz w środkowych Włoszech tworząc dzieła wzorowane na Andrea Mantegni. Zmarł w Ascoli Piceno około roku 1495. Widzimy tu „Madonnę z Dzieciątkiem” wykonaną w 1482 r. metodą tempery na desce o wymiarach 148 x 67 cm. W sali tej przechowuje się jeszcze jedno dzieło tegoż autora. Jest to „Pietà” – tempera na desce o wymiarach 105 x 205 cm, wykonana w stylu późnogotyckim. Była to zapewne górna część nieznanego bliżej poliptyku, zakupiona w roku 1831 przez papieża Piusa VII, początkowo umieszczona w pałacu na Kapitolu. W 1883 r. do Pinakoteki przeniósł ją papież Grzegorz XVI. Obydwa dzieła są firmowane ręką autora: OPUS CAROLI CRIVELLI VENETI.
• Vittore Crivelli. Był bratem wymienionego wyżej artysty, urodził się w 1440 r. Przeniósł się do Zary (Chorwacja) gdzie założył swój własny warsztat tworząc wiele znanych dzieł sztuki przechowywanych dziś w muzeach na całym świecie, między innymi w Nowym Jorku, Wiedniu czy Moskwie. Po roku 1476 wrócił do Włoch. Zmarł w 1501 lub 1502 w Fermo. Widzimy tu jego penaptyk, czyli pięcioczęściową nastawę ołtarzową wykonaną w 1481 r. „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi”.
• Niccolò di Liberatore zwany Alunno. Urodził się w Foligno około roku 1430. Mając lat 22 poślubił córkę malarza Pietro di Giovanni i tak rozpoczęła się jego kariera, razem z teściem bowiem podjął pracę w Derucie. Vasari w swych żywotach nazwał go Alunno, jest to wynik jego pomyłki, źle bowiem odczytał napis na jednej z prac malarza. Napis ów głosił: „Alumnus Fulgine” czyli „Mieszkaniec Foligno”. Vasari jednak uznał to za pseudonim artysty. Po ukończeniu prac w Derucie pojawił się Niccolò w Asyżu, gdzie malował cykl fresków w kościele Franciszkanów. Tam poznał Benozzo Gozzoli, który wywarł wielki wpływ na jego późniejszą twórczość. Artysta specjalizował się w wytwarzaniu nastaw ołtarzowych, malował też obrazy i freski o charakterze religijnym. Zmarł w swej rodzinnej miejscowości w 1502 r. Jego warsztat przejął syn malarza: Laktancjusz. Stoimy przed Tryptykiem Camerino przedstawiającym „Chrystusa Ukrzyżowanego, Marie, św. Jana Ewangelistę i świętych Wenuncjusza, Piotra, Jana Chrzciciela i Porfiriusza”.

  

  To tempera na desce, gdzie panel centralny ma wymiary 250 x 117 cm, panele boczne zaś 151 x 84 cm i 157 x 84 cm. Artysta stworzył to dzieło dla Kaplicy Valenti w Kolegiacie św. Wenuncjusza w Camerino. Od 1845 r. znajduje się w zbiorach Pinakoteki. Zwróćmy uwagę na jeszcze jedno dzieło tegoż artysty. To „Ukoronowanie Najświętszej Marii Panny w otoczeniu 12 świętych”, zwane jest również Poliptykiem z Montelparo. Namalowane zostało w 1466 r. dla kościoła św. Augustyna w 1703 r. przeniesione do kościoła św. Michała Archanioła w Montelparo. W 1844 r. zakupił je papież Grzegorz XVI. Dzieło dzielone jest przez piękne ramy gotyckie. W centrum widzimy koronację Matki Boskiej, Chrystusa oraz grono świętych.

• Antonio Vivarini. Urodzony około roku 1418 w Murano. Uczył się prawdopodobnie w warsztacie Andrea da Murano. Początkowo rozpoczął współpracę ze swym szwagrem Giovanni d’Alemagna, potem pracował z bratem Bartolomeo Vivarini. Tworzył głównie w Wenecji pozostając pod wpływem artystów późnego gotyku, choć w jego dziełach można się dopatrzyć cech wczesnego renesansu. Zmarł pomiędzy rokiem 1476 a 1484. Widzimy tutaj dzieło „Św. Antoni Opat w otoczeniu ośmiu świętych” – tempera na desce, gdzie panel centralny ma wymiary 80 x 50 cm, panele boczne wewnętrzne 105 x 30 cm, a panele boczne zewnętrzne 53 x 30 cm. Poliptyk zawiera drewnianą figurę św. Antoniego oraz malarską dekorację paneli przedstawiającą Chrystusa w grobie oraz świętych: Piotra, Pawła, Hieronima, Augustyna, Krzysztofa, Wenuncjusza, Sebastiana i Rocha.

Sala VII – Sala szkoły umbryjskiej okresu quattrocento

Prezentuje się tu dzieła z XV i XVI wieku.

• Nicola Filotesio zwany Cola dell’Amatrice. Urodził się w roku 1480 lub 1489 w Amatrice (miejscowości, która niedawno, w 2016 r. została zniszczona w wyniku trzęsienia ziemi). Pracował głównie w środkowych Włoszech. Był uczniem Dionisio Cappelli. Zajmował się malarstwem i architekturą, choć rzeźbą też nie gardził. Na początku XVI w. przybył do miejscowości Ascoli Piceno gdzie współpracował z Guidotto. Zadomowił się tam, kupił kamienicę, ożenił się z najpiękniejszą dziewczyną w mieście – Marią. W latach 1518 – 1533, zajmował się projektowaniem architektonicznym, poznał wtedy architekturę Donato Bramante, którą się zafascynował. Zmarł w roku 1559 nie pozostawiając po sobie żadnego ucznia. Widzimy tu tryptyk „Wniebowzięcie Marii Panny w otoczeniu świętych” – tempera na desce o wymiarach panelu centralnego 200 x 133 cm oraz paneli bocznych 115 x 60 cm.

  

  Po lewej widoczny jest św. Wawrzyniec i św. Benedykt, po prawej zaś św. Maria Magdalena i św. Scholastyka. Tryptyk powstał dla kościoła św. Salwadora w Ascoli Piceno w 1515 r. W rękach papieży znajduje się od 1844 r.

• Giovanni di Pietro zwany Spagna. Przypuszcza się, iż urodził się w roku 1450, nie wiadomo jednak gdzie. Nazywano go Hiszpanem, ponieważ w jego dziełach dostrzec można wpływy malarzy tamtego kraju. Być może pochodził z Hiszpanii. Jako młody chłopak trafił do warsztatu Perugino we Florencji, od 1470 r. jest aktywny w Perugii. Zmarł w 1517 r. w Spoleto, prawdopodobnie w wyniku epidemii dżumy. W sali tej dostrzegamy „Adorację Trzech Króli”.
• Pietro di Cristoforo Vannucci zwany Perugino. Urodzony około roku 1448 w Città della Pieve. Rozpoczął naukę w warsztatach Piero della Francesca i Andrea del Verrocchio. Później sam otworzył szkołę malarstwa, z której wyszli między innymi Rafael Santi czy Pinturicchio. Był wielkim przyjacielem Leonardo da Vinci. Od 1478 r. Perugino widoczny jest w Rzymie, gdzie w latach 1480 – 1482 dekoruje Kaplicę Sykstyńską (jego malowidła zostały w 1535 r. częściowo zakryte przez Michała Anioła, dziś widoczne są 3 z 5 jakie stworzył). W 1485 r. w wyniku wielkiego poważania jakim cieszył się w Perugii, zostaje ogłoszony honorowym obywatelem tegoż miasta, stąd jego pseudonim. W ostatnich latach swego życia pracował przy dekoracji kościołów w Umbrii i Toskanii a także w Perugii. Zmarł w 1523 r. w Fontignano. Był artystą wybitnym, ale zbyt przywiązanym do maniery okresu quattrocento, który już w późnych latach jego życia przeminął. W tej sali stoimy przed dwoma dziełami tegoż artysty. Widzimy “Madonnę z Dzieciątkiem i czterema świętymi” – tempera na desce o wymiarach 193 x 165 cm.

  

  Zamówione w 1483 r. a ukończone w roku 1496, umieszczone w Kaplicy Decemviri w Palazzo dei Priori w Perugii. Nastawa ołtarzowa składała się z dwóch części: górnej z przedstawieniem „Chrystusa w grobie” (dziś przechowywana w Perugii) oraz z części, którą tu widzimy. Rozpoznajemy Madonnę z Dzieciątkiem na tronie otoczoną postaciami świętych: Wawrzyńca, Ercolano i Konstancjusza (patroni miasta Perugia) oraz Ludwika z Tuluzy – francuskiego Franciszkanina. Kolejnym jego dziełem są trzy panele stanowiące niegdyś część poliptyku stworzonego w latach 1495 – 1496 dla kościoła św. Piotra w Perugii. To „Św. Benedykt”, “Św. Flawia” i “Św. Placyd”. Na podstawie tych paneli zauważyć możemy, iż twórczość Perugino charakteryzowała się niezwykłą skrupulatnością i dbałością o każdy, nawet najmniejszy szczegół.

• Giovanni Santi. Ojciec Rafaela Santi, urodzony w roku 1433 w Colbordolo. Słabo znany przez szersze grono ze względu na sławę syna, która przyćmiła dokonania ojca. Był uczniem Piero della Francesca, poetą oraz malarzem nadwornym władcy księstwa Urbino – Federico da Montefeltro. Jest między innymi autorem wierszowanej kroniki o czynach swego pana. I choć wartości poetyckiej nie ma w tym dziele za grosz to dostarcza nam ono wielu ciekawych danych na temat życia i etykiety dworskiej tamtych czasów. Aby zobaczyć ewentualny talent ojca Rafaela nie trzeba wcale jechać do Włoch. Wystarczy udać się do Wrocławia. Muzeum Narodowe w tym mieście przechowuje jeden z jego obrazów: „Opłakiwanie Chrystusa”, wykonany w 1485 r.

  

  Tutaj natomiast widzimy „Św. Hieronim na tronie” – tempera na desce o wymiarach 189 x 168 cm, dzieło stworzone na potrzeby kościoła św. Bartłomieja w Pesaro, noszone było w procesjach.

• Antonio del Massaro da Viterbo zwany Pastura. Urodzony w Viterbo około roku 1450, pierwsze wzmianki o nim pochodzą z roku 1478, kiedy to uczestniczy w fundacji Uniwersytetu Sztuki zwanego później Akademią św. Łukasza w Rzymie. Prawdopodobnie współpracował wtedy wraz z Pinturicchio w dekoracji sal watykańskich zwanych Apartamentem Borgii. W latach 1497 – 1499 notowany jest w Orvieto, potem wraca do swego rodzinnego miasta. Umiera przed rokiem 1516. Jego najbardziej znanym dziełem jest dekoracja chóru Duomo w Tarquinii. My natomiast oglądamy trzy inne jego dzieła: „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”, „Św. Hieronim” oraz „Nabożeństwo św. Grzegorza”.

Sala VIII – Sala Raffaela

Prezentuje się tutaj dzieła Raffaela Santi, między innymi zaprojektowane przez niego arrasy.

• Raffael Santi. Ponieważ pokrótce opowiadaliśmy sobie o tym artyście stojąc przed jego grobem w Panteonie, w tym miejscu przejdźmy od razu do opisu jego dzieł. Zacznijmy od 10 arrasów zdobiących salę. Oczywiście to nie Raffael je utkał On stworzył kartony z rysunkami, na podstawie których utkano to, co dziś możemy podziwiać w sali VIII Pinakoteki Watykańskiej. Nad kartonami pracował w latach 1515 – 1516, po wykonaniu zostały natychmiast wysłane do Brukseli do pracowni Pietera van Aelst. W 1519 r. gotowe tkaniny wystawiono po raz pierwszy w Kaplicy Sykstyńskiej. Z 10 oryginalnych arrasów w Pinakotece zachowało się 7, 3 pozostałe to kopie z XVII wieku. Podziwiać tu możemy zatem: „Oślepienie Elimasa” – Elimas Bar-Jezus żył w I w. n.e., był żydowskim magiem uważającym się za proroka. Dopóki jego protektor, prokonsul rzymski na Cyprze, Sergiusz Paulus, był poganinem, żyło mi się bardzo dobrze. Jednak po pewnym czasie prokonsul chciał przejść na chrześcijaństwo. Lękający się o swe wpływy Elimas przeciwstawił się temu. Oburzony jego postępowaniem św. Paweł sprawił, że fałszywy prorok oślepł, co przekonało prokonsula do przejścia na chrześcijaństwo. Widzimy tu jedynie połowę oryginalnego arrasu, został ucięty w 1527 r. podczas Sacco di Roma; „Nawrócenie św. Pawła” – ponieważ o nawróceniu tegoż świętego już opowiadaliśmy przejdźmy do kolejnego arrasu, pamiętając jedynie, iż ta tkanina jest kopią; „Ukamienowanie św. Szczepana” – również ten arras jest kopią. Przedstawia śmierć pierwszego męczennika, św. Szczepana, który zginął w Jerozolimie w 36 r., ukamienowany przez miejscowych Żydów; „Św. Piotr uzdrawia chromego od urodzenia” – arras przedstawia wydarzenie z Dziejów Apostolskich, kiedy to św. Piotr, obok świątyni uzdrawia mężczyznę od urodzenia nie potrafiącego chodzić. Świadkiem wydarzenia jest aż 5000 osób, które nawracają się na chrześcijaństwo; „Śmierć Ananiasza” – przedstawia epizod z Dziejów Apostolskich, o którym też już wspominaliśmy: Pamiętamy jak to Ananiasz i Serafina próbowali oszukać św. Piotra zatrzymując część pieniędzy uzyskanych za sprzedaż własnej ziemi dla siebie a tylko część oddając gminie chrześcijańskiej; „Przekazanie kluczy św. Piotrowi” – inspirowany fragmentem z Ewangelii św. Jana, kiedy to Chrystus zwraca się do św. Piotra mówiąc: „Paś owce moje”; „Cudowny połów ryb” – inspirowany fragmentem z Ewangelii św. Łukasza opisującym moment obfitego połowu dzięki pomocy Chrystusa; „Kazanie św. Pawła do Ateńczyków” – tym razem inspirowany Dziejami Apostolskimi, fragmentem, który opisuje kazanie św. Pawła na wzgórzu Areopag niedaleko Akropolu, które zostało przerwane w momencie gdy św. Paweł zaczął rozprawiać o zmartwychwstaniu Jezusa, a sam Paweł wyśmiany przez greckich filozofów. Ciekawostką jest, że na arrasach reakcje filozofów przedstawione zostały bardzo delikatnie. Stało się tak, gdyż Raffael Santi darzył niezwykłym szacunkiem antycznych Greków i zgadzał się z teoriami filozofów greckich, starał się zatem zmniejszyć ich niechęć do słów świętego. Ukazał zatem różne reakcje filozofów. I tak z lewej strony widzimy tych, którzy wyszydzają św. Pawła wytykając go palcami. Jednakże jak łatwo zauważyć znajdują się oni w cieniu – działanie Raffaela mające na celu zepchnięcie ich na dalszy plan. W środku dostrzegamy filozofów, którzy nie mają zdania, wciąż zastanawiających się, rozważających w myślach sens usłyszanych przed chwilą słów. Na pierwszy plan wysunął zaś artysta dwie postacie: widzimy Dionizego Areopagitę i Damaris. Oni nawrócili się pod wpływem tego kazania; „Uzdrowienie kaleki w Listrze” – opowiada o tym jak św. Paweł wraz z Barnabą przybywszy do miasta Listra, uzdrowił chromego człowieka. Uznano go za wcielenie boga Zeusa. Jednak Paweł zaoponował krzycząc by ludzie odwrócili się od bogów pogańskich i uwierzyli w tego jedynego, prawdziwego. Na te słowa ukamieniowano św. Pawła i myśląc, że nie żyje wywleczono jego ciało poza mury miasta. Jednak gdy otoczyli go uczniowie, Paweł podniósł się i na własnych nogach ponownie wszedł do miasta; ostatni z arrasów to „Św. Paweł w więzieniu” – odzwierciedla fragment Dziejów Apostolskich mówiący o aresztowaniu św. Pawła i jego pobycie w więzieniu, w trakcie którego doszło do wielkiego trzęsienia ziemi, które przywróciło mu wolność. Arras ten jest również kopią. Warto wiedzieć, że oryginalne kartony Raffaela przechowuje się w Londynie w National Gallery. W sali widzimy jeszcze jeden monumentalny arras „Ostatnia Wieczerza” stworzony na podstawie dzieła Leonarda da Vinci, to prezent od króla Francji, Franciszka I dla papieża Klemensa VII, podarowany mu w 1532 r.

  

  Poza arrasami w sali tej podziwiać możemy klika z najbardziej znanych dzieł tego wielkiego artysty renesansu. Jednym z nich jest „Przemienienie Pańskie” – tempera olejna na desce o wymiarach 410 x 279 cm.

  Obraz ten zamówił w 1517 r. kardynał Giulio de’ Medici (późniejszy papież Klemens VII). Raffael zlecenie przyjął, nie udało mu się jednak ukończyć obrazu, gdyż w 1520 r. zmarł. Pracę wykończył jego uczeń – Giulio Romano wraz ze swym pomocnikiem – Giovanni Francesco Penni. Stoimy zatem przed ostatnią pracą Raffaela! Tematem przewodnim jest wydarzenie z życia Jezusa zwane Przemienieniem Pańskim, czyli rozmowa Jezusa z prorokami Mojżeszem i Eliaszem na Górze Tabor. Jednakże w dolnej części widzimy zobrazowanie innego fragmentu Ewangelii św. Mateusza. Dostrzegamy grupkę Apostołów trzymających opętanego – jak wówczas myślano – chłopca (faktycznie był on chory na epilepsję). Według Ewangelii demon został wygnany z owego chłopca przez Jezusa wracającego z Góry Tabor. Początkowo dzieło miało być umieszczone w katedrze w Narbonie we Francji, której kardynałem tytularnym był właśnie Giulio de’ Medici. Jednak tak bardzo spodobało się kardynałowi, że ten potraktował je jako swoją własność i umieścił w kościele S. Pietro in Montorio na wzgórzu Janikulum w Rzymie. W 1797 r. przewieziono jednak obraz do Francji. Do Rzymu wróciło dopiero po upadku Napoleona Bonaparte w 1816 r. Warto wspomnieć, iż Giorgio Vasari w swych „Żywotach…” uznał ten obraz za najpiękniejsze, najbardziej boskie dzieło Raffaela. Kolejnym dziełem Rafaela Santi jest obraz „Madonna z Foligno”. To tempera olejna na desce przeniesiona na płótno. Ma wymiary 301 x 198 cm. Zlecenie na obraz otrzymał artysta w 1511 r. od Sigismondo de’ Conti, przyjaciela papieża Juliusza II. Miało ozdobić kościół S. Maria d’Aracoeli w Rzymie. Malarz zrealizował je w 1512 r. Ponieważ później obraz przeniesiono do miejscowości Foligno, zaczęto go nazywać Matką Boską z Foligno. Widzimy tu Matkę Boską z Dzieciątkiem zasiadającą na tronie stworzonym z chmury….można by rzec malowidło w stylu weneckim. U jej stóp stoi św. Jan Chrzciciel i klęczy św. Franciszek (po lewej) oraz stoi św. Hieronim, który przedstawia Madonnie klęczącego fundatora obrazu. Na drugim planie artysta przedstawił wydarzenie, które przyczyniło się do ufundowania obrazu. Podczas burzy błyskawica uderza w dom Sigismondo de’ Conti, nie wyrządzając jednak żadnych szkód. Kolejnymi dziełami Rafaela są trzy tabliczki stanowiące kiedyś część podstawy nastawy ołtarzowej w Kaplicy Baglioni w kościele S. Francesco al Prato w mieście Perugia – dziś przechowywana jest w rzymskiej Galerii Borghese. Powstała na zlecenie Atalanto Baglioni, aby upamiętniać jego syna zamordowanego w Perugii podczas rodzinnej walki o władzę. Tabliczki personifikują trzy cnoty teologalne (Boskie): „Nadzieję”, „Miłość” i „Wiarę”. Ostatnim dziełem mistrza jest „Koronacja Maryi Dziewicy”. Ostatnim, które omówimy a zarazem pierwszym z wielkich jego kompozycji. Wykonał je bowiem mając zaledwie 20 lat! Obraz stanowił dawniej część Ołtarza Oddich, zamówionego w 1503 r. przez Alessandrę degli Oddi do kościoła S. Francesco al Prato w Perugii. W górnej części widzimy Chrystusa nakładającego koroną swej matce, wśród cherubinów i muzykujących aniołków. U dołu natomiast stoją apostołowie, zgromadzeni wokół sarkofagu, w którym pochowane było ciało Marii zanim została Wniebowzięta. W podstawie nastawy ukazano trzy historie małego Jezusa: Zwiastowanie, Pokłon Trzech Króli oraz Ofiarowanie w świątyni.

  

Sala IX – Sala Leonarda da Vinci

Prezentowane są tu dzieła XV i XVI wieku.

• Polidoro da Caravaggio. Urodził się około roku 1499 w miejscowości Caravaggio. W 1515 r. notowany jest w Rzymie, gdzie udaje mu się dostać do warsztatu Raffaela Santi, u którego podejmuje naukę współpracując z Perin del Vaga i Pedro Machuca. Musi mieć talent, skoro w 1517 r. Raffael przydziela go sobie do pomocy w malowaniu Komnat Watykańskich (Stanze Raffaela). Od 1522 r. zajmuje się Polidoro malowaniem fasad pałacowych, współpracując między innymi z Baldassarre Peruzzi. Kolejne lata to zlecenia na dekorację wnętrz Villa Lante na wzgórzu Janikulum oraz kościoła San Silvestro al. Quirinale. Z Rzymu ucieka Polidoro do Neapolu w roku 1527, kiedy to wojska hiszpańskie sieją w Wiecznym Mieście spustoszenie (Sacco di Roma). Pojawia się w Neapolu, potem w Messynie, gdzie umiera około roku 1543. Pinakoteka przechowuje jego dzieło zatytułowane „Droga do Kalwarii”. To jeden z najbardziej znanych obrazów tego twórcy. Powstał w latach 1530 – 1534 dla kościoła Zwiastowania Katalończyków w Messynie. Dzieło przedstawia jeden ze znanych fragmentów drogi Chrystusa na Kalwarię, gdzie ma zostać ukrzyżowany. Widzimy, jak Jezusa ogarnia zmęczenie i upada pod ciężarem krzyża. Jest wychudzony z malującym się na twarzy cierpieniem. W lewym dolnym rogu dostrzegamy mdlejącą Marię, matkę Jezusa, podtrzymywaną przez pobożne kobiety. W prawym dolnym rogu zaś klęcząca Marię Magdalenę a za nią Weronikę, która trzyma chustę, na której odbiła się twarz Chrystusa. W tle widać żołnierzy prowadzących innych więźniów na stracenie. Polidoro stara się nam ukazać przede wszystkim tortury i cierpienie jakie musiał przejść Chrystus przed śmiercią.
• Leonardo da Vinci. Naprawdę nazywał się Leonardo di ser Piero da Vinci, urodził się 15 kwietnia 1452 r. w Anchiano, niedaleko Vinci. Nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat jego dzieciństwa, choć znana jest bardzo dokładnie data jego urodzenia. Znamy nawet godzinę! 22.30. Jego ojcem był notariusz Pier da Vinci, matką – kochanka Piera – Catarina, zatem Leonardo był dzieckiem z nieprawego łoża. Pierwsze kilka lat mieszkał z matką w Anchiano, potem przeniósł się do ojca do Vinci. Od 1466 r. Leonardo mieszkał we Florencji. Ponieważ jego ojciec zmieniał kobiety jak rękawiczki, Leonardo miał liczne rodzeństwo (12 osób). Nie utrzymywał jednak z nimi zażyłych kontaktów. Nie uczęszczał do szkół choć otrzymał podstawowe, minimalne wykształcenie, między innymi z zakresu języka łacińskiego, geometrii i matematyki. Ponieważ był bękartem nie miał możliwości zdobycia wykształcenia. Poznał jednak malarza Andrea del Verrocchio, któremu spodobały się młodzieńcze rysunki Leonarda. Tak zaczęła się jego przygoda z malarstwem i rzeźbą. Szło mu tak dobrze, że od 1469 r. już współpracował z mistrzem, który zaprosił go do swego domu, dając mu dach nad głową. Służył również mistrzowi jako model. Rzeźba „Dawid”, wykonana przez Verrocchio przedstawia właśnie młodego Leonardo. W pracowni Verrocchio Leonardo poznał również tajemnice muzyki, którą pasjonował się jego mistrz. Pierwsze potwierdzone „machnięcie” Leonarda pędzlem możemy obserwować na obrazie Andrea del Verrocchio – „Tobiasz i anioł”, gdzie Leonardo namalował Tobiaszowi włosy. Mistrz pozwolił mu ponadto dodać do obrazu psa i rybę. Od 1470 r. rozpoczął samodzielnie malować, choć jeszcze pod czujnym okiem przełożonych, między innymi Domenico Ghirlandaio. W 1472 r. został członkiem malarskiego Bractwa św. Łukasza, uzyskując tym samym tytuł artysty-malarza. Pracował nadal pod okiem Verrocchio, ale już jako jego partner. Był mu równy. Verrocchio oddał mu wtedy warsztat nie będąc w stanie konkurować ze swym dawnym uczniem. Rok 1476 nie był przychylny dla Leonardo, który został oskarżony o współżycie z młodym chłopcem, męską prostytutką – Jacopo Saltarelli. Nie przyznał się do winy, a po 2 miesiącach śledztwa, z braku dowodów został uniewinniony. Od tego momentu Leonardo stał się bardzo skryty i ostrożny w życiu osobistym. Stał się również znany i książęta włoscy zaczęli masowo zamawiać u niego obrazy. W latach 1479 – 1481 malował Leonardo obraz „Św. Hieronim na pustyni”, którego nigdy nie dokończył. Zainteresował się też techniką tworząc mnóstwo rysunków, bardzo często tyczyły się one niezwykłych machin wojennych. W 1482 r. malarz zlikwidował warsztat i wyjechał do Mediolanu, gdzie rozpoczął pracę na dworze Ludovico Sforza, zwanego Il Moro. Przedstawił się o dziwo jako…..muzyk! Sprezentował władcy lutnię, którą sam wykonał. Zareklamował się też jako znakomity wynalazca i architekt wojskowy. Początkowo zajmował się tworzeniem pomniejszych portrecików oraz inżynierią. To w tym okresie swego życia namalował słynną „Damę z gronostajem”, portretując Cecylię Galleriani, kochankę księcia Ludovico Sforza, którą możemy oglądać w Krakowie. W 1490 r. wyjechał do Pawii by pracować przy przebudowie katedry. Co ciekawe bardzo dużo czasu spędził da Vinci w tamtejszym burdelu…prawdopodobnie rysując miejscowe prostytutki, które później wykorzystywał w swych dziełach. W połowie 1490 r. Leonardo wraca do Mediolanu i w rezydencji Sforzy – Corte Vecchia urządza swoją pracownię zatrudniając pomocników i przyjmując uczniów. W latach 1495 – 1498 stworzył „Ostatnią Wieczerzę” dla refektarza klasztoru S. Maria delle Grazie. Natychmiast potem rozpoczął dekorację tzw. Czarnych Sal na zamku Sforzy. Kiedy poznał Donato Bramante zainteresował się głębiej architekturą. Gdy zawarł znów znajomość z matematykiem Luca Piacioli, zajął się zgłębianiem wiedzy geometrycznej, wydając nawet dzieło „O boskiej proporcji”. Po wejściu do miasta Francuzów, w 1499 r. Leonardo wyjechał do Mantui, na dwór szwagierki Sforzy – Isabelli d’Este, która była zakochana w artyście. Ponoć miał z nią romans. Spędził tam jednak niespełna rok i w 1500 r. udał się do Wenecji, gdzie poznał kolejnych malarzy oraz szkołę wenecką. Zajmował się tam organizacją i zapewnieniem bezpieczeństwa granicom Republiki Weneckiej. Parę miesięcy później pojawił się we Florencji a w 1501 r. odwiedził po raz pierwszy Rzym. Potem znów Florencja, gdzie wykonał kilka zleceń. Pracował też dla Cesarego Borgii, wówczas księcia Romanii, pomagając mu zabezpieczyć swe ziemie przed najazdami. W 1503 r. poznał Michała Anioła, wówczas młodego, początkującego jeszcze rzeźbiarza. W tym samym roku spotkał Raffaela. O ile z Raffaelem jakoś się dogadywał, gdyż tenże nie lubił się kłócić, o tyle z Michałem Aniołem wiecznie darł koty. Michał Anioł twierdził, że to rzeźba jest najdoskonalszą dziedziną sztuki, Leonardo upierał się przy malarstwie. W marcu 1503 r. wrócił do Florencji, gdzie został głównym doradcą Republiki. Wtedy też namalował „Mona Lisę” – prawdopodobnie portret Lisy Gherardini, żony florenckiego kupca o nazwisku Giocondo, stąd włoski tytuł dzieła „La Gioconda”. Nigdy jednak nie trafił ten obraz do kupca, gdyż ten nie zapłacił Leonardowi, artysta zatem zatrzymał dzieło dla siebie, potem wywiózł je do Francji. To najdroższy obraz świata wyceniany dziś na około 850 milionów dolarów! Po śmierci ojca wrócił Leonardo na chwilę do Vinci, szybko jednak udał się do Piombino, skąd ponownie wrócił do Florencji. Od 1506 r. zaczyna się tzw. okres mediolański w życiu da Vinci, kiedy to pracuje dla Karola Amboise. Po jego śmierci wyjeżdża z Mediolanu, do którego wraca jeszcze na krótko w 1513 r., szybko jednak przyjmuje zaproszenie z Rzymu i tak tego samego roku, w październiku wprowadza się do Pałacu Belwederskiego na Watykanie. Rozpoczyna pracę dla Giuliano de’ Medici. Wtedy to wielcy mistrzowie renesansu mieszkają w jednym mieście! W tym samym czasie bowiem przebywali tu także Raffael, Donato Bramante oraz Michał Anioł. Okres ten wiąże się z powolnym odchodzeniem od malarstwa i zajmowaniem się badaniami naukowymi. Przeprowadzał między innymi sekcje zwłok w rzymskim szpitalu Santo Spirito (istniejącym po dziś dzień). Potem zajął się zoologią, fizyką i geologią. Miał wtedy swoją ulubioną jaszczurkę, którą straszył znajomych. Dorobił jej bowiem skrzydła, rogi i brodę W 1515 r. podczas olbrzymiego rzymskiego upału zasłabł, rozpoczęły się wtedy jego problemy ze zdrowiem. Wyjechał do Florencji, potem do Bolonii. Wrócił jeszcze na chwilę do Rzymu w 1516 r. by wykonać pomiary architektoniczne bazyliki św. Pawła za Murami. Potem wyjechał do Francji, gdzie został królewskim inżynierem i malarzem. Niestety pracował już bardzo mało, gdyż po przebytym w Rzymie udarze mózgu miał sparaliżowaną prawą rękę. 23 kwietnia 1519 r. sporządził testament, 2 maja tegoż roku zmarł. Podobno kiedy umierał, sam król Francji trzymał go w ramionach. Tak przynajmniej twierdzi Vasari, nie jest to jednak prawdą Pochowano go w kościele Saint Florentin w Amboise 12 sierpnia. W jego pogrzebie, zgodnie z wolą zmarłego, uczestniczyło 60 biedaków, każdy z nich niósł świecę, każdy z nich otrzymał potem za to zapłatę. Kościół w czasie rewolucji francuskiej został zniszczony i kości Leonarda zawieruszyły się. Kiedy w 1863 r. odnaleziono fragmenty płyty grobowej z napisem: EO…DUS VINC, a pod nią szkielet i czaszkę uznano, że to Leonardo. Dziś jego prawdopodobny grobowiec znajduje się w kaplicy na terenie zamku w Amboise. Po dziś dzień zachowało się prawie 8000 stron z zapiskami da Vinci, wiadomo jednak, że kiedyś istniało jeszcze 6000. W 1994 r. Bill Gates zakupił kilkanaście stron za kwotę ponad 30 milionów dolarów! Czytając jego notatki dowiedzieliśmy się, że wszystkie teorie głoszone przez Isaaca Newtona, Gottfrieda Wilhelma Leibniza czy Christiaana Huygensa i wielu innych, są tak naprawdę dziełem właśnie tego wybitnego człowieka renesansu – Leonarda da Vinci. Jest on również ojcem współczesnej anatomii, mimo że oficjalnie za takiego uznaje się Veseliusa. Dopiero niedawno bowiem udało się odczytać notatki Leonarda z przeprowadzanych przez niego sekcji zwłok, które ten w obawie przed Kościołem zaszyfrował! Możemy tam na przykład opis wirów zastawkowych serca, które ponownie zostały przez medycynę odkryte dopiero w połowie XX wieku!! Był też genialnym wynalazcą. Łatwiej byłoby nam wymienić to czego nie wynalazł od tego co udało mu się stworzyć. Turbina, pompa, wiertarka, szlifierka, maszyna tkacka, gwintowana lufa, rower, samochód, spadochron, samolot, helikopter, czołg, wielostrzelne działo – to zaledwie ułamek wszystkich jego wynalazków! Spójrzmy teraz na jeden obraz jaki w swych zbiorach posiada Watykan. To wspomniany wcześniej niedokończony (zresztą da Vinci nie ukończył tak naprawdę żadnego ze swoich dzieł) „Św. Hieronim na pustyni”, obraz przypisywany da Vinci, nie mamy bowiem pewności, że to jego dzieło.

  

   Niewiele wiemy na temat tego dzieła. Powstawało w latach 1479 – 1481. Nie wiadomo na czyje zlecenie. Co udaje nam się zaobserwować? Na pewno postać św. Hieronima ze Strydonu odbywającego samotną pokutę na pustyni koło miasta Aleppo. Do tego wydarzenia miało ponoć dojść w 374 r., kiedy Hieronim, jeszcze poganin, był poważnie chory. Pod wpływem majaków lub snu, udał się na pustynię by odpokutować za swe grzechy. Potem zaczął studiować języki, co zaowocowało, jak wiemy, przetłumaczeniem Biblii. Na obrazie Hieronim jawi nam się jako półnagi, chudy, nędzarz, który w geście pokuty bije się kamieniem w pierś. Kiedy spojrzymy na jego twarz zobaczymy, że lata studiów nad mimiką ludzką przyniosły efekty. Leonardo genialnie ukazuje tutaj, co się dzieje z wnętrzem świętego, co przeżywa. U stóp Hieronima leży lew. Związany jest z tradycją, wedle której święty miał mu wyciągnąć z łapy cierń, ratując mu życie. Nie wiadomo wiele na temat perypetii obrazu. Początkiem XIX wieku jego właścicielką była malarka Angelika Kauffmann. Potem nagle odnajduje się w rękach wuja Napoleona Bonaparte – Józefa Fescha, który podobno odnalazł ten obraz w dwóch częściach. Jedna z nich stanowiła pokrywę jakiejś skrzynki w rzymskim sklepie ze starociami, natomiast druga część (ta z twarzą świętego) była blatem stołu, na którym szewc naprawiał buty i rąbał młotkiem po twarzy św. Hieronima. W 1856 r. z rozkazu papieża Piusa IX dzieło stało się częścią kolekcji watykańskiej.

• Bernardino De Conti. Urodził się w roku 1470 w Castelseprio. Niewiele wiadomo na temat jego życia. Uczył się prawdopodobnie w Pawii, zajmował się później głównie portretowaniem ważnych osobistości politycznych Lombardii. Od czasu do czasu tworzył dzieła o charakterze religijnym. Zmarł około roku 1523. W miejscu tym widzimy portret księcia Mediolanu i gonfaloniera papieskiego – Francesco Sforza, wykonany w 1496 r.
• Giovanni Bellini. Znany pod pseudonimem Giambellino, urodził się pomiędzy rokiem 1427 a 1435 w Wenecji. Uczył go ojciec a potem szwagier. Obu dość szybko przerósł. Niestety nie znamy zbyt wielu faktów z jego życia. Wiemy na pewno, że był zasypywany zleceniami. Przyjmował zamówienia już na kilka lat naprzód. Był jedynym wówczas artystą mogącym sobie pozwolić na odmowę wykonania jakiegoś zlecenia i to wysoko postawionym osobom. Odmówił np. księżnej Izabeli d’Este. Zajmował się głównie portretami oraz malarstwem religijnym. Zasłynął z tzw. Prywatnych Madonn oraz nastaw ołtarzowych. Był tak sławny, że zaprosił go na swój dwór sam sułtan turecki, ten sam który 25 lat wcześniej zniszczył Konstantynopol i obalił Cesarstwo Bizantyjskie. Jednak zamiast Giovanniego, doża wenecki wysłał tam jego brata, Gentile Bellini, z którego sułtan również był zadowolony. Za wykonanie własnego portretu zaoferował Gentile dożywotnią pensję! Giovanni w tym samym czasie zajmował się w Wenecji dekorowaniem Pałacu Dożów. Został głównym malarzem republiki. Zmarł w 1516 r. Z jego warsztatu wyszli później tak wielcy malarze jak Tycjan czy Giorgione. Jedno z jego dzieł – „Madonna z Dzieciątkiem” znajduje się w Galerii Malarstwa i Rzeźby Muzeum Narodowego w Poznaniu. My stoimy zaś przed innym obrazem. „Pietà” – dzieło malowane techniką olejną na desce o wymiarach 107 x 84 cm. Stanowiło kiedyś część nastawy ołtarzowej stworzonej dla kościoła S. Francesco w Pesaro w latach 1473 – 1476. Wokół ciała Chrystusa widzimy Marię Magdalenę, Nikodema oraz Józefa.

Sala X – Sala Tycjana

Prezentuje się tu malowidła szkoły weneckiej XVI wieku.

• Alessandro Bonvicino zwany Moretto da Brescia. Urodził się około roku 1498 w Bresci. Nie wiadomo zbyt wiele o jego dzieciństwie i pierwszych nauczycielach. Podejrzewa się, że mógł być uczniem Tycjana, gdyż tworzył pod wpływem szkoły weneckiej. Malował głównie w Bresci, przede wszystkim obrazy religijne i mitologiczne. Zmarł również w Bresci w 1554 r. W Pinakotece widzimy obraz „Madonna z Dzieciątkiem oraz św. Hieronimem i św. Bartłomiejem” popularnie nazywany „Madonną z gruszką”. Powstał około roku 1550, to obraz na płótnie o wymiarach 185 x 138.
• Tiziano Vecellio (Vecellino) popularnie zwany Tycjanem. Urodził się w Pieve di Cadore pomiędzy rokiem 1488 a 1490. Jednak niektórzy włoscy historycy sztuki nie zgadzają się z tą datą i cofają narodziny artysty do lat 1480 – 1485. Gdzieniegdzie nawet można wyczytać, iż to rok 1476 lub 1477 jest jego datą urodzin. Opierają się oni na liście jaki 1 sierpnia 1571 r. napisał Tycjan do swojego klienta, którym był król Hiszpanii – Filip II. Prosi on w liście o wypłacenie mu zaległego honorarium, którego król nie płaci mu od 25 lat! Nadmienia w nim, że ma już 95 lat i nie będzie w stanie dłużej czekać. Dziś jednak historycy sztuki uważają, że Tycjan dodał sobie 15 lat, aby bardziej zmiękczyć króla i wzbudzić w nim litość nad staruszkiem Początkowo uczył się u pomniejszych malarzy, wreszcie trafił do bottegi Giovanniego Bellini. Tam poznał innego znanego malarza – Giorgione, u którego potem również praktykował. Pierwsza wielka praca młodego malarza to dekoracja freskami budynku handlowego niemieckich kupców – Fondaco dei Tedeschi. Od 1510 pracuje w Padwie, dwa lata później wraca do Wenecji a po śmierci swego mistrza obejmuje urząd głównego malarza Republiki Weneckiej. Pełni go przez 17 lat. W 1533 r. oddelegowany zostaje na dwór cesarza Karola V. W latach 1545 – 1546 pracuje w Rzymie, malując dla papieża Pawła III Farnese. Spotkał wtedy Michała Anioła, który oceniając jego dzieła powiedział, że bardzo podobają mu się kolory, szkoda tylko że w Wenecji nie uczą dobrego rysunku. Od 1556 r. poświęca się pracy dla króla Filipa II. Umiera w Wenecji w roku 1576. Spotkamy się z informacją, że umarł na dżumę, nie do końca jednak należy w to wierzyć. Wenecja bowiem miała dość surowe prawo tyczące się pochówku chorych na dżumę. Ciało po śmierci musiało być natychmiast wywiezione poza miasto i tam pogrzebane. A Tycjan pochowany został w mieście, w jednym z kościołów. Najprawdopodobniej zaś zmarł ze starości. Dziś uznaje się go za największego renesansowego malarza szkoły weneckiej. W sali tej widzimy dwa jego dzieła. Pierwsze to pośmiertny portret doży weneckiego „Doża Niccolò Marcello” – obraz olejny na płótnie o wymiarach 103 x 90 cm.

  

   Powstał około 1542 roku. Drugie z dzieł Tycjana to „Madonna z Dzieciątkiem i święci Sebastian, Franciszek, Antoni z Padwy, Piotr, Mikołaj i Katarzyna” popularnie zwany „Madonna dei Frari” (Frari to w dialekcie veneziano Bracia Mniejsi). Jest to obraz olejny na desce przeniesiony na płótno o wymiarach 388 x 270 cm namalowany w latach 1533 – 1535 dla weneckiego kościoła S. Niccolò della Lattuga.

  

  Zakupił go papież Klemens XIV, aby zdobił jego komnaty w pałacu na Kwirynale, ale nigdy tam nie zawisł. Zamknięto go w piwnicy! Potem papież umieścił go w kościele S. Pietro in Montorio a w 1797 r. wywieziony został do Paryża. Wrócił w 1820 r. i stał się częścią kolekcji Pinakoteki. Widzimy Matkę Boską z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołków oraz świętych stojących u jej stóp. Dzieło to jest przykładem dojrzałej twórczości artysty, który wykonał je mając około 45 lat.

• Paolo Caliari zwany Veronese. Urodził się w Weronie w 1528 r. w rodzinie tzw. scalpellini, czyli kamieniarzy. Uczył się lokalnego mistrza – Antonio Badile. Tam też tworzył pierwsze, młodzieńcze dzieła. Potem wyruszył w podróż, która zakończyła się w Wenecji, gdzie zdobywając sławę stał się jednym z najlepszych malarzy weneckiego renesansu. Zmarł w 1588. Jednym z najlepszych jego dzieł jest niewątpliwie „Uczta w domu Lewiego” jednakże my opowiemy o innym. Widzimy „Wizję św. Heleny” – obraz olejny na desce o wymiarach 166 x 134 cm. Powstał około roku 1580 – 8 lat przed śmiercią artysty. Przedstawia matkę Konstantyna Wielkiego, św. Helenę, która właśnie zasypia, opierając się na lewej ręce. Artysta przedstawia tu legendę mówiącą o wizji jakiej wtedy doznała. Ponoć zobaczyła aniołka trzymającego krzyż i usłyszała głos Matki Boskiej mówiący: „Ty odnajdziesz Krzyż Prawdziwy”. Wtedy też wyruszyła do Jerozolimy i odnalazła grób Chrystusa przywożąc do Rzymu wiele relikwii, w tym fragment Krzyża Chrystusowego. Coś nam tu jednak nie pasuje? Pamiętamy z jednego z wcześniejszych spacerów, że św. Helena miała przecież wtedy 80 lat! A tu artysta przedstawia ją jako młodą dziewczynę! Na dodatek przystrojoną w szaty reprezentacyjne z koroną na głowie? Czy tak Helena chodziła spać? Nie! W ten sposób artysta próbuje zwrócić nam uwagę na związek owego snu z decyzjami na szczeblu państwowym, które potem podejmowała właśnie pod wpływem tej wizji. To dojrzałe malarstwo Veronese, jakże inne od dotychczasowych przedstawień owej legendy. Wcześniej św. Helenę ukazywano tylko na stojąco przy krzyżu.

  

   Drugim z jego dzieł jest „Alegoria Sztuk Wyzwolonych”.

• Paris Bordone. Urodził się około roku 1500 w Treviso. Przenosząc się do Wenecji wstąpił do bottegi Tycjana (nie jest to jednak w 100% potwierdzone). Pierwsze znane dzieła artysty datowane są na lata po 1520 r. Sporo podróżował, również za granicę. Wzmiankowany jest w Paryżu, w kilku miastach niemieckich a nawet w Polsce. Mamy w naszych kolekcjach kilka jego obrazów: „Wenus i Amor”, „Święta Rozmowa” – w Muzeum Narodowym w Warszawie czy „Dafnis i Chloe” w Muzeum Kolekcji im. Jana Pawła II w Warszawie. Zmarł w 1571 r. w Wenecji. Widzimy tu dzieło „Św. Jerzy zabijający smoka” – obraz olejny na desce o wymiarach 290 x 189 cm.

  

   Powstał około 1525 r. Św. Jerzy był żołnierzem a potem pretorianinem odpowiedzialnym za osobistą ochronę cesarza Dioklecjana. Kiedy cesarz w 303 r. wydał dekret zezwalający na prześladowanie chrześcijan, Jerzy skrytykował władcę, za co został skazany na śmierć przez ścięcie mieczem. Obraz przedstawia legendarne wydarzenie opisane w „Złotej Legendzie”. Pewnego dnia w okolicach miasta Silene (prawdopodobnie chodziło o Cyrenę na terenie dzisiejszej Libii), przy źródle wody, z którego czerpali mieszkańcy, swe gniazdo uwił groźny smok. Aby móc pobierać wodę, każdego dnia odciągano smoka od gniazda ofiarowując mu związaną owcę ustawioną w pewnym oddaleniu od źródła. Kiedy brakło owiec, postanowili ofiarować mu dziewicę – księżniczkę imieniem Sabra. Kiedy smok zabierał się za jej pożarcie na drodze stanął mu św. Jerzy, który przeżegnawszy się ruszył na smoka i go zabił. Wdzięczne miasto nawróciło się na chrześcijaństwo.

• Benvenuto Tisi zwany Garofalo. Urodził się w Garofalo pomiędzy 1476 a 1481 r. Prawdopodobnie uczył się w bottedze Domenico Panetti. Potem terminował jeszcze u Boccaccio Boccaccino. W 1500 r. przybył na chwilkę do Rzymu, potem notowany był w Bolonii, gdzie wstąpił do warsztatu Lorenzo Costa. Później widziano go znów u siebie, czyli w Ferrarze (współpraca z Dosso Dossi) i w Mantui. Wreszcie w 1512 r. na zaproszenie Juliusza II znów pojawił się w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z Rafaelem, który niezwykle mocno wpłynął na jego późniejszą twórczość. Koniec życia spędził w swym rodzinnym mieście, gdzie zmarł w 1559 r. Jest przedstawicielem ferraryjskiej szkoły malarstwa renesansowego i manierystycznego. My Polacy również możemy pochwalić się posiadaniem jednego z jego dzieł. Na Zamku Królewskim na Wawelu oglądać bowiem można dzieło „Mars, Wenus i Kupidyn”. Tutaj natomiast oglądamy powstałe w 1544 r. dzieło „Ukazanie się Matki Boskiej Oktawianowi Augustowi” obrazujące legendę, którą już znamy, legendę Ołtarza Niebiańskiego Drugim jego dziełem tu widocznym jest „Święta Rodzina”.
• Giulio Romano i Giovanni Francesco Penni. Pierwszy z nich tak naprawdę nazywał się Giulio Pippi, urodzony w Rzymie w 1499 r., był uczniem Rafaela Santi, później zachwycił się Michałem Aniołem. Główny przedstawiciel rzymskiego manieryzmu, zasłynął z prac nad dekoracją słynnych Stanz Rafaela, o których będziemy kiedyś opowiadać. Zmarł w 1546 r. w Mantui. Drugi urodził się we Florencji w 1488 r., również był uczniem Rafaela i również współpracował przy malowaniu Stanz Watykańskich. Zmarł w Neapolu w 1528 r. Wspólnie stworzyli dzieło „Madonna z Monteluce”. Tak naprawdę obraz ten namalować miał 20 – letni wówczas Rafael Santi, który w 1503 r. otrzymał zlecenie od sióstr Klarysek z Monteluce (okolice Perugii). Umowę podpisał sporo później, bo dopiero w 1505 r. Została ona spisana na nowo w roku 1516. Wkrótce (w 1520 r.) zmarł a dzieło nie było jeszcze nawet zaczęte. Rafael zdążył jedynie przygotować wstępne projekty i szkice. W 1523 r. siostry zawarły nową umowę z dwoma wymienionymi wyżej uczniami Santiego. Ukończyli oni swą pracę dość szybko, bo już w 1525 r. Część górna obrazu ukazująca Koronację Matki Boskiej jest dziełem Giulio Romano, dolna zaś ukazująca apostołów zgromadzonych wokół ukwieconego grobu wykonana została przez Giovanni Francesco Penni. Obraz malowany jest techniką olejną na desce o wymiarach 354 x 232 cm.

Sala XI – Sala Barocci

Prezentowane są tu dzieła późnego wieku XVI.

• Ludovico Carracci. Urodził się w 1555 r. w Bolonii. Jest starszym kuzynem słynnego Annibale Caracci, pochowanego w Panteonie. Początkowo uczył się u Prospero Fontana, potem przeniósł się do Florencji, gdzie wstąpił do warsztatu Domenico Passignano. Dość sporo podróżował, stąd jego dzieła możemy podziwiać we Florencji, Parmie, Piacenzie, Mantui, Wenecji i oczywiście w Rzymie. Jednak przede wszystkim działał we własnym rodzinnym mieście – w Bolonii. Był współzałożycielem i dyrektorem głównym Akademii Bolońskiej. Jego dzieła są głęboko przesiąknięte duchem kontrreformacji, cechuje je tematyka mitologiczna, alegoryczna, religijna, nie stronił również od portretów. Był pod wpływem manierystów, dużo czerpał z twórczości Barocciego. Zmarł w Bolonii, w roku 1619. W Pinakotece widzimy jego dzieło zatytułowane: „Trójca Przenajświętsza i martwy Chrystus” – obraz olejny na płótnie o wymiarach 173 x 127 cm.
• Cavalier d’Arpino. Urodzony w Arpino w 1568 r. był włoskim malarzem epoki manieryzmu. Naprawdę nazywał się Giuseppe Cesari. Bardzo wcześnie poznał wielkie malarstwo, już jako 14 – latek pracował pod okiem Pomarancio przy dekoracji Stanz Watykańskich! Rok później przyjęty zostaje do słynnej Akademii św. Łukasza. Wtedy zaczyna się jego kariera. Współpracuje przy dekoracji malarskiej wielu kościołów w Rzymie. W 1589 przenosi się na chwilę do Neapolu. Wraca do Rzymu w 1591, a kiedy rok później papieżem zostaje Klemens VIII Aldobrandini, Rzym staje dla niego otworem. Zostaje najbardziej znanym i popularnym malarze Wiecznego Miasta. Wśród jego klientów znajdowali się: papież, król Francji, król Hiszpanii. Ogrom pieniędzy jaki na niego spływa pozwala mu na zakup upragnionego pałacu przy via del Corso a także na budowę willi w swej rodzinnej miejscowości. Po śmierci papieża w życiu Cavaliera pojawił się mały kryzys, został nawet uwięziony na posiadanie broni (miał piękną kolekcję starych muszkietów). Szybko jednak wychodzi na wolność i wraca do pełni chwały dekorując bazylikę S. Maria Maggiore. W 1618 r. żeni się z piękną Doroteą, wkrótce pojawia się dwójka jego dzieci: Muzio i Bernardino, którzy pójdą w ślady ojca. Ostatnie lata swego życia spędza malarz w kolejnym pałacu na via dei Serpenti, zakupionym w 1636 r. Umiera w 1640, pochowany zostaje początkowo w bocznej nawie kościoła S. Maria in Aracoeli, wkrótce jednak przeniesiony zostaje do monumentalnej arcybazyliki papieskiej – św. Jana na Lateranie.

  

   Stoimy przed jego dziełem zatytułowanym „Zwiastowanie” – powstało w 1606 r., ma wymiary 290 x 184 cm.

• Marco Pino. Znany również jako Marco da Siena, urodził się w 1521 r. w Costa al. Pino. Był prawdopodobnie uczniem Domenico Beccafumi, potem przeniósł się do warsztatu Daniele da Volterra. W wieku 25 lat pracował wraz z Perinem del Vaga przy dekoracji zamku św. Anioła. Od roku 1557 notowany jest w Neapolu. Zmarł w 1583 r. Watykan przechowuje jedno z jego dzieł – “Chrystus w tłoczni mistycznej”.
• Girolamo Muziano. Urodził się w roku 1532 w miejscowości Acquafredda, jednak aktywny był głównie w Rzymie, do którego przybył w 1550 r. Pracował między innymi dla kardynała Ippolito d’Este, którego willę w Tivoli ozdobił piękną dekoracją malarską. Jego specjalnością było malarstwo historyczne, wzorował się w dużej mierze na stylu Michała Anioła. Polska może się pochwalić jednym jego dziełem – „Opłakiwanie Chrystusa”, które znajduje się w miejscowości Ukta w województwie warmińsko – mazurskim. Zmarł w Rzymie w 1592 r., pochowany został w bazylice S. Maria Maggiore. Widzimy tu trzy jego dzieła.

  

   Pierwsze to „Wskrzeszenie Łazarza” – olej na płótnie o wymiarach 195 x 440 cm, wykonane w 1555 r., które umieszczono później nad grobem artysty.

  

  Drugim obrazem jest „Św. Hieronim”, trzecim „Święty Eremita”.

• Jacopo Zucchi. Włoski malarz manierystyczny. Urodził się we Florencji około roku 1540 lub 1542. Swoje życie związał z Giorgio Vasari, był jego pomocnikiem. Od 1567 r. widoczny jest w Rzymie, gdzie zostaje członkiem Akademii św. Łukasza, mimo to wiąż jeździ pracować do Florencji, gdzie w latach 1570 – 1572 dekoruje Palazzo Vecchio. Działalność rzymska to głównie dekoracje freskowe kościołów, między innymi Santo Spirito in Sassia, San Silvestro al Quirinale, Santissimia Trinità dei Pellegrini czy Santa Maria in Via. Pracuje również przy dekoracjach prywatnych willi, np. Villa Medici czy Palazzo Ruspoli. Umiera w Wiecznym Mieście około roku 1596.

  

   Stoimy przed dwoma jego dziełami: „Procesja św. Grzegorza Wielkiego” – o wymiarach 168 x 128 cm, przedstawiająca słynną wizję papieża poprzedzającą budowę zamku św. Anioła oraz „Śnieżny Cud” – wymiary 171 x 151 cm, prezentujący cud do jakiego doszło na wzgórzu Eskwilin, przed wybudowaniem bazyliki S. Maria Maggiore.

  

  Obydwa obrazy powstały w tym samym czasie, w roku 1580.

• Marcello Venusti. Dokładna data urodzenia artysty nie jest znana. Pojawił się na świecie pomiędzy rokiem 1510 a 1515, w miejscowości Mazzo di Valtellina, choć niektóre źródła wspominają o Como. Wiadomo, że pierwsze nauki pobierał w Mantui, ale więcej o nim wiemy dopiero z okresu rzymskiego, gdzie po roku 1540 pracował razem z Perin del Vaga. Pierwsze wielkie zlecenie otrzymał w 1548 r., było to tworzenie kopii „Sądu Ostatecznego” Michała Anioła na zlecenie kardynała Alessandro Farnese. To zbliżyło go do Buonarottiego, zostali wielkimi przyjaciółmi. Venusti w swym późniejszym życiu naśladował Michała Anioła, widać to bardzo dobrze w bazylice na Lateranie, dla której namalował „Zwiastowanie” lub w S. Maria della Pace, gdzie również stworzył „Zwiastowanie”. Zmarł w Rzymie w roku 1579. W Pinakotece przechowuje się jego dzieło: „Św. Bernard wypędza demona”. Przedstawia organizatora II wyprawy krzyżowej, pierwszego opata zakonu Cystersów z Clairvaux – św. Bernarda z Clairvaux podczas egzorcyzmów.
• Federico Barocci. Naprawdę nazywał się Federico Fiori, urodzony w Urbino około roku 1535. Jego ojcem był słynny zegarmistrz – Ambrogio Barocci. Pierwsze nauki pobierał u przedstawiciela włoskiego manieryzmu GiovanBattista Franco. Pracował dla wysoko postawionych person, między innymi króla Filipa II czy cesarza Rudolfa II. Praktycznie całe życie mieszkał w Urbino, odbył jedynie dwie wycieczki do Rzymu, w czasie których pracował przy dekoracji willi papieża Piusa IV w Ogrodach Watykańskich. Zmarł w 1612 r. w swej rodzinnej miejscowości. W Watykanie widzimy dość bogatą kolekcję jego prac: „Odpoczynek podczas ucieczki z Egiptu” (zwany czasami „Madonną z wiśniami”) z 1573 r., „Stygmatyzacja św. Franciszka” z tego samego okresu,

  

   „Zwiastowanie” namalowane nieco później, w latach 1582 – 1584 do Kaplicy Francesco Maria II della Rovere w Urbino (w Pinakotece od roku 1820)

  

  oraz „Błogosławiona Michalina” z roku 1606,

  

  przedstawia włoską mistyczkę doznającą religijnych ekstaz, tercjarkę franciszkańską z Pesaro żyjącą w XIV wieku.

Sala XII – Sala Caravaggio

Prezentuje się tu dzieła z XVII wieku.

• Caravaggio. Ponieważ o jego awanturniczym życiu (nie na darmo nazywano go „mistrzem kosy” – nienawidził bowiem swoich konkurentów oraz stróżów prawa, jednych i drugich dźgał szpadą lub ciął po twarzy nożem) i teoriach spiskowych na jego temat pisaliśmy już wielokrotnie, skupmy się tutaj na wystawionym dziele Caravaggio, który naprawdę nazywał się Michelangelo Merisi da Caravaggio. Widzimy „Zdjęcie z krzyża” (w Polsce znane jako „Złożenie do grobu”) – olej na płótnie o wymiarach 300 x 203 cm, zamówione przez urzędnika papieskiego Girolamo Vittrice, z przeznaczeniem do rodzinnej Kaplicy Piety (zwanej też Kaplicą Opłakiwania) w kościele Chiesa Nuova (dziś w kościele tym znajduje się kopia).

  

   Caravaggio namalował go w latach 1602 – 1604. Na tym ciemnym obrazie charakterystycznym dla stylu Caravaggia widzimy zupełnie bezwładne ciało Chrystusa, pozbawione oznak boskości, kładzione na Kamieniu Namaszczenia przez dwie postacie męskie: świętego Jana Apostoła oraz świętego Nikodema. Za nimi widoczne są trzy opłakujące Jezusa Marie: Maria – Matka Boska, Maria – żona Kleofasa (krewna Marii Dziewicy) i matka Jakuba Mniejszego unosząca w górę ręce w geście rozpaczy oraz Maria Magdalena. Warto zwrócić uwagę na podobieństwo wizerunku Chrystusa do dzieł Michała Anioła. Opuszczona ręka Jezusa to nawiązanie do gestu Boga Ojca stwarzającego Adama w Kaplicy Sykstyńskiej! Ułożenie ciała Jezusa zaś bardzo przypomina to znane nam z „Piety” Buonarottiego!

• Valentin de Boulogne. Francuski malarz barokowy, caravaggionista, urodził się w Coulommiers w 1591 r. w rodzinie włoskich artystów. W 1612 r. przybywa do Rzymu, wstępując do warsztatu, który prowadził Simon Vouet. Tworzył dzieła pod silnym wpływem Caravaggio, dlatego wiele jego dzieł dawniej przypisywano właśnie Caravaggio. Zmarł w Rzymie w 1632 r. 3 lata przed śmiercią namalował obraz widoczny w Pinakotece: „Męczeństwo świętych Procesjusza i Martyniana”, którzy według tradycji byli legionistami żyjącymi w czasach cesarza Nerona. To oni strzec mieli w więzieniu mamertyńskim św. Piotra i św. Pawła. Kiedy zobaczyli cuda jakich ci dwaj tam dokonywali, poprosili ich o chrzest nawracając się na chrześcijaństwo. Zostali aresztowani i skazani na śmierć w męczarniach. Ponoć najpierw tłuczono im usta, kamieniami wybijając zęby. Potem łamano im kości, przypiekano skórę, obkładano ich skorpionami, które żądliły ich wstrzykując śmiertelny jad, wreszcie tak wycieńczonych ścięto mieczem na rzymskiej via Aurelia. Pochowani zostali na prywatnym cmentarzu rzymianina o imieniu Lucyn. Ich ciała przeniesione zostały w IX wieku do bazyliki św. Piotra. Dziś spoczywają na cmentarzu św. Damazego w Rzymie. Obraz ten początkowo wisiał w bocznym ołtarzu w prawym ramieniu transeptu bazyliki św. Piotra.
• Nicolas Poussin. Francuski malarz barokowy, prekursor nurtu klasycznego, zakochany w Rzymie i tutaj działający. Urodził się w 1594 r. w miejscowości Les Andelys. Do 18-go roku życia nie trzymał pędzla w ręku! W 1612 r. pojawia się w Paryżu. Tam poznaje konserwatora obrazów królewskich – Alexandre Courtois, który pozwala mu na ich studiowanie. Dopiero wtedy zaczyna się jego przygoda z malarstwem. Uczy się kopiując znanych mistrzów: Tycjana czy Rafaela. Kiedy w 1622 r. Jezuici z okazji kanonizacji Ignacego Loyoli i Franciszka Ksawerego zamówili u niego dużą ilość obrazów, Poussin namalował tak piękne dzieła, że zwróciły one uwagę włoskiego poety – Giambattista Marino, który zaprosił go do Rzymu, miasta o którym Poussin marzył od dawna. Przyjechał do Wiecznego Miasta na początku roku 1624. Zamieszkał skromnie w dzielnicy malarzy (dzisiejsze via del Babuino, via Margutta). Poeta przedstawił go kardynałowi nepotowi – Francesco Barberini, który natychmiast zamówił u niego obraz „Śmierć Germanika” i zaraz potem następny, przed którym właśnie stoimy „Męczeństwo św. Erazma”. Oba umieszczono w bazylice św. Piotra, z czego ten widoczny dziś w Pinakotece wisiał w tym samym ramieniu transeptu co późniejszy obraz poprzednio opisywanego przez nas malarza – Valentin de Boulogne (nota bene obaj bardzo się ze sobą zaprzyjaźnili). Potem pojawiły się kolejne zamówienia – aż 50 obrazów zamówił u niego sekretarz rodu Barberini – Cassiano dal Pozzo! Jego sława dotarła do Francji, gdzie kardynał Richelieu zamówił u niego 3 obrazy. W 1640 r. wezwany przez króla, który w razie odmowy groził mu śmiercią, wrócił Poussin do Francji i został nadwornym malarzem królewskim. Nienawidził tej pracy i dwa lata później pod pretekstem potrzeby odwiedzenia swojej rodziny (miał żonę we Włoszech) wraca do Rzymu. Szczęście mu sprzyja, gdyż wkrótce umiera kard. Richelieu i król Ludwik XIII, co uwalnia go od obowiązku powrotu do Francji. Mimo olbrzymiej sławy „woda sodowa” nie uderzyła mu do głowy, do końca prowadził bardzo skromne życie. Kilka miesięcy przed śmiercią przestał malować ze względu na duże drżenie rąk (dziś podejrzewa się Parkinsona). To dlatego nie ukończył swego ostatniego dzieła „Apollo i Dafne”. W roku 1664 umiera jego żona a w 1665 r. on sam. Pochowano go w kościele San Lorenzo in Lucina w Rzymie. „Męczeństwo św. Erazma” namalowane w latach 1628 – 1629 to dzieło olejne na płótnie o wymiarach 320 x 186 cm. Przedstawia legendarną scenę śmierci św. Erazma z Formii. Podobno w czasach rządów cesarza Dioklecjana, został on skazany na śmierć, ponieważ odmówił złożenia ofiary pogańskim bogom. Na obrazie widzimy św. Erazma leżącego na ławie, ze związanymi za głową rękami. Nad nim oprawca, który rozcina mu brzuch wyciągając na wierzch jelita i nakręca je na kołowrotek. Poussin jednak nie ukazuje ani krzty cierpienia na twarzy męczennika. Tą brutalną scenę tonuje, ukazując klasyczne piękno ciała, obraz charakteryzuje się idealnym wyważeniem. Mimo klasycznego wydźwięku dzieła zauważyć można jednak na nim barokowe elementy, przede wszystkim kojarzący się z przepychem czerwony ornat, na którym leży Erazm (symbol krwi męczennika, która jednak fizycznie nie została tu pokazana). Tradycja rzecze, że św. Erazm nie zmarł w wyniku tortur. Miał jakoby zostać oswobodzony przez archanioła Michała. Uciekł na statku do Formii i dopiero tam zmarł w wyniku odniesionych podczas tortur ran. Dziać się to miało w roku pańskim 303.
• Andrea Sacchi. Urodzony w 1599 r. w Nettuno, na południe od Rzymu, włoski malarz barokowy wprowadzający w swych pracach elementy klasyczne. Uczył się u Francesco Albani, w swej pracy wzorował się na Guido Reni i Annibale Caracci. Kolejny z przyjaciół Nicolasa Poussin. Współpracował między innymi z Pietro da Cortona przy dekoracji Palazzo Barberini. Jego dziełem są również mozaiki w pendentywach kopuły bazyliki św. Piotra. Jego najbardziej znanym uczniem był Carlo Maratta. Zmarł w Rzymie w roku 1661. Widzimy tu obraz z 1631 r.: “Wizja św. Romualda”.

  

   Chodzi oczywiście o żyjącego na przełomie X i XI wieku założyciela i zakonu Kamedułów, odznaczającego się niezwykle surową regułą. Jego relikwie znajdują się dziś w kościele zakonu Kamedułów św. Błażeja w Fabriano. Na obrazie ukazana jest scena wizji jakiej doznał św. Romuald niedaleko miasta Arezzo. Zobaczył jak jego uczniowie ubrani na biało wkraczają do nieba po drabinie Jakubowej. Uznając to za boski znak, św. Romuald chciał założyć w tym miejscu klasztor. Udał się zatem do biskupa z zamiarem poproszenia go o pozwolenie na budowę. Na swej drodze spotkał właściciela tej ziemi, który zdradził mu, że miał dokładnie taki sam sen i pod jego wpływem chce przekazać za darmo tą ziemię pod budowę klasztoru. Właściciel nazywał się Maldulo. Aby uczcić darczyńcę, zakonnicy nazwali tą ziemię doliną Malduli, po włosku Campo di Maldoli. Z czasem nazwę przeinaczono. Tak powstało miasteczko Camaldoli a zakonników nazwano Kameduli.

• Guercino. A właściwie Giovanni Francesco Barbieri, nazwany „Il Guercino” czyli „Zezowaty” ze względu na wadę wzroku, urodził się w Cento niedaleko Ferrary w roku 1591. Był malarzem, rysownikiem oraz teoretykiem sztuki epoki baroku. Mając 16 lat wstąpił do bottegi Benedetto Gennari a wroku 1616 założył w Cento swój malutki warsztat i szkołę malarstwa zwaną Accademia del Nudo. Potem przeniósł się do Bolonii, gdzie w 1655 r. odwiedziła go królowa Szwecji Krystyna. Krótki czas przebywał też w Rzymie (w latach 1621 – 1623), gdzie poznał malarstwo rodziny Caracci oraz Domenichino. Pracował tu na zlecenie papieża Grzegorza XV. Zmarł w Bolonii, wieku 74 lat w roku 1666. Spośród ponad 100 znanych obrazów tego artysty dane jest nam oglądać dwa jego dzieła: „Niedowierzanie św. Tomasza” – obraz namalowany w 1621 r. oraz „Magdalena”, w Polsce znane jako „Pokutująca św. Maria Magdalena” – namalowane w 1622 r. Warto pamiętać, że w Polsce znajduje się dość bogaty zbiór jego prac. Posiadamy takie obrazy i rysunki jak: „Św. Franciszek słuchający muzyki anielskiej” (Muzeum Narodowe w Warszawie), „Bóg Ojciec” (Muzeum Narodowe w Warszawie), „Powrót syna marnotrawnego” (Muzeum Diecezjalne we Włocławku), „Ukrzyżowanie w obecności św. Franciszki Rzymianki i św. Elżbiety Węgierskiej” (Archikatedralna bazylika św. Stanisława i Wacława w Krakowie, czyli nic innego jak Katedra Wawelska).
• Domenichino. Nazywał się Domenico Zampieri, przydomek zawdzięcza niewielkiemu wzrostowi. Po polsku oznacza on nic innego jak “Dominiczek”. Urodził się w 1581 r. w Bolonii, był malarzem i rysownikiem okresu baroku. Naukę rozpoczął u manierystycznego malarza flamandzkiego, którym był Denis Calvaert. Nie był jednak zadowolony ani stylem mistrza ani jego cholerycznym zachowaniem i przeniósł się do szkoły prowadzonej przez Caraccich. W 1602 r. przybył do Rzymu, wezwany przez Annibale Caracci, by pomóc dekorować freskami Palazzo Farnese. Wiele z jego prac można dziś w Rzymie podziwiać także w kościele Sant’Onofrio, kościele S. Gregorio Magno, San Luigi dei Francesi czy S. Maria in Trastevere. Był również głównym architektem papieża Grzegorza XV. Dziełem jego życia stały się freski w kościele Sant’Andrea Della Valle w Rzymie. Zmarł w Neapolu w 1641 r. pozostawiając po sobie dużo obrazów i ponad 2000 rysunków. W Pinakotece widzimy obraz „Ostatnia komunia św. Hieronima” powstały w latach 1611 – 1614, który początkowo wisiał w kościele S. Girolamo na via Giulia.

  

   Dziś piękna mozaikowa kopia tego obrazu zdobi jeden z ołtarzy bazyliki św. Piotra. Nie trzeba jednak daleko jechać, aby zobaczyć dzieło tegoż artysty. Wystarczy udać się do Poznania, gdzie w Muzeum Narodowym wisi jego obraz zatytułowany „Różana Madonna”. Wracając do obrazu w Pinakotece, Domenichino namalował go pod wpływem listu rzekomo napisanego w V wieku przez św. Hieronima. Dziś wiemy, że list napisano w wieku XIV, nie wyszedł zatem spod ręki św. Hieronima. W liście wyczytać można, że 96 – letni, ledwo na nogach trzymający się św. Hieronim, podtrzymywany przez jednego ze swych uczniów przyjmuje ostatnią w swym życiu św. Komunię. 33-letni wówczas Zampieri świetnie ukazał to wydarzenie.

• Guido Reni. Urodził się w 1575 r. w Bolonii. Ponieważ jego ojciec był muzykiem, początkowo uczył się właśnie tego zawodu. Mając lat 9 porzucił jednak naukę i zatrudnił się w warsztacie, który prowadził Denis Calvaert zwany we Włoszech Dionisio Fiammingo. Tam uczył się niespełna 10 lat, razem z innym znanym nam już malarzem – Domenichino. W 1594 r. opuścił mistrza i wstąpił do Akademii Caraccich. Był tak dobrym malarzem, że ponoć pewnego dnia Annibale Caracci powiedział do swego kuzyna Lodovico: „Nie ucz go za dużo, bo niedługo będzie lepszy od nas…..któregoś dnia puści cię z torbami”. 4 lata później Guido Reni został samodzielnym malarzem. Faktycznie pokonał swego mistrza. Obaj – Guido Reni oraz Lodovico Caracci wystartowali w konkursie na projekt dekoracji fasady bolońskiego Palazzo del Reggimento. Guido pobił mistrza. W roku 1600 lub 1601 przybył do Rzymu by namalować obraz „Męczeństwo św. Cecylii” do bazyliki S. Maria in Trastevere. Namalował aż dwa obrazy do tej świątyni. Kiedy zmarł Agostino Caracci, Guido wrócił do Bolonii, by uczestniczyć w pogrzebie przyjaciela. W 1605 r. namalował obraz, który mamy przed oczyma i zaraz o nim opowiemy. Obraz ten zapewnił mu wielką sławę. W 1608 r. papież Paweł V Borghese zlecił mu dekorowanie apartamentów papieskich na Watykanie. Rok później dekorował już papieską kaplicę w pałacu na Kwirynale. Międzyczasie malował dwa obrazy oraz dekorował freskami kościół św. Grzegorza Wielkiego na Celio. Został po prostu zasypany zleceniami. Po ich wykonaniu wraca do Bolonii i w 1612 roku znów pojawia się w Rzymie by malować freski w bazylice Santa Maria Maggiore. Dekoruje również pałac Rospigliosi Pallavicini (słynny „Rydwan Apolla”). Następnie notowany jest w Neapolu i ponownie w Bolonii. Wraca do Rzymu jeszcze na chwilkę w roku 1614, ale wkrótce wyjeżdża już na stałe do Bolonii. Maluje jeszcze wiele dzieł, które dziś można oglądać w Rzymie. Wiele ostatnich dzieł już nie dokańcza, maluje je szybko, niestarannie, popada w depresję. Prawdopodobnie przyczyną takiego zachowania są długi, w które popada. Okazuje się bowiem, że jest hazardzistą. Mimo, że zarabiał olbrzymie pieniądze, wszystko przegrywał. Umarł 18 sierpnia 1642 r. Stoimy przed dziełem „Ukrzyżowanie św. Piotra”, które Reni namalował w 1605 r. podobno na zlecenie kard. Pietro Aldobrandini.

  

   Chodzą jednak plotki, że zleceniodawcą był sam Cavalier d’Arpino, który znając talent Guido Reni wiedział, iż stworzy on arcydzieło. Chciał w ten sposób utrzeć nosa samemu Caravaggio. I faktycznie powstał piękny obraz przez wielu uważany za wiele lepszy od dzieła Caravaggio znajdującego się dziś w bazylice S. Maria del Popolo. Guido Reni zastosował bardzo podobną grę świateł, ale ograniczył dramatyzm sytuacji. Cała kompozycja wydaje się być bardziej przemyślana. Kiedy Caravaggio zobaczył dzieło Reni – wybuchł. Oskarżył go o „kradzież stylu i koloru”. Jak to miał w zwyczaju, wyzwał Guido Reni na pojedynek. Całe szczęście do niego nie doszło, bo byłby Reni pożegnał się przedwcześnie z życiem. Po namalowaniu tego dzieła, Reni stał się ulubieńcem kardynałów. Został zasypany zleceniami, głównie malowaniem fresków w ich pałacach. Stał się najbardziej pożądanym malarzem Europy, co powodowało, że pracował za trzech.

  

  Widzimy tu również inne dzieła tegoż artysty: „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi Tomaszem i Hieronimem” z 1635 r. oraz „Św. Mateusz i anioł” malowany w latach 1635 – 1640.

Sala XIII – Sala Pietro da Cortona

Prezentowane są tu dzieła z XVII wieku.

• Pietro da Cortona. Jego prawdziwe nazwisko to Pietro Berrettini. Urodził się w Cortonie w 1596 r. Przed rokiem 1625 przybył do Rzymu stając się jednym z najlepszych malarzy i architektów baroku, porównywany był z Borrominim i Berninim. Rzymskie tworzenie rozpoczął od dekoracji freskami kościoła Santa Bibiana. W 1634 r. został przewodniczącym Akademii św. Łukasza. W latach 1634 – 1650 projektuje kościół św. Łukasza i Marcina pracując jednocześnie nad dekoracją malarską w Palazzo Barberini i jeżdżąc często do Florencji by malować Palazzo Pitti. Lata 1656 – 1657 przynoszą kolejne zlecenie, realizuje wtedy własny projekt fasady kościoła Santa Maria della Pace a potem projekt w bazylice S. Maria in via Lata. Umiera w 1669 r. W Pinakotece widzimy kilka jego dzieł. Przede wszystkim „Wizja św. Franciszka”, któremu ukazuje się Matka Boska z Dzieciątkiem.

  

   Powstało w latach 1640 – 1641 do Kaplicy Montauto w Kościele Zwiastowania w Arezzo. W Pinakotece znalazło się w 1932 r. Widzimy tu Madonnę ofiarującą św. Franciszkowi małego Jezusa. Poza tym ściany tej sali zdobią jeszcze: „Dawid zabijający Goliata” oraz „Dawid i lew”.

• Orazio Gentileschi. Sławny malarz okresu baroku, wzorujący się na dziełach Caravaggio. Urodził się w 1563 r. w Pizie. Na nazwisko miał Lomi, ale przybywając do Rzymu w 1578 r. przyjął nazwisko swego wuja, u którego się zatrzymał. Tu poznał osobiście Caravaggio, który bardzo wpłynął na jego dalszą pracę artystyczną. Później zresztą bardzo się pokłócili, gdyż każdy z nich uważał się za lepszego artystę. Początkowo pracował na usługach papieża jako papieski malarz fresków. W 1621 r. wyjechał z Rzymu udając się na 2 lata do Genui, potem wybył za granicę do Paryża, gdzie pracował dla Medyceuszy. Od 1626 r. notowany w Londynie, tworzył na dworze króla Karola I. Tam umiera w roku 1639. W Rzymie jego dzieła można podziwiać w wielu kościołach, między innymi w bazylikach papieskich S. Maria Maggiore czy S. Giovanni in Laterano. W Pinakotece skupimy się na dziele zatytułowanym „Judyta z głową Holofernesa” namalowanym w latach 1611 – 1612. Gentileschi namalował go tuż po tym jak zgwałcono mu córkę o czym później będzie mowa. Motyw Judyty i Holofernesa dość często przewija się w sztuce, szczególnie w dziełach caravaggionistów. Przedstawia wydarzenia odbywające się w czasach króla Nabuchodonozora, czyli w VI w. p.n.e. Wtedy to wojska Asyrii oblegały miasto Betulia znajdujące się w Galilei. Mieszkała tam kobieta o imieniu Judyta, która udając, że zdradza miasto przedostała się do obozu wroga i spotkała z wodzem asyryjskim – Holofernesem. Podczas uczty rozkochała go w sobie, upiła, zaprowadziła do łóżka i tam odcięła mu głowę mieczem. Jej służąca – Abra – schowała głowę do worka i razem uciekły z obozu wracając do miasta. Głowę umieściły na murach miejskich. Jedno z najbardziej dramatycznych przedstawień tego motywu zawdzięczamy jednak nie Orazio Gentileschi a jego córce – Artemizji, która często pomagała ojcu w warsztacie. Ponieważ była niezwykle utalentowana ojciec postanowił ją uczyć fachu, co było niezwykłe jak na tamte czasy, bo kobiety raczej nie mogły być malarkami. Artemizja była niezwykle piękną kobietą, o której względy walczyli ówcześni mężczyźni. Zazdrosny ojciec zamykał ją w swym warsztacie, dzięki temu jako 16-laka była już wybitną malarką, jednak jeszcze nikomu nie znaną. Jak wyglądała można zobaczyć na obrazie, który sama namalowała mając lat 17 – „Zuzanna i starcy”. Niektórzy badacze twierdzą jednak, że płótno powstało po roku 1611, w którym doszło do dramatycznego wydarzenia, mającego zaważyć na całym jej późniejszym życiu. Nie mając bowiem czasu uczyć córki malarstwa, Orazio oddał ją pod opiekę swego współpracownika – Agostino Tassi, który w maju 1611 r. zgwałcił niespełna 18 – latkę (na obrazie „Zuzanna i starcy” mężczyzna z lewej strony to właśnie Tassi) obiecując jej potem małżeństwo. Artemizja spotykała się z nim jeszcze później wierząc, że się z nią ożeni. Nie znała jednak Tassiego. W przeszłości ten człowiek wynajął mordercę, który zabił jego żonę, gwałcił wiele mężatek obiecując „słonie w karafce”, spał nawet z żoną swojego brata! Kiedy jednak przekonała się, że Agostino ani myśli się z nią ożenić i tylko ją wykorzystuje, wyznała ojcu całą prawdę a ten wytoczył Tassiemu proces. Oprawca został aresztowany, jednak proces był męczarnią dla Artemizji, bowiem musiała udowodnić, że mówi prawdę. Jak w tamtych czasach wydobywano prawdę? Ano torturami! Zmiażdżono między innymi kołem tortur palce Artemizji, ta jednak nie zmieniła zeznań. Tassiego uznano winnym i początkowo skazano na więzienie. Szybko jednak zamieniono mu karę więzienia na wygnanie z Rzymu, dzięki wstawiennictwu kardynała nepota Scypiona Borghese, który chciał, aby Tassi namalował dla niego iluzjonistyczne freski. Już podczas trwania procesu Artemizja namalowała jeden z najbardziej wzruszających i dramatycznych obrazów baroku – „Judyta ścinająca głowę Holofernesowi” – na którym artystycznie zemściła się na swoim oprawcy, bowiem Judytą na obrazie jest ona sama a Holofernesem jest Agostino Tassi! Gwałt, który przeżyła, pozostawił trwały ślad. Do końca życia nienawidziła mężczyzn (mimo, że miała męża, którego nawet trochę kochała i który był dla niej bardzo dobry, choć musiał przypominać jej przeszłość, bo był malarzem i uczniem jej gwałciciela) i bardzo często malowała jeden i ten sam obraz – właśnie ową Judytę mordującą Holofernesa. Artemizja stała się jedną z największych malarek (których nie było wiele) na świecie! Dzięki temu w wieku 28 lat pełnoprawnie wolną kobietą. Dawniej bowiem dziewczyna była własnością ojca, po wyjściu za mąż zaś, własnością męża. Nie mogła sama za siebie odpowiadać ani podpisać żadnego dokumentu. Ona jako pierwsza uzyskała jednak ten przywilej, co pozwoliło jej stać się prawdziwie niezależnym artystą. Mogła sama wybierać sobie klientów i sama w swoim imieniu podpisywać kontrakty oraz dokonywać transakcji finansowych. O jej późniejszych dziejach warto dowiedzieć się z wielu książek, które o niej napisano, nie czas to bowiem i miejsce, aby się o niej rozpisywać. Zwiedzamy dalej!
• Nicolas Poussin. O nim już pisaliśmy, zerknijmy zatem na kolejny jego obraz przechowywany w Pinakotece. To „Zwycięstwo Gedeona nad Madianitami”.

  

   Gedeon to biblijna postać, był ponoć sędzią narodu izraelskiego oraz przywódcą wojskowym, który zwyciężył plemię Madianitów i uwolnił Izraelitów. Właśnie to Poussin ukazuje w swoim dziele.

• Andrea Sacchi. Kolejny z malarzy, o którym już mówiliśmy, przejdźmy zatem szybko do jego dzieła. Widzimy „Kanonizację św. Filipa Neri”. Dokonał tego papież Grzegorz XV w 1622 r.
• Gèrard Seghers. Flamandzki malarz, kolekcjoner dzieł sztuki, caravaggionista. Urodził się w 1591 r. w Antwerpii. Początkowo prawdopodobnie uczył się u Caspara de Crayer Starszego. Później podobno przewinął się przez warsztaty Abrahama Janssens oraz Hendricka van Balen. W 1613 r. wyjechał do Rzymu, gdzie poznał włoskich kontynuatorów stylu Caravaggia, związał się wtedy z bottegą Bartolomeo Manfredi. Po krótkim pobycie w Italii wyjechał do Hiszpanii, by pracować na dworze króla Filipa III. W 1620 r. powraca do swego rodzinnego, gdzie powoli przesiąka manierą rubensowską. Zakłada swój własny warsztat, z którego potem wychodzą tacy artyści jak Jan Miel czy Thomas Willeboirts Bosschaert. Umiera w Antwerpii w roku 1651.

  

   Dziełem znajdującym się w Pinakotece jest „Św. Franciszek Ksawery”, namalowany przy współudziale Jan Wildens.

• Jan Wildens. Flamandzki malarz i rysownik, przyjaciel artysty opisywanego powyżej. Urodził się w Antwerpii, w roku 1586. Od 1605 r. notowany jest jako malarz cechowy gildii św. Łukasza w Antwerpii. Ma wtedy 19 lat! W 1613 roku wyjeżdża w podróż do Włoch, przebywa głównie w Genui i w Rzymie. W roku 1616 wraca do rodzinnego miasta, gdzie umiera w 1653 r.

  

   Widzimy tu dzieło, które wykonał przy współpracy swego przyjaciela Gèrard Seghers – „Św. Ignacy Loyola”.

• Guido Reni. Kolejny z artystów już opisywanych, zwróćmy zatem uwagę na jego obraz – „Fortuna powstrzymywana przez Amora”. Artysta namalował go w roku 1623.

Sala XIV – Sala Baciccia

Prezentowane są tu dzieła malarstwa XVII wieku.

• Daniel Seghers. Flamandzki malarz barokowy specjalizujący się w martwej naturze. Brat wyżej opisywanego Gèrarda. Urodził się w Antwerpii roku pańskiego 1590, w 1611 został członkiem gildii św. Łukasza tamże. Rozpoczął intensywną naukę u samego Jana Brueghla Starszego. W 1614 r. wstąpił do zakonu Jezuitów, w 1625 r. mieszkał w klasztorze rzymskim. Szybko jednak, bo już 2 lata później wrócił do Antwerpii i już nigdy nigdzie nie wyjechał. Zmarł w roku 1661. W Polsce posiadamy aż dwa dzieła tego malarza. Wystarczy wybrać się do warszawskiego muzeum narodowego by zobaczyć “Kartusz z popiersiem Nicolasa Poussina w otoku kwiatów”, natomiast w poznańskiej Galerii Malarstwa i Rzeźby podziwiać możemy „Świętą Rodzinę w wieńcu kwiatów”. W Watykanie natomiast widzimy dzieło, które wykonał przy współpracy innego malarza flamandzkiego Erasmusa II Quellinusa. To „Madonna z Dzieciątkiem w girlandzie kwiatów”.
• Sassoferrato. Naprawdę nazywał się Giovanni Battista Salvi. Urodził się w miejscowości Sassoferrato niedaleko Ancon, w roku 1609. Uczył się w warsztacie Domenichino. Niestety na temat jego życia wiemy niewiele. Zasłynął z malowania Madonn, wzorował się na dziełach Rafaela i Perugina. Zmarł w Rzymie w 1685 r. Jego dzieła można oglądać między innymi w kościele S. Sabina na Awentynie.

  

   Tutaj widzimy obraz „Madonna z Dzieciątkiem” namalowany około roku 1650.

• Andrea Belvedere. Włoski malarz specjalizujący się w martwych naturach. Urodził się w Neapolu, w roku 1642. Początkowo podobno uczył się w bottedze GiovanBattisty Ruoppolo. Zmarł również w Neapolu w roku 1732. W Pinakotece przechowywane jest jego dzieło zatytułowane „Kwiaty i owoce”.
• Pietro Navarra. Niewiele o nim wiadomo. Żył na przełomie XVII i XVIII wieku, prawdopodobnie uczeń Giuseppe Ruoppolo.

  

   W sali tej prezentowane są dwa jego dzieła: „Martwe natury”.

• Borgognone. Naprawdę nazywał się Jacques Courtois, był francuskim malarzem specjalizującym się w malarstwie bitewnym. Nie należy mylić go z Bergognone żyjącym na przełomie XV i XVI wieku. Urodził się w Saint – Hyppolite w 1621r. Od 1636 r. notowany w Italii. Uczył się w bolońskim warsztacie Jèrome Colomès, współpracował później z Guido Reni, Francesco Albani i Janem Asselyn. W Rzymie przebywał w 1640 r., oglądając dzieło Giulio Romano „Battaglia di Costantino”, które zrobiło na nim kolosalne wrażenie i wpłynęło znacznie na jego dalszą twórczość. Do Rzymu wrócił po roku 1654 i tutaj zmarł w roku 1676.

  

   Widzimy jego obraz zatytułowany „Bitwa”.

• Baciccia. Prawdziwe nazwisko to Giovanni Battista Gaulli, urodził się w Genui w 1639 r. W swym rodzinnym mieście wstąpił do bottegi Luciano Borzone gdzie zapoznał się z twórczością Rubensa i Antona van Dyck. W 1657 r. przeprowadził się do Rzymu, gdzie w 1662 r. objął nadzór nad Akademią św. Łukasza. Znamy go z dzieła życia, które możemy podziwiać w Rzymie, w kościele Il Gesù – „Triumf imienia Jezus”. Zmarł w Wiecznym Mieście w 1709 r. W sali tej widzimy dwa jego dzieła. Pierwszym jest „Śmierć św. Franciszka Ksawerego” z 1675 r. Czasami tytułuje się go “Wizją św. Franciszka Ksawerego”. Obraz powstał jako projekt (model) dzieła ołtarzowego dla kościoła Sant’Andrea al. Quirinale. Jak widzimy nie jest to dzieło “wygłaskane”. Było malowane szybko i niedokładnie, miało na celu ukazać, jak ma wyglądać oryginał, który stanie się częścią ołtarza głównego.

  

   Drugim z dzieł są „Muzykujący Aniołkowie” z lat 1672 – 1673.

• Andrea Camassei. Urodzony w 1602 r. w miejscowości Bevagna niedaleko Perugii. Jego życie jest raczej słabo znane. Być może uczył się u Domenichino w Rzymie, tutaj bowiem przeniósł się przed rokiem 1626. Dwa lata później notowany jest jako współpracownik Andrea Sacchi i Pietro da Cortona w Castel Fusano. Był jednym z grupy malarzy papieskich Urbana VIII Barberini, pracował też na zlecenie rodów Altieri i Caracciolo. Zmarł w 1649 r. w wieku 47 lat. Większość jego dzieł uległa zniszczeniu lub zaginęła. Tutaj widzimy obraz „Chrzest świętych Procesjusza i Martyniana” – już o nich wspominaliśmy, byli legionistami pilnującymi w więzieniu mamertyńskim świętych Piotra i Pawła.
• Bartolomé Esteban Murillo. Hiszpański malarz barokowy, urodził się w Sewilli w sylwestra roku 1617 w bardzo zamożnej rodzinie cyrulika. Mając 13 lat rozpoczął naukę w warsztacie Juan de Castillo. Jego poważna praca zaczęła się w 1645, kiedy zlecono mu wykonanie serii obrazów z historią życia św. Franciszka z Asyżu. Franciszkanie nie mieli pieniędzy, aby mu zapłacić, ale malarz nie przejął się za bardzo, gdyż w spadku po rodzicach otrzymał wiele nieruchomości ziemskich, więc na brak pieniędzy nie narzekał. Praca dla zakonu bardzo mu się jednak opłaciła. Stał się sławny! Malował głównie dla zakonów. W 1660 r. staje na czele nowo powstałej Akademii Sewilskiej. Zmarł w swoim mieście w 1682 r. w wyniku upadku z rusztowania podczas malowania ołtarza w Kadyksie. Nazywa się go czasami „Rafaelem Sewilli”. Dawniej bardzo znany i rozchwytywany (w XIX wieku za jego obrazy płacono dwa razy więcej niż za obrazy Velázqueza), dziś stosunkowo bardzo mało znany. Watykan chwali się posiadaniem jednego z jego dzieł. To „Męczeństwo św. Piotra z Arbues” – inkwizytora hiszpańskiego zamordowanego w 1485 r.

Sala XV – Sala Maratta zwana też Salą Portretów

Prezentuje się tutaj dzieła z XVIII wieku.

• Carlo Maratta. Urodził się w 1625 r. w Camerano. Uczył się w Rzymie w bottedze Andrea Sacchi. W swej pracy opierał się na twórczości Carraccich, Rafaela oraz Guido Reni. Jego specjalnością były portrety. Warsztat, który założył, wykształcił wielu znanych artystów, w tym dwóch Polaków: Szymona Czechowicza i Jerzego Siemiginowskiego – Eleutera. Oprócz niego z warsztatu wyszli inni twórcy działający później w Polsce, chociażby Marcin Altomonte (malarz króla Jana III Sobieskiego) czy Cosmas Damian Asam (działał na Dolnym Śląsku). Maratta zmarł w Rzymie w 1713 r. W sali Pinakoteki widzimy obraz „Portret Klemensa IX”.

  

   To jeden z najbardziej znanych portretów tego artysty, przedstawia siedzącego na tronie papieża Klemensa IX Rospigliosi. Wykonany został w 1669 r.

• Sebastiano Conca. Urodzony w miejscowości Gaeta w 1680 r. Pierwsze kreski ćwiczył u malarza Francesco Solimena w Neapolu. Od 1709 r. notowany jest w Rzymie, gdzie zostaje członkiem szanowanej Akademii św. Łukasza. W 1751 r. powraca jednak do Neapolu, gdzie umiera w 1764. Jednym ze znanych jego uczniów jest Corrado Giaquinto.

  

   Widzimy tutaj aż trzy jego dzieła: „Chrystus w Ogrójcu” i „Złożenie do grobu” (zwane czasem „Opłakiwaniem”)

  

   oraz„Cud św. Turybiusza de Mogrovejo”.

• Gaetano Gandolfi. Urodził się w 1734 r. w San Matteo della Decima. Jest mało znanym nam Polakom malarzem włoskim. Początkowo uczył się w Akademii Klementyńskiej w Bolonii, prawdopodobnie pod nadzorem Felice Torelli i Ercole Lelli. W 1760 r. przeniósł się do Wenecji, gdzie studiował twórczość Tiepolo. Po krótkim pobycie w Anglii powrócił do Bolonii, gdzie działał do końca swych dni. Zmarł w 1802 r. Pinakoteka dysponuje jednym jego dziełem: „Triumf Religii”.
• Pier Leone Ghezzi. Urodzony w Rzymie w 1674 r. malarz włoski aktywny głównie w miejscu swego urodzenia. Jego ojcem chrzestnym był Carlo Maratta. W pierwszych latach życia obserwował w pracy swego ojca – malarza Giuseppe Ghezzi. Potem wstąpił do warsztatu Antonio Amorosi. W 1705 r. stał się członkiem elity – Akademii św. Łukasza.

  

   Zmarł w 1755 r. w Wiecznym Mieście.

  

  W Pinakotece dostrzegamy dwa jego obrazy związane z “Męczeństwem św. Klemensa”.

• Pompeo Batoni. Urodził się w miejscowości Lucca w 1708 r., w rodzinie znanego złotnika – Paolino Batoni. W wieku 19 lat przeniósł się do Rzymu i wstąpił do bottegi Francesco Ferdinandi, gdzie zachłysnął się sztuką Rafaela i Caraccich. Jedno z jego pierwszych wielkich dzieł rzymskich możemy oglądać w kościele św. Grzegorza Wielkiego na wzgórzu Celio. Potem przyszły kolejne wielkie zlecenia, łącznie z dziełem, które początkowo zdobiło bazylikę św. Piotra (dziś w S. Maria degli Angeli e dei Martiri). Ponieważ żył w okresie tzw. Grand Tour, kiedy to do Rzymu przybywało mnóstwo angielskich nobili, zasłynął jako malarz ich portretów. Stąd wiele jego dzieł wisi dziś w Londynie. Zmarł w Rzymie w 1787 r. W sali tej widzimy dwa jego dzieła: „Madonna objawiająca się św. Janowi Nepomucenowi” oraz „Portret Piusa VI”.

  

   Związana jest z nim zabawna historia. Obraz wystawiono w Pinakotece Watykańskiej w 1932 r. jako dzieło Anton Raphael Mengs. Dopiero później okazało się, że jego autorem jest Batoni. Obraz ten stanowił próbę przed malowaniem oryginalnego dzieła dla papieża (dziś w Muzeum Rzymu). Papież pełniący pontyfikat w latach 1775 – 1799 ukazany jest siedzący na tronie, w lewej ręce trzyma notatnik. Szczerze mówiąc nie widać co tam jest napisane, ale na finalnym dziele (w Muzeum Rzymu) udało się to odczytać: „Alla Santità di N.ro Sig.re Papa Pio VI P. Batoni Pinxit 1775”. To podpis autora wraz z dedykacją dla papieża.

• Thomas Lawrence. Angielski malarz portretów, głównie rodziny królewskiej. Urodził się w Bristolu w 1769 r. Jego talent objawił się prawie natychmiast, mając 6 lat rozbawiał gości karczmy, którą prowadził jego ojciec, malując na ich zamówienie wszystko, cokolwiek sobie zażyczyli. Kiedy w 1779 r. jego ojciec zbankrutował, talent 10 – letniego wówczas Thomasa utrzymywał całą rodzinę przy życiu! W 1784 r., mając 15 lat Towarzystwo Sztuki nagrodziło go za kopię „Przemienienia Pańskiego” Rafaela, które namalował zwykłymi kredkami! Wkrótce potem zaczął malować zawodowo. Przeniósł się do Londynu i zaczął studia na Royal Academy, a 4 lata później został jej członkiem! W 1792 r. mianowano go nadwornym malarzem króla Jerzego III Hanowerskiego, rok później został najsłynniejszym portrecistą Anglii. Namalował większość koronowanych głów Europy, między innymi Karolinę Brunszwicką – królową Wielkiej Brytanii, żonę króla Jerzego IV, która była kochanką malarza. Była też ostatnią królową Anglii, która nie przeżyła swojego męża. Malarz przez krótki czas przebywał w Rzymie, gdzie zasłynął nie tylko ze względu na talent, ale i nienaganne maniery, które urzekały rzymską płeć piękną. Po powrocie do Anglii został prezydentem Akademii Królewskiej, stanowisko to piastował aż do śmierci w roku 1830. Tutaj widzimy „Portret króla Jerzego IV” – to z jego królową – żoną sypiał Sir Lawrence.

  

   Dzieło powstało w 1816 r. To jeden z najlepszych portretów tego władcy.

• Giuseppe Maria Crespi. Popularnie zwany Spagnolo, czasami Spagnoletto. Urodził się w Bolonii w 1665 r. Uczył się w warsztatach Domenico Maria Canuti i Carlo Cignani. Od 1688 r. sporo podróżował, również za granicę (dekorował w Wiedniu pałac księcia Eugenio di Savoia). Od 1700 r. prowadził własną bottegę, z której wyszli tacy artyści jak Giovanni Battista Piazzetta czy Pietro Longhi. Zajmował się głównie malarstwem religijnym, choć nie stronił od portretów, scen mitologicznych i martwych natur. Zmarł w Bolonii w 1747 r. Stoimy przed „Portretem Benedykta XIV”.

  

   Jego namalowanie zlecił artyście arcybiskup Bolonii, kardynał Prospero Lombardi. Miał zdobić ściany bolońskiego Seminarium Duchownego. Jednakże w trakcie prac nad portretem kardynał został obrany papieżem (w 1740 r.), przyjął imię Benedykta XIV. Obraz został zatem zmodyfikowany i zabrany przez papieża do Rzymu.

• Francesco Trevisani. Urodził się w miejscowości Capodistria w 1656 r. Szybko przeniósł się do Wenecji, gdzie wstąpił do warsztatu Antonio Zanchi. Od 1678 r. notowany jest już w Rzymie. Pracował głównie dla kardynała – nepota papieża Aleksandra VIII – kardynała Pietro Ottoboni, dzięki któremu stał się jednym z najbardziej znanych i pożądanych artystów swych czasów. Wiele z jego dzieł można dziś oglądać w rzymskich kościołach, nawet w tych najważniejszych jak arcybazylika na Lateranie czy bazylika św. Piotra. Zmarł w Rzymie w 1746 r.

  

   W Pinakotece wisi obraz “Chrystus i Samarytanka”.

• Francesco Mancini. Urodził się w Sant’Angelo in Vado w 1679 r. Wstąpił do bottegi Carlo Cignani w Forlì, potem przeniósł się do Bolonii, gdzie przesiąkł sztuką Caraccich. Wyjechał do Rzymu, gdzie poznał Carlo Maratta. Założył warsztat, z którego wywodzą się tacy artyści jak Sebastiano Ceccarini, GiovanBattista Ronchelli, czy Domenico Corvi. Zmarł w Rzymie w 1758 r. Podziwiamy jedno z jego dzieł: „Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu” – motyw bardzo często pojawiający się w sztuce malarskiej.

  

   Co ciekawe obraz początkowo przypisywano Carlo Maratta. Dzieło pojawiło się w Pinakotece w 1772 r., zakupione przez papieża Klemensa XIV.

• Donato Creti. Urodzony w 1671 r. w Cremonie, w rodzinie malarza Giuseppe Creti. Nieznane są wczesne lata jego życia. Wiadomo, że rodzina w 1673 r. przeniosła się do Bolonii, tam artysta się wychował. Prawdopodobnie uczył go malarz Giorgio Raparini, który zaraził go miłością do dzieł Guido Reni. Wykonał wiele prac, głównie w Bolonii. Na początku XVIII wieku przeprowadził się do Wenecji. W 1728 r. został okrzyknięty księciem Akademii Klementyńskiej. Zmarł w Bolonii w roku 1749. Oglądamy 8 małych dziełek tegoż autora. To “Obserwacje astronomiczne”. Namalowanie tej serii zlecił boloński hrabia Luigi Marsili. Komplet podarował potem papieżowi, chcąc w ten sposób wymusić na nim budowę kościelnego obserwatorium astronomicznego. Udało się to, bowiem papież Klemens XI ufundował taką instytucję. Obrazki pokazują osiem obiektów dopiero co poznanego układu planetarnego (poznano go w 1711 r.): Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus, Mars, Jupiter, Saturn oraz Kometa.

Sala XVI – Sala Wenzela

Prezentowane są tu dzieła Petera Wenzela z XIX wieku.

• Peter Wenzel. Urodził się w 1745 r. w miejscowości Karlsbad w Austrii. Dzięki ambasadorowi Austrii w Rzymie przybył do tego miasta w roku 1774, gdzie studiował dzieła wielkich malarzy. Zasłynął głównie jako malarz – animalista, czyli artysta malujący zwierzęta. To właśnie widzimy w tej sali.

  

   Obrazy zakupione zostały przez papieża Grzegorza XVI w 1831 r. już po śmierci artysty w 1829 r. Jednym z ciekawszych dzieł jest „Raj ziemski”.

  

  Obok Adama i Ewy artysta zgromadził ponad 200 gatunków zwierząt! Przedstawił je zgodnie z dostępną wówczas wiedzą naukową. Dzieła te (łącznie 20 obrazów) zdobiły początkowo Salę Konsystorza w Apartamentach Papieskich.

Sala XVII – Sala Berniniego

Zgromadzono tutaj modele jakie Bernini wyrzeźbił przygotowując się do pracy nad brązową Katedrą św. Piotra (Tronem Papieskim w bazylice na Watykanie).

• GianLorenzo Bernini. Mówiliśmy już o nim wielokrotnie, więc teraz słów kilka jedynie o dostępnych tu dziełach. To modele wykonane głównie z gliny wzmacnianej żelazem, stanowiły modele do odlania oryginalnych posągów dla bazyliki św. Piotra. Widzimy tu figury aniołów oraz głowy świętych: Atanazego i Jana Chryzostoma.

Sala XVIII – Sala ikon słowiańsko – ruskich

Prezentowane są tu ikony z czasów XV – XIX wiek, przykład sztuki ruskiej, bizantyjskiej oraz słowiańskiej. W pomieszczeniu tym znajduje się stare dzieło – ruska ikona „Św. Mikołaj”, wykonana w XV wieku przez szkołę nowogrodzką.

Na tym kończymy nasz spacer po Pinakotece Watykańskiej. Kolejnym muzeum, które w przyszłości odwiedzimy będzie Gregoriańskie Muzeum Profanum zwane również Gregoriańskim Muzeum Pogaństwa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giorgio Vasari, Le Vite delle più eccellenti pittori, scultori ed architettori; 1568;
• Richard Offner, Bernardo Daddi, his shop and following, Firenze 1991;
• Roberto Salvini, Giotto. Bibliografia, Roma 1938;
• Giovanni Previtali, La fortuna dei Primitivi, Torino 1964;
• Angelo Tartuferi, Giotto, Firenze 2000;
• Fabio Marcelli, Gentile da Fabriano, Silvana 2006;
• Roberto Salvini, Pittura italiana – Il Quattrocento, Milano 1959;
• Stefano Zuffi, Il Quattrocento, Milano 2004;
• Alessandro Zuccari, Giovanni Morello, Giorgio de Simone, Beato Angelico. L’alba del Rinascimento, Milano 2009;
• Cristina Acidini Luchinat, Benozzo Gozzoli, Firenze 2007;
• Daniele Benati, Mauro Natale, Antonio Paolucci, Melozzo da Forlì. L’Umana bellezza tra Pietro della Francesca e Raffaello, Milano 2011;
• Pierluigi De Vecchi, Elda Cerchiati, I tempi dell’arte, Milano 1999;
• Carlo Pietrangeli, I dipinti del Vaticano, Reggio Emilia 1996;
• Vittoria Garibaldi, Pittori del Rinascimento, Firenze 2004;
• Paolo Franzese, Raffaello, Milano 2008;
• Daniele Radini Tedeschi, Pittura a Brescia e nelle valli, Roma 2011;
• Anna Maria Fioravanti Baraldi, Il Garofalo. Benvenuto Tisi pittore, Rimini 1998;
• Giovanni Baglione, Le vite de’ pittori, scultori et architetti, Roma 1642;
• Andrea Emiliani, Federico Barocci, Ancona 2008;
• Rodolfo Papa, Caravaggio, Firenze 2002;
• Gianni Colosio, L’annunciazione nella pittura italiana da Giotto a Tiepolo, Roma 2002;
• Stefano Zuffi, Guercino, Milano 1992;
• Archivio dell’Accademia di San Luca, Roma;
• Accademia nazionale di San Luca, Memorie per servire alla storia della Romana Accademia di S. Luca fino alla morte di Antonio Canova, compilate da Melchior Missirini, Roma 1823;
• Waldemar Łysiak, Malarstwo białego człowieka, Warszawa 1997 – 2000.

Artykuł Muzea Watykańskie – Pinakoteka pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Dzisiejszy krótki spacer będzie niejako wprowadzeniem do właściwego zwiedzania Muzeów Watykańskich. Poznamy dzisiaj procedurę wejścia oraz pierwszy z dziedzińców Watykanu. Zapraszamy!

Zaraz po wejściu przez portal główny prowadzący do Muzeów Watykańskich, znajdujący się w murach obronnych Watykanu od strony ulicy viale Vaticano, wchodzimy do przestronnej sali, gdzie musimy przejść szczegółową kontrolę na skanerach. Potem w przechowalni zostawiamy ewentualny bagaż i przechodzimy do kas biletowych. Po zakupie wejściówek kierujemy się do klatki schodowej prowadzącej na wyższy poziom.

Z sali górnej musimy przedostać się na jeszcze wyższy poziom. Można to zrobić przy pomocy ruchomych schodów, ja jednak polecam wybrać pieszą spiralną rampę.

Wzdłuż owego podejścia umieszczono eksponaty związane z uzbrojeniem różnych plemion ze wszystkich kontynentów świata.

Zobaczymy tu zarówno łodzie jakimi pływali, jak i broń oraz inne elementy związane z ich życiem.

Kiedy wejdziemy na szczyt oczom naszym ukaże się tzw. Dziedziniec Zbroi (Cortile delle Corazze), biorące swą nazwę od uzbrojenia, które mijaliśmy wędrując rampą.

W tylnej części dziedzińca zobaczyć można model całego państwa Watykan.

Dalej za ścianką znajduje się zejście na dolny poziom, prowadzące do wyjścia z muzeów. Warto tam zajrzeć, zejście to bowiem jest niezwykle piękne. Wykonane w formie spiralnej rampy schodkowej autorstwa włoskiego architekta i inżyniera czasów Mussoliniego – Giuseppe Momo. Dekorację w postaci paneli wykonanych z brązu wykonał Antonio Maraini, włoski polityk i krytyk sztuki. Wielkie otwarcie rampy odbyło się 7 grudnia 1932 r.

Wracamy na przód atrium. Spróbujmy odnaleźć tu wielką mozaikę z I w. p.n.e., pochodzącą z antycznej rzymskiej willi przy via Ardeatina, która po przeniesieniu do Watykanu służyła początkowo jako papieska posadzka w Stanzach Rafaela. Za przestronną szklaną ścianą widzimy jeden z zewnętrznych dziedzińców Watykanu zwany Atrium Czterech Bram (Atrio dei Quattro Cancelli) prowadzący do tzw. Rydwanowej Sali zwanej Pawilonem Powozów, którą bardzo trudno odnaleźć. Opowiemy o niej innym razem.

Na lewo mieści się przejście do większości muzeów. Na prawo wchodzi się do Pinakoteki oraz muzeów Gregoriano Profano, Pio Cristiano i Etnologicznego Muzeum Misyjnego (zwane też Gregoriańskim Muzeum Egipskim).

Wychodząc na zewnętrzne atrium oczom naszym otwiera się widok na kopułę bazyliki św. Piotra.

W części centralnej znajduje się baza kolumny Antonina Piusa ze 161 r. wykonana na zlecenie jego synów: Marka Aureliusza I Lucjusza Werusa, znaleziona w 1703 r. i przeniesiona tu po renowacji w XIX wieku.

Po prawej stronie rzućmy okiem na część Ogrodów Watykańskich. To tzw. Kwadratowy Ogród, który wcale nie jest kwadratowy W jego alejach wystawiono plansze opisujące historię Państwa Watykan.

Prawą stronę tegoż ogrodu zamyka budynek Pinakoteki Watykańskiej, do wnętrza którego zabierzemy Was następnym razem.

Do usłyszenia wkrótce!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Guido Montanari, Giuseppe Momo ingegnere – architetto. La ricerca di una nuova tradizione tra Torino e Roma, Torino 2000;
• Aldo Maria Valli, Piccolo mondo vaticano. La vita quotidiana nella città del papa, Roma-Bari 2012;
• Enzo Romeo, Come funziona il Vaticano. Tutto quello che vorreste sapere, Milano 2008;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009.

Artykuł Muzea Watykańskie – Dziedziniec Zbroi pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś poznamy kolejny z rzymskich „rioni” – części na jakie podzielone jest historyczne centrum miasta. Zapraszam do Borgo.

W czasach wczesnorzymskich rejon ten zwany był „Ager Vaticanus”, od słowa „viticino” czyli wróżby. Wzgórze to często wykorzystywali augurzy (wróżbici), odczytując stąd znaki (z lotu ptaków). Rejon znajdował się poza terenem miasta Rzym, był terenem malarycznym, dlatego powstał tu cmentarz. W czasach wczesnego cesarstwa u podnóża wzgórza watykańskiego zaczęły się pojawiać zabudowania typu wille oraz ogrody. W jednej z takich rezydencji mieszkała Agryppina Starsza, matka Kaliguli (nie mylić z jej córką – Agryppiną Młodszą, matką Nerona). Swą posiadłość miała tu również żona cesarza Domicjana – Domizia. Wspomniany już Kaligula rozpoczął budować w okolicach domu matki wielki cyrk służący wyścigom rydwanów, ukończony w czasach Nerona (Circus Neronis – 540 m. długości). To wszystko jednak już wiemy, mówiliśmy o historii wzgórza podczas spacerów po Watykanie. Przeskoczmy zatem do czasów, kiedy u podnóża wzgórza zaczyna się rozwijać osada. Jej powstanie wiąże się z budową pierwszej bazyliki św. Piotra oraz rzeszą pielgrzymów przybywających do jego grobu. Zaistniał popyt na działalność związaną z wyżywieniem i zakwaterowaniem pielgrzymów, stąd w okolicy bazyliki zaczęły pojawiać się pierwsze zabudowania zarówno mieszkalne jaki usługowe: karczmy, domy z pokojami do wynajęcia, lupanary (domy publiczne), klasztory z kościółkami, przytułki, szpital. Z czasem pojawiło się tu tak dużo przybytków, że ich właściciele dosłownie bili się o klientów. Od VII wieku notuje się istnienie w tym miejscu tzw. „scholae” czyli można by rzec kolonii zamieszkiwanych przez określone społeczności: Longobardów, Franków czy Sasów, z czego ci ostatni byli najbardziej liczni. Każda społeczność miała swój szpital, swój kościół swój przytułek. Kiedy w 846 r. bazylika św. Piotra została złupiona przez najeżdżających Rzym Saracenów, papież Leon IV nakazał otoczyć cały teren potężnymi murami obronnymi zwanymi od jego imienia Murami Leona. Ukończono je w 852 r. Teren, który obejmowały zaczęto nazywać Leonowym Miastem. W późnym średniowieczu przyjęło też inną nazwę – Borgo (tak nazywano średniowieczne ufortyfikowane miasteczka). Po powrocie papieży z Avignon w XIV wieku Borgo zaczęło się mocno rozwijać, w związku z tym, iż papież zamieszkał na Watykanie. Po „Sacco di Roma” w 1527 r. podjęto próbę przebudowy i wzmocnienia murów obronnych Watykanu o czym jeszcze powiemy. W 1586 r. z rozkazu papieża Sykstusa V, Borgo stało się częścią miasta Rzym i pozostaje nią po dzień dzisiejszy jako 14 -ty z 22 „rioni” pierwszej dzielnicy Wiecznego Miasta. Po zjednoczeniu w 1870 r. doszło do wielu wyburzeń w tej części miasta. Kolejnych zmian dokonano po roku 1929 w związku z podpisaniem przez Mussoliniego i przedstawiciela papieża Piusa XI – kardynała Pietro Gasparri tzw. Paktów Laterańskich (powstała wtedy długa centralnie położona aleja prowadząca z Zamku św. Anioła do Watykanu). Dzisiejsze Borgo to malutki obszar o powierzchni 0,48 km². Mieszka tu około 3000 ludzi. Jedną z bardziej znanych osób tu mieszkających był kard. Joseph Ratzinger.

Spacer zaczynamy w miejscu ukończenia poprzedniego, na placu Piazza della Rovere. Po drugiej stronie ulicy pomiędzy budynkiem szpitala a murami obronnymi widzimy nieukończoną bramę miejską prowadzącą na teren Borgo. To Porta S. Spirito.

Pierwsza konstrukcja bramna stanęła tu już w VII wieku – nazywano ją „posterula Saxonum”. Prowadziła do części Borgo zamieszkałej przez Sasów, zwanej „schola Saxonum” założonej przez króla Wessexu – Ina, który abdykował i zamieszkał właśnie tutaj w 726 roku. Społeczność Sasów mieszkała tu aż do XII wieku, do momentu, kiedy cały teren przeznaczony został pod budowę wielkiego kompleksu szpitalnego. Na początku XV wieku bramę przebudowano i przemianowano na Porta Nuova. Po „Sacco di Roma” papież Paweł III nakazał przebudować mury obronne. Prace zlecono architektowi papieskiemu, którym był Antonio da Sangallo Młodszy. Budując mury, które widzimy po lewej stronie bramy (tzw. Bastion Sangalla), w 1543 r. postanowił on również przebudować bramę. Niestety rok później prace zostały wstrzymane. Otóż przebywający wówczas w Rzymie i pracujący dla papieża Michał Anioł zwrócił uwagę, że Sangallo popełnia błąd i mury szybko padną pod wpływem ewentualnego ataku wroga. Stworzył on inny projekt, który został zaakceptowany przez komisję papieską, niestety kolidował z planami Antonio da Sangallo. Ten ostatni oskarżył Michała Anioła o próbę odebrania mu stanowiska architekta papieskiego. Buonarotti przejął oczywiście prace nad fortyfikacjami, ale bramy nigdy nie dokończył (niektórzy podejrzewają, że zrobił to celowo). Oryginalna cześć bramy zbudowana jest z trawertynu, dzielona czterema niedokończonymi, doryckimi kolumnami, na szczytach których nie ma kapiteli. W dwóch bocznych niszach nigdy nie stanęły posągi.

Wkraczając przez bramę na teren Borgo podążamy uliczką via dei Penitenzieri. Zwróćmy uwagę na barokowy portal pod numerem 13 z inskrypcją honorującą papieża Aleksandra VII z 1664 r. Prowadzi na teren szpitala Świętego Ducha.

Dalej, wciąż po prawej stronie dostrzeżemy popiersie Bernardino Passeri – włoskiego pisarza, malarza i rytownika XVI wieku.

Dochodząc do ulicy Borgo S. Spirito, na rogu zauważymy kościół S. Spirito in Sassia, który stanowił dawniej część olbrzymiego kompleksu szpitalnego.

Poniżej plan całego kompleksu szpitalno – zakonnego, który zwiedzimy:

Świątynia stanęła tutaj (nr 9 na planie) już w VIII wieku, dedykowaną ją Matce Boskiej Saksońskiej. Pierwszą przebudowę kościół przeszedł w wieku XII, w związku z budową szpitala, kolejną w wieku XV, w związku z przebudową kompleksu szpitalnego. Jeszcze jedną zaś w XVI w., podczas prac przy murach obronnych prowadzonych przez wzmiankowanego już Antonio da Sangallo Młodszego, który jest jego projektantem. Wysoka, dwukondygnacyjna fasada powstała w latach 1585 – 1590, zbudowana przez Ottaviano Masccherino, wg rysunków Antonio da Sangallo. Dzielona jest na rzędy przez korynckie pilastry. Ponad rozetą widzimy herb zleceniodawcy – papieża Sykstusa V.

Wnętrze jednonawowe, zamknięte jest głębokim prezbiterium, posiada po pięć kaplic na każdym boku, wszystkie zamknięte absydami.

Całość nakryta niezwykle bogatym sufitem odrestaurowanym w czasach papieża Piusa IX. Na kontrfasadzie, po bokach portalu widzimy „Nawiedzenie Najświętszej Marii Panny” autorstwa Marco Pino z 1545 r. oraz „Nawrócenie św. Pawła” – dzieło Francesco Ruviale (choć zaczął je inny artysta – Francesco Salviati).

Wchodzimy w nawę prawą:

Kaplica 1) Kaplica Zesłania Ducha Św. W ołtarzu z kolumnami wykonanymi z marmuru afrykańskiego widzimy „Zesłanie Ducha Św.” wykonane w 1588 r. Freski na ścianach bocznych i sklepieniu wykonał Jacopo Zucchi.

Kaplica 2) Kaplica Wniebowzięcia. Mieści się tu dzieło Livio Agresti – „Wniebowzięcie”. Na prawej ścianie dostrzeżemy ponadto „Obrzezanie” – Paris Nogari. Na lewej zaś „Narodziny Najświętszej Marii Panny” autorstwa Giovani Battista Lombardelli.

Kaplica 3) Stanowi boczne wejście do kościoła, nakrywa ją piękna kantoria zdobiona herbem papieża Pawła III.

Kaplica 4) To dawna Kaplica Trójcy Świętej, dziś zwana Kaplicą Miłosierdzia Bożego. W ołtarzu znajdował się dawniej ubóstwiany obraz „Trójca Przenajświętsza” autorstwa Livio Agresti, który jest również autorem fresków na ścianach bocznych: „Uzdrowienie niewidomego” i „Uzdrowienie paralityka”. Na kopule odkryjemy kolejne freski „Abraham z aniołami”, „Tobiasz przywracający wzrok ojcu” oraz „Elizeusz uzdrawiający z trądu Naamana”. Uwagę naszą zwraca również obecny obraz ołtarzowy – „Jezus Miłosierny” – pędzla Piotra Moskala z 1994 r. oraz statua św. Faustyny Kowalskiej.

Kościół ten od 1 stycznia 1994 r. jest bowiem Centrum Duchowości Bożego Miłosierdzia oraz miejscem kultu św. Faustyny Kowalskiej. Opiekują się nim polskie siostry ze Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia. Obraz „Jezus Miłosierny” zwany także czasami „Jezu Ufam Tobie” jest związany z siostrą Faustyną. Ponoć doznała ona objawienia, podczas którego sam Jezus dał siostrze wskazówki, jak ma owo malowidło wyglądać. Oryginał obrazu według „wskazówek Jezusa” namalował w 1934 r. Eugeniusz Kazimirowski. Wszystkie swoje wizje i objawienia opisała św. Faustyna w „Dzienniczku”. Otrzymać miała od Jezusa zdolność bilokacji (przebywania w tym samym czasie w dwóch różnych miejscach), czytania ludzkich myśli, jasnowidzenia. Otrzymała też tzw. stygmaty ukryte, czyli takie, które nie krwawią, ale powodują ból. Chorowała na gruźlicę płuc oraz przewodu pokarmowego. Zmarła w wieku 33 lat w Krakowie – Łagiewnikach. W 1993 r. papież Jan Paweł II beatyfikował siostrę Faustynę, w 2000 roku doszło zaś do jej kanonizacji. W chwili obecnej trwają starania, aby ogłosić ją doktorem Kościoła. W kaplicy odnajdziemy również relikwiarz św. Faustyny Kowalskiej zawierający fragment jej kości.

Kaplica 5) Kaplica Zwiastowania. Jej dekorację zawdzięczamy Giuseppe Valeriano. W zewnętrznych pendentywach łuku widzimy „Zwiastowanie”, po bokach oraz w absydzie apostołów „Św. Jakub” i „Św. Filip” oraz „Zesłanie Ducha Św.”. W ołtarzu zaś „Wniebowzięcie”.

Zakrystia zdobiona jest „Historiami schola Saxonum” autorstwa Guidobaldo Abbatini.

Absydę pokrywają freski Jacopo i Francesco Zucchi z 1583 r.: w konszy „Jezus pomiędzy św. Janem Chrzcicielem i św. Piotrem”, na ścianach „Zesłanie Ducha Św.”.

Przejdźmy do lewej nawy:

Kaplica 5) Kaplica św. Jana Ewangelisty. Ozdobiona została w XV wieku. Widzimy tu „Męczeństwo św. Jana Ewangelisty” – Marcello Venusti. Freski opowiadające „Historie z życia św. Jana Ewangelisty” wykonał podobno Perin del Vaga – uczeń Rafaela Santi.

Kaplica 4) To Kaplica św. Jana Pawła II.

Dekorowana freskami Livio Agresti. Nie dostrzeżemy tu już „Złożenia do grobu” – Pompeo Cesura, gdyż zasłonił je wielki portret św. Jana Pawła II, podarowany przez kard. Stanisława Dziwisza w 2006 r. Razem z portretem przybył do Rzymu relikwiarz z kroplą krwi papieża.

Freski dekorujące kopułę wymalował Cesare Nebbia

Kaplica 3) Kaplica Krzyża Św. Mieści się tutaj „Krucyfiks” z XVI wieku, na ścianach zaś „Historie Pasyjne” autorstwa Livio Agresti. Po stronie prawej zauważymy grobowiec Antonio Foderato zmarłego w 1548 r., dekorowany jest płaskorzeźbą „Pietà” dłuta Jacopo Del Duca, wykonaną wg rysunków Michała Anioła. Pod nim mieści się memoria św. Augustyny Pietrantoni, włoskiej zakonnicy zamordowanej w 1894 r. przez Giuseppe Romanelli (jeden z gruźlików, którymi opiekowała się siostra zakonna), który zadał jej 7 ciosów nożem.

Kaplica 2) Kaplica Koronacji Najświętszej Marii Panny. Widzimy tu „Koronację Marii” dzieło Cesare Nebbia oraz „Ewangelistów” wykonanych przez Andrea Lilio. Freski flankujące ołtarz wykonał Pompeo Cesura.

Kaplica 1) Kaplica św. Alojzego Gonzaga. To jeden z najmłodszych kanonizowanych Jezuitów (obok św. Stanisława Kostki). Tak naprawdę nie doczekał nawet święceń, zmarł na dżumę w wieku 23 lat. Freski na ścianach wymalował Cesare Nebbia.

Po stronie przeciwnej ulicy widzimy portal umieszczony w wysokim ślepym murze. Wnętrza tego kompleksu kryją siedzibę starego średniowiecznego zakonu popularnie nazywanego Bożogrobcami – mówiliśmy już o nich podczas ostatniego spaceru po Zatybrzu.

Z lewej strony do kościoła przylega budynek zwany Palazzo del Commendatore (Pałac Komandora, nr 8 na planie). Jego budowa rozpoczęła się stosunkowo późno, bo w 1567 r., prawdopodobnie wg proj. Nanni di Baccio Bigio. W 1571 r. prace zakończył Ottaviano Mascherino. Zamieszkał w nim komandor zakonu św. Ducha – Bernardino Cirillo. Fasada prezentuje bardzo surową formę „ubraną” tylko w gzyms i boniowany portal, ponad którym widzimy herb zakonu Duchaków.

Zaprowadzi on nas na duży, dwupoziomowy dziedziniec.

Dolna część prezentuje styl dorycki, górna zaś joński. Po stronie przeciwnej do wejścia, w podcieniu dostrzeżemy fontannę zbudowaną na rozkaz papieża Pawła V Borghese w 1614 r., która początkowo zdobiła Pałac Watykański. Przeniesiono ją w 1667 r. Na szczycie dostrzeżemy również ciekawy zegar przypominający swym wyglądem herb i nakryty kapeluszem kardynalskim, pod którym znajduje się właściwy herb należący do kard. Ludovico Gazzoli. Tarcza zegarowa otoczona jest wężem zjadającym swój własny ogon – to symbol nieskończoności, wieczności. Zegar powstał w 1827 r.

Na lewo od głównego wejścia mieści się Speziera czyli pomieszczenia dawnej apteki zakonnej, w której przechowuje się dość bogatą kolekcję zdobionych waz i obrazów.

Po stronie prawej zaś zauważymy wejście prowadząc do Accademia Lancisiana, ponad trzystuletniej szkoły medycznej.

Założona została w 1714 r. przez włoskiego lekarza, epidemiologa i anatoma – Giovanni Maria Lancisi, odkrywcy faktu, że komary przenoszą malarię. Jego imieniem nazwano wiązkę nerwów biegnących w mózgu wzdłuż ciała modzelowatego – wiązka Lancisi (zwana czasem nerwem Lancisi). Po jego śmierci w 1720 r. akademia przestała działać. Reaktywowana została dopiero w 1856 r. Jej częścią jest wielka Biblioteca Lancisiana, która gromadzi aż 18 000 woluminów związanych z medycyną z różnych lat. Dekorowana jest freskami autorstwa Jacopo i Francesco Zucchi oraz herbami papieskimi.

Za akademią znajduje się klatka schodowa prowadząca na górne piętro. Warto tam zajrzeć o ile będzie taka możliwość, nie zawsze powiem zezwala się turystom na zwiedzanie dziedzińca. Na jednej ze ścian klatki zobaczymy zupełnie nieznaną płaskorzeźbę znanego artysty. To „Lekcja anatomii” – dłuta Antonio Canova. Ściany górnego poziomu dziedzińca zdobione są freskami malarza z Salerno – Ercole Pelillo. Przedstawiają motywy krajobrazowe, panoplia (wiązki uzbrojenia) oraz groteski. Z pierwszego piętra dostać się można również do dawnego apartamentu komandora (niestety raczej niedostępny do zwiedzania) zdobionego pięknymi arrasami, meblami z XVI, XVII i XVIII wieku a także „Madonną z Dzieciątkiem” – to kolejne mało znane dzieło wielkiego artysty – Andrea di Michele di Francesco di Cione popularnie nazywanego Verrocchio. Najpiękniejszą częścią całego apartamentu jest niewątpliwie Salon Komandora w całości pokryty freskami Jacopo i Francesco Zucchi.

Naprzeciw pałacu widzimy renesansowy budynek zwany Palazzo Alicorni, zbudowany w XVI wieku dla kamerdynera papieskiego Traiano Alicorni, prawdopodobnie wg proj. Giovanni Mangone.

Pierwotnie stał tuż przy kolumnadzie Berniniego. Później, aż do 1850 r. był siedzibą Straży Obywatelskiej, nazywano go Palazzo della Gran Guardia. Po podpisaniu Traktatów Laterańskich (1929 r.), w 1931 r. rozebrano go i w 1938 odbudowano kilkaset metrów dalej. Dokonali tego architekci Attilio Spaccarelli i Marcello Piacentini. Od 2015 r. mieści się tu siedziba UCID czyli Unione Cristiana Imprenditori Dirigenti – stowarzyszenia przedsiębiorców katolickich.

Do Pałacu Komandora przylega bardzo długa budowla zwana Corsia Sistina (Korytarz Sykstyński).

To kolejna część niezwykle potężnego kompleksu szpitalnego. W tym miejscu zaznajomimy się w skrócie z historią tego przybytku. To najstarszy szpital w całej Europie! Jego budowa rozpoczęła się w 1198 r., na zlecenie papieża Innocentego III. W 1204 r. kompleks przyjął już pierwszych chorych pielgrzymów. Opieką nad nimi zajęli się bracia zwani popularnie Duchakami, zakon założony w 1175 r. we Francji przez bł. Gwidona z Montpellier. Dziś już nie istnieją, zostali rozwiązani w 1783 r. Przetrwał tylko zakon żeński, którego Dom Generalny mieści się w Krakowie.

W latach 1473 – 1478, na zlecenie papieża Sykstusa IV kompleks został przebudowany, a potem sukcesywnie rozbudowywany za papieży Aleksandra VII, Benedykta XIV i Piusa VI. Cały kompleks wciąż jest działającym szpitalem! W średniowieczu mieścił 300 chorych i 600 biednych, którzy tu mieszkali (zdecydowana większość to były porzucone dzieci). Warto pamiętać, iż stoi on na ruinach dawnej willi Agryppiny Starszej, matki Kaliguli. Po dziś dzień w podziemiach zachowane są fragmenty mozaikowej posadzki, marmurowych rzeźb oraz pozostałości fresków.

Corsia Sistina stanowiła główną część dawnego szpitala. Wybudowana w czasach XV – wiecznej przebudowy, w latach 1473 – 1478, być może wg proj. Baccio Pontelli. Ma 120 metrów długości i 12 metrów szerokości. W centrum widzimy ośmioboczną wieżę przetykaną oknami typu biforium i triforium, prawdopodobnie wg proj. parmeńczyka Giovanni Pietro Ghirlanducci. Mniej więcej w połowie długiej ściany umieszczono portal wejściowy zaprojektowany przez Andrea Bregno i rozbudowany przez GianLorenzo Bernini, ponad którym widzimy stemmę papieża Aleksandra VII.

Tuż za portalem dostrzeżemy najstarsze na świecie „okno życia”! Dziś okratowane, w oryginale składało się z drewnianego bębna obróconego dziurą na zewnątrz, do którego matka mogła włożyć niechciane dziecko. Następnie pociągając za sznur, dzwoniła dzwonkiem i… uciekała. Zakonnicy od środka obracali bęben i odbierali noworodka.

Zabawną lecz nieprawdziwą wydaje się być historia związana z tym oknem. Otóż tak dużo dzieci tu zostawiano, że kiedy w 1510 r. do Rzymu przybył Martin Luter i odwiedził ten szpital, zastał tu 500 sierot. Pomyślał ze zgrozą, że to wszystko dzieci papieża. To ponoć miało przyspieszyć wybuch reformacji

W latach 1742 – 1744 kompleks przeszedł rozbudowę, którą kierował Ferdinando Fuga. W latach 1927 – 1933 ta część została zastawiona przez nowy budynek mieszczący współczesne oddziały szpitalne. Wnętrze składa się z dwóch ramion zwanych Sala Lancisi oraz Sala Baglivi, w których leżeli podzieleni ze względu na płeć chorzy. Ta druga część wykorzystywana jest po dzień dzisiejszy.

Pośrodku widzimy wnętrze wspominanego już oktagonu z niszami, w których mieszczą się posągi apostołów.

Pod nim wznosi się ołtarz, który jest prawdopodobnie ostatnim rzymskim dziełem artysty zwanego Palladio. Dekorowany jest późniejszymi malowidłami Carlo Maratta.

Dekoracja sufitowa jest dziełem Giovannino de’ Dolci. Ściany o powierzchni 1000 m² freskami dekorowali Melozzo da Forlì, Ghirlandaio, Pinturicchio czy Antoniazzo Romano („Historie budowy szpitala”, „Sen Innocentego III”, „Sceny z życia Sykstusa IV”).

Z tej szpitalnej hali przez westybul (nr 6 na planie) można przedostać się do pomieszczenia zwanego Sala Alessandrina stanowiącego Narodowe Muzeum Dawnej Sztuki Sanitarnej, gdzie oglądać można między innymi narzędzia chirurgiczne z czasów średniowiecza, dawną maszynę do aborcji czy przyrząd do chrzczenia nienarodzonych dzieci.

Do owej sali, po prawej stronie przylega Dziedziniec Braci (nr 5 na planie) z umieszczoną na środku fontanną, otoczony portykiem i dawnymi zabudowaniami mieszkalnymi męskiej części Zakonu Duchaków, zdobiony loggią, stemmami, epigrafami i popiersiem papieża Klemensa XII.

Obok znajduje się Dziedziniec Sióstr z zabudowaniami, w których mieszkała żeńska część zakonu (nr 4 na planie).

W centralnej części kompleksu mieści się kolejny z dziedzińców – Dziedziniec św. Tekli (nr 1 na planie) z wielkimi portalami papieża Piusa V.

Po prawej stronie zauważymy jeszcze budowlę, wewnątrz której mieści się czwarty dziedziniec zwany Dziedzińcem Studziennym (nr 3 na planie). W budynku mieścił się dawniej przytułek dla biednych panien (nr 2 na planie).

Przy szpitalu, po drugiej stronie małego skrzyżowania wznosi się kościół S. Maria Annunziata in Borgo popularnie nazywany Oratorium Zwiastowańka (czyli małego zwiastowania).

Zbudowano go w latach 1742 – 1745 wg proj. Pietro Passalacqua. Przylegał do bocznej, krótszej ściany szpitala. Po podpisaniu Traktatów Laterańskich w związku z przebudową Borgo, został rozebrany i dokładnie zrekonstruowany w miejscu obecnym w roku 1950. Fasada świątyni jest jednym z najpiękniejszych przykładów rzymskiej architektury XVIII wieku. Wnętrze jest jednonawowe dekorowane stiukiem.

Zdobione jest dziełami sztuki pochodzącymi z nieistniejącego już dziś kościoła Sant’Andrea ai Corridori. Podziwiać tu możemy między innymi piękny fresk, który wyszedł z warsztatu Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem” 

oraz lunetę zdobioną malowidłem „Objawienie się archanioła Michała papieżowi Grzegorzowi Wielkiemu” – Giovanni Battista Montano.

Wróćmy teraz tą samą drogą do kościoła S. Spirito in Sassia i udajmy się dalej prosto ulicą Borgo di S. Spirito.

Pod numerem 4 stoi Palazzo della Curia Generalizia della Compagna di Gesù, wewnątrz którego mieści się prywatna biblioteka ze zbiorem ponad 200 000 woluminów dotyczących głównie historii i działalności Zakonu Jezuitów.

Dalej po prawej stronie dostrzeżemy absydę ciekawego kościoła, którego nikt nie zna, gdyż jest prawie całkowicie zasłonięty. Można jednak do niego wejść przez furtkę przy absydzie, należy zadzwonić domofonem i poprosić o wpuszczenie. To kościół S. Lorenzo in Piscibus, jeden z niewielu obiektów zachowanych podczas wyburzania przy budowie centralnej drogi, o której jeszcze będziemy rozprawiać.

Pierwsza świątynia powstała już w wieku XII, jej nazwa wiąże się z obecnością w pobliżu (w średniowieczu) targu rybnego. W XVI w. kościół włączono w kompleks mieszkalny kard. Francesco Armellini. W wieku XVII obiekt przeszedł w ręce zakonu Pijarów, którzy w 1672 r. zbarokizowali kościół pod okiem Francesco Massari. Podczas budowy drogi via della Conciliazione w pierwszej połowie XX wieku kościół został obudowany współczesnymi budynkami. Jedyna widoczna część to absyda, przy której stoimy. W 1949 r. przeszedł debarokizację, czyli przywrócenie do pierwotnego wyglądu, wg proj. Adriano Prandi.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez kolumny wspierające półkoliste łuki, ściany i sufit są kompletnie gołe. Nawa główna zamknięta jest podwyższonym prezbiterium z półkolistą absydą, w którym stoi zupełnie współczesny ołtarz z 1983 r., jego dolna część wykonana jest jednak z oryginalnego rzymskiego bloku czerwonego granitu, przechowywanego dawniej w Muzeach Watykańskich.

Odrobinę dalej, pod numerem 14/15 widzimy portal, za którym znajdują się schody zwane Świętymi Schodami.

Nie mają one jednak nic wspólnego z Pasją Chrystusa. Prawie zawsze są zamknięte, prowadzą do kościoła SS. Michele e Magno, do którego można się dostać po innych schodach, pod numerem 21.

Pierwsza świątynia powstała prawdopodobnie w IX wieku, wzmiankowana jest bowiem w bulli papieża Leona IV wydanej w 854 r. Był to narodowy kościół Fryzów (dziś Holendrów). W XII wieku doszło do znacznej przebudowy kościoła, kolejną przeszedł on w XVIII w. pod okiem Carlo Murena, to jemu zawdzięcza swój dzisiejszy wygląd.

Po trapezoidalnych schodach dostajemy się na XX – wieczny dziedziniec. Stąd możemy dostrzec romańską kampanilę, jedyną pozostałość z XII wieku.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez filary, w które wtopiono antyczne kolumny. Posadzka nawy głównej zawiera piękną rozetę typu cosmatesca.

W ołtarzu głównym dostrzeżemy „Archanioł Michał objawia się świętym Magnusowi i Grzegorzowi Wielkiemu” – dzieło Nicolò Ricciolini (uczeń Pietro da Cortona). W lewej nawie zwróćmy uwagę na grobowiec, w którym pochowany jest niemiecki malarz Anton Raphael Mengs.

Notowany jest on również w Polsce, ponieważ w 1751 r. na krótko został mianowany nadwornym malarzem króla Polski Augusta III Sasa. Monument wykonał Vincenzo Pacetti. Ponadto w ołtarzu nawy lewej mieści się dzieło Ludovico Stern – „Święci Piotr i Paweł”.

W okolicy portalu widzimy inskrypcję grobową Fryza o imieniu Hebi z 1004 r.

Pod kościołem mieszczą się ruiny starego kościoła z IX wieku, widoczne przez szybkę w posadzce.

Na końcu ulicy w oczy rzuca się oczywiście kolumnada Berniniego, wzdłuż której w lewo biegnie ulica via di Paolo VI, skręćmy w nią by dojść na plac Piazza del Sant’Uffizio gdzie zobaczymy Palazzo del Sant’Uffizio – eksterytorialną siedzibę Kongregacji Nauki Wiary.

Powstał na początku XVI wieku, przebudowany w latach 1524 – 1525 przez Giuliano Leni, Pietro Roselli i Michała Anioła. Od 1567 r. pełnił rolę siedziby Świętego Oficjum (Świętej Inkwizycji). Obecny wygląd uzyskał w latach 1921 – 1925 wg proj. Pietro Guidi. To tutaj pracował kard. Joseph Ratzinger zanim został obrany papieżem.

Do lewej strony pałacu przylega Oratorium S. Pietro in Borgo, również posiadające status eksterytorialności.

Powstało prawdopodobnie w XI wieku, zostało jednak przebudowane w latach 1447 – 1455 na zlecenie papieża Mikołaja V. Ostatnią renowację obiekt przeszedł w 1923 r. Jego wnętrze skrywa freski z XV wieku, między innymi „Madonnę z Dzieciątkiem”, wykonaną przez mistrza Franciszka. Pochowany tu został kardynał Alfredo Ottaviani – sekretarz Świętego Oficjum w latach 1959 – 1966 i proprefekt Kongregacji Nauki Wiary w latach 1966 – 1968.

Po przeciwnej stronie placu widzimy pozostałości dawnych murów obronnych Borgo.

Zaś za rogiem, za oratorium mieści się wmurowana w ścianę i zaślepiona dawna brama miejska zwana Porta Cavalleggeri.

Wracamy przed Plac św. Piotra, w miejsce, z którego wychodzi, a raczej w którym kończy się główna ulica Borgo – via della Conciliazione. Jej budowa zaczęła się już w 1929 r., zaraz po podpisaniu Traktatów Laterańskich, na mocy których powstało Państwo Watykan. Trzeba pamiętać, że już wcześniej biegł tędy trakt, pośrodku którego gdzieniegdzie wznosiły się budynki. Nazywano to Spina del Borgo.

Aby wybudować ulicę należało teren poszerzyć.

Doszło zatem do aktu destrukcji, zaczęto wyburzać stojące tu obiekty.

Kilka budynków udało się jednak zachować, przesunięto je po prostu troszkę na lewo i troszkę na prawo względem oryginalnego miejsca wzniesienia. Budowa ulicy zakończyła się w Roku Jubileuszowym 1950, oświetlono ją wtedy elektrycznymi lampami przypominającymi kształtem egipskie obeliski. Autorami projektu wg którego powstała ulica są Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli.

Spacer po tej arterii Borgo zaczynamy od przyjrzenia się stojącemu pod numerem 44 Palazzo Rusticucci.

Jego budowa zaczęła się około roku 1585 dla kard. Girolamo Rusticucci, według projektu Domenico Fontana i jego ucznia Carlo Maderno. Na początku XX wieku mieszkały tutaj siostry papieża Piusa X. Podczas wyburzania Spina del Borgo budynek został zniszczony i odbudowany w dzisiejszym miejscu z wykorzystaniem oryginalnego materiału budowlanego. Na parterze mieści się kawiarnia Antico Caffè San Pietro Dal 1775 SRL – stara i baaardzo droga

Pod nr 51 wznosi się Palazzo Cesi, zbudowany na początku XVI wieku dla kard. Francesco Armellini.

Jego projektantami byli Martino z Parmy, Giovenale z Narni oraz Anderlino z Mantovy. Po śmierci kardynała budynek przeszedł w ręce innego duchownego – kardynała biskupa z Todi – Pier Donato Todi.

Pod numerami 32 – 36 widzimy budynek zwany dziś Palazzo della Congregazione per le Chiese orientali.

Został on zrekonstruowany po ukończeniu budowy ulicy. Wcześniej nazywał się jednak Palazzo dei Convertendi, zbudowano go w połowie XVI wieku, wchłonął inny budynek tu stojący – Palazzo Caprini zaprojektowany w latach 1501 – 1510 przez Bramantego, w którym zmarł Rafael Santi.

Po stronie przeciwnej, pod nr 33 zauważymy Palazzo dei Penitenzieri.

Jego budowa rozpoczęła się w 1480 r. dla kard. Domenico Della Rovere, prawdopodobnie wg proj. Baccio Pontelli. Swoją obecną nazwę zawdzięcza papieżowi Aleksandrowi VII, który przeniósł tu specjalną jednostkę spowiedników o szczególnych uprawnieniach. Nazywano ich Spowiednikami Penitencjarnymi. Dziś mieści się tutaj hotel. Fasada bardzo przypomina Palazzo Venezia. Po bokach podstawy odnajdziemy dwie fontanelle ze smokami – znakami heraldycznymi papieża Pawła V Borghese. Herb umieszczony na fasadzie należy natomiast do papieża Klemensa XIV. Wnętrza tego hotelu zdobione są pięknymi freskami, między innymi Pinturicchio.

Zwróćmy teraz uwagę na stronę przeciwną, gdzie wznosi się piękny Palazzo Torlonia.

Jego budowa rozpoczęła się w 1496 r., prawdopodobnym architektem tego obiektu wydaje się być Andrea Bregno, choć niektórzy twierdzą, że wmieszał się w to Donato Bramante i to jego projekt oglądamy. Nie ma na to jednak jednoznacznych dowodów. Zamieszkał w nim kard. Adriano Castellesi, sekretarz papieża Aleksandra VI Borgia. Po jakimś czasie budynek przeszedł w ręce najpierw ambasadora Anglii (wtedy dekoracją sgraffitową ozdobił go Polidoro da Caravaggio), później bogatego bankiera francuskiego o nazwisku Giraud, wreszcie w 1820 r w ręce rodu Torlonia, który do dziś jest w jego posiadaniu. Ród Torlonia przywrócił obiekt do oryginalnego, renesansowego wyglądu. Portal wejściowy wykonany przez Antonio Valeri prowadzi na dziedziniec zdobiony dwiema XIX – wiecznymi fontannami, który według tradycji zaprojektował uczeń Bramantego – Rafael Santi (co też nie zostało potwierdzone).

Ciekawostką jest, że kiedy w pałacu mieszkała rodzina Giraud, z tyłu zbudowano mostek łączący pałac z tajnym przejściem papieskim biegnącym w murach obronnych (jeszcze o tym opowiemy). Dziś już pomostu nie ma, nie wiadomo kiedy go rozebrano, jednakże po dzień dzisiejszy pozostał niewielki ślad wskazujący na jego obecność.

Tuż obok, pod numerem 22 widzimy Palazzo Latmiral.

Powstał w 1887 r. wg proj. Agide Spinedi dla Giuseppe Latmiral. Odrestaurowali go później dwaj architekci odpowiedzialni za budowę ulicy: Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli. Dziś mieści się tutaj ambasada Brazylii przy Stolicy Apostolskiej.

Dalej wznosi się kościół S. Maria in Traspontina.

Pierwszą świątynię zbudowano trochę bliżej zamku św. Anioła. Została wyburzona w 1564 r. w związku z budową fortyfikacji zamkowych. W obecnym miejscu w 1566 r. architekt Giovanni Sallustio Peruzzi (syn Baldassare Peruzzi) rozpoczął odbudowę kościoła, kontynuował ją Ottaviano Mascherino (który pracował tu w latach 1581 – 1587) a potem Francesco Peparelli (pracował w 1637 r. wykonując kampanilę). Obecna świątynia stanęła w miejscu antycznej piramidy Meta Romuli zwanej tak, gdyż aż do średniowiecza myślano, że jest to grobowiec Romulusa. Była podobno wyższa niż istniejąca do dziś Piramida Cestiusza. Uważa się, że miała około 40 metrów wysokości. W czasach renesansu wierzono zaś, że to grobowiec Scypionów. Rozebrano ją w roku 1499 na zlecenie papieża Aleksandra VI Borgia, w związku z budową drogi via Alessandrina.

Wysoka fasada kościoła zbudowana jest z trawertynu, ma dwie kondygnacje, pięć rzędów w dolnej części i trzy w górnej. Dzielą je pilastry. Do środka prowadzą trzy portale, z czego główny zdobiony jest stiukową „Madonną z Dzieciątkiem” z XVIII wieku.

Wnętrze jest jednonawowe, nakryte sklepieniem kolebkowym, ma 5 kaplic na każdym boku.

Część od wejścia do czwartych kaplic wykonał Peruzzi, od czwartych kaplic do filarów podtrzymujących kopułę – Mascherino, a resztę Peparelli. Warto zwrócić uwagę na nietypowość kopuły, której wysokość została zredukowana tak, by była jak najniższa i nie zasłaniała pola ostrzału artylerzystom strzelającym w razie wojny z Zamku św. Anioła. Dlatego kopuła nie posiada tamburu.

Zwiedzanie zaczniemy standardowo od prawej strony:

Kaplica 1) Kaplica św. Barbary patronki Kompanii Artylerzystów Zamkowych. Widzimy tu dzieło Cavalier d’Arpino – „Św. Barbara” z 1597 r., a także „Historie z życia św. Barbary” wykonane w latach 1610 – 1620 przez Cesare Rossetti, według rysunków Cavalier d’Arpino. W kaplicy tej pochowany został w 1730 r. Oliviero Malatesta.

Kaplica 2) Mieści się tu „Ekstaza św. Kanuta IV” autorstwa Daniele Seyter. Św. Kanut IV był królem Danii w latach 1080 – 1086. Freski na sklepieniu i w lunetach są dziełem Alessandro Francesi.

Kaplica 3) Odnajdziemy tu „Niepokalane Poczęcie” z warsztatu Gerolamo Muziano.

Kaplica 4) Kaplica Krucyfiksu. Mieści drewniany „Krucyfiks” z XVI wieku. Po bokach widzimy freski Cesare Conti: „Madonna” oraz „Św. Jan Ewangelista”. Ściany boczne pokryte są freskami autorstwa Bernardino Gagliardi – „Historie Pasyjne”.

Kaplica 5) Dostrzeżemy tu dzieło “Św. Albert” oraz „Historie z życia św. Alberta” – Antonio Circignani.

W prawym ramieniu transeptu widzimy „Objawienie się Trójcy Świętej trzem świętym” – Giovanni Domenico Cerrini.

Pendentywy kopuły zdobią postacie „Świętych” wymalowane przez Pietro Paolo Baldini.

Ołtarz główny zaprojektowany został w 1674 r. przez Carlo Fontana.

Nakryty jest baldachimem w kształcie korony podtrzymywanej przez 4 stiukowe anioły autorstwa Leonardo Retti. W ołtarzu mieści się ikona „Maryi Dziewicy” przywieziona z Ziemi Świętej przez Karmelitów około roku 1216. Po bokach ołtarza stoją posągi świętych Karmelitów dłuta: Alessandro Rondoni, Giacomo Antonio Lavaggi, Vincenzo Felici i Michele Maille. Ponadto w chórze odnajdziemy jeszcze dzieła Angelo Papi z 1760 r.

W lewym ramieniu transeptu ze sklepieniem dekorowanym freskami przez Biagio Puccini widzimy dzieło Giovanni Paolo Melchiorri – „Św. Andrzej Corsini”.

Kaplica 5) Odnajdziemy tu „Modlitwę św. Anioła Męczennika” oraz „Historie z życia św. Anioła” – wykonane przez Giovanni Battista Ricci.

Kaplica 4) Zaprojektowana została przez Antonio Gherardi, który jest również autorem dzieła „Ekstaza św. Teresy”.

Kaplica 3) Mieści „Biczowanie św. Piotra i Pawła” oraz „Historie z życia świętych Piotra i Pawła” autorstwa Giovanni Battista Ricci. Zauważymy też „Krucyfiks” – efekt pracy złotników rzymskich XIV wieku. Po bokach ołtarza stoją dwie kolumny. Według tradycji przywiązani do nich byli św. Piotr i św. Paweł podczas biczowania.

Kaplica 2) Widzimy tu „Św. Eliasz pomiędzy św. Antoniem Opatem i błogosławionym Franco ze Sieny” – Giacinto Calandrucci.

Kaplica 1) To baptysterium, w którym przechowuje się „Pietę”, terakotowe dzieło z XV wieku. Kaplicę zdobią też drewniane „Anioły”, które wyszły ze szkoły Ercole Ferrata.

Do kościoła (po lewej stronie) przylega malutkie Oratorium Doktryny Chrześcijańskiej wykonane wg proj. Nicola Michetti w 1715 r. Możemy tam dostrzec kilka dzieł, między innymi na sklepieniu „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi Karmelitami” – Giovanni Conca, a także „Nauczanie Jezusa” – Luigi Garzi.

Ponadto w klasztorze zakonnicy przechowują dzieła Angelo Papi a także „Triumf św. Alberta” – Carlo Maratta.

Na samym początku ulicy (my ją bowiem zwiedzamy od tyłu) wznoszą się dwa otwierające ją budynki zaprojektowane w latach 1943 – 1948 przez autorów via della Conciliazione czyli architektów Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli. W tym po lewej (czyli po prawej idąc od Zamku św. Anioła) mieści się Audytorium Pojednania, gdzie odbywają się koncerty symfoniczne orkiestry Akademii św. Cecylii.

Przekraczając skrzyżowanie wchodzimy na plac, na którym wznosi się potężny Zamek św. Anioła. Po drodze, zerknijmy w lewo, gdzie zobaczymy pomnik św. Katarzyny Sieneńskiej.

W 123 roku rozpoczęła się budowa mauzoleum dla cesarza Hadriana, prawdopodobnie wg proj. Demetriano, choć jest prawdopodobnym, że sam cesarz dodał do niego swoje „trzy grosze”. Grobowiec ten ukończono w 139 r. już za rządów Antonina Piusa. Wybudowano go na kwadratowej bazie wysokości aż 15 metrów, o boku długości 89 m. Na tej podstawie wzniesiono okrągłe mauzoleum, które miało średnicę 64 m. i wysokość 15 m. Nakrywała je kopuła, na szczycie której zasadzono drzewa cyprysowe, pomiędzy nimi, na podwyższeniu, wznosił się potężny, wykonany z brązu pomnik cesarza Hadriana w kwadrydze. Ściany bazy ozdobiono fryzem z tzw. bukranionami, czyli wzorem składającym się z głowy byka oraz girland i wstęg. Biegła tam też inskrypcja wymieniająca wszystkich pochowanych w tym grobowcu członków rodziny. Mauzoleum miało stać się grobowcem cesarza Hadriana i jego żony Vibii Sabiny. Pochowano tu później Antonina Piusa wraz z żoną Faustyną Starszą oraz trójką ich dzieci, Lucjusza Eliusza Verusa Cezara, Kommodusa, Marka Aureliusza i trzech jego synów, Septymiusza Sewera i jego żonę Julię Domnę oraz ich dzieci a także Getę i Karakallę. Wejście do grobowca prowadziło przez tzw. dromos (korytarz zbudowany z ciosów kamiennych), którym dotrzeć można było do kwadratowego pomieszczenia z niszą, w której stał posąg cesarza Hadriana. Z tego pomieszczenia kolejnym korytarzem schodziło się do właściwej komory grobowej o wymiarach 8 x 8 m. Jego ściany posiadały liczne wnęki z przeznaczeniem na urny z prochami zmarłych. Funkcję grobową obiekt pełnił do roku 271. Wtedy mauzoleum włączono w obręb murów obronnych Rzymu. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, końcem V wieku król Ostrogotów Teodoryk zmienił obiekt w więzienie a potem w twierdzę

Obecną nazwę, czyli Zamek św. Anioła, obiekt ten otrzymał w 590 r. Wiązało się to z pewną legendarną wizją. W tym czasie w Rzymie panowała zaraza, ludzie umierali każdego dnia, trupy walały się po ulicach. Pewnego dnia po wyborze na papieża Grzegorz I Wielki zorganizował pokutną procesję by błagać Boga o litość. Wtedy ponoć ukazał się na niebie, ponad Mauzoleum Hadriana archanioł Michał (w niektórych źródłach można wyczytać, że nie była to wizja tylko sen), z mieczem skierowanym w dół, który za chwilę podniósł i schował do pochwy. Miał to być symbol, że gniew boży się skończył i zaraza ustanie. Na pamiątkę tego wydarzenia powstała obecna nazwa. Wtedy też wzniesiono górną część (ceglaną) budowli, na szczycie której umieszczono drewnianą figurę archanioła Michała. Troszkę później, bo w 608 r. papież Bonifacy IV zbudował na szczycie Kaplicę św. Anioła w Niebie.

W 974 r. obiekt przeszedł w ręce rodu Crescenzi, którzy dość długo tu mieszkali. Następnie zamek przejęli Pierleoni i wreszcie Orsini. Wywodzący się z tego rodu papież Mikołaj III zlecił w 1277 r. połączenie zamku z Pałacem Watykańskim tajnym korytarzem, mającym ułatwić ucieczkę papieżowi podczas ewentualnego oblężenia. Od tego momentu obiekt stał się twierdzą papieską. Umieszczono w nim również archiwum papieskie oraz skarbiec. Część dolną wykorzystywano zaś jako salę sądową i papieskie więzienie. Drewnianą figurę archanioła na szczycie zastąpiono posągiem marmurowym. W 1379 r. zniszczono go. W 1395 r. na zlecenie papieża Bonifacego IX architekt Niccolò Lamberti przeprowadził szereg prac mających na celu wzmocnienie oraz modernizację struktury obronnej obiektu. Zmieniono sposób wejścia do zamku, do którego można było się od tej pory dostać jedynie przez most zwodzony. Kaplicę umieszczoną na szczycie przebudowano i poświęcono Archaniołowi Michałowi. Przez kolejne stulecia następni papieże dokonywali szeregu kolejnych modyfikacji. W 1453 r. umieszczono na szczycie nowego marmurowego anioła ze skrzydłami. W połowie XV wieku papież Mikołaj V zbudował trzy bastiony na rogach fortecy. Aleksander VI Borgia zlecił architektowi Antonio da Sangallo Starszemu dalsze prace nad umocnieniami, dzięki czemu obiekt stał się nowoczesną fortecą gwiaździstą. Wtedy przebudowano istniejące trzy bastiony i dobudowano czwarty, nazwane zostały imionami czterech Ewangelistów. Zbudowano również wysoką wieżę pomiędzy zamkiem a mostem. Papież Borgia stworzył też w zamku swój prywatny apartament udekorowany freskami Pinturicchio, a cały kompleks otoczył ogrodami i fontannami. Lubił tu mieszkać, organizować wystawne bankiety a nawet przedstawienia teatralne. Dziś po apartamencie nic nie zostało, rozebrano go bowiem w 1628 r. na zlecenie papieża Urbana VIII. W 1497 r. podczas burzy w zamek trafił piorun, doprowadzając do wybuchu zgromadzonego na szczycie prochu. Wybuch ten zniszczył figurę archanioła, którą zastąpiono nowym aniołem, wykonanym ze złoconego brązu.  Twierdza zdała egzamin w 1527 r. kiedy to papież Klemens VII ukrył się w niej podczas tzw. Sacco di Roma. Wtedy też kazał zdjąć posąg archanioła i przetopić go na armaty. W 1542 r. doszło do kolejnej przebudowy zamku na zlecenie papieża Pawła III. Prace prowadzili tu wtedy architekci Raffaello Sinibaldi da Montelupo i Antonio da Sangallo Młodszy. Oni na szczycie umieścili kolejnego marmurowego archanioła (dziś widoczny jest na dziedzińcu zamkowym). Dekoracją pomieszczeń wewnętrznych zajęli się natomiast Perin del Vaga (uczeń Rafaela Santi) oraz Luzio Luzi z Todi, z którym współpracował Livio Agresti. Długie ściany łączące bastiony okalające zamek rozpoczęto stawiać w czasie pontyfikatu Pawła IV i ukończono za czasów jego następców. Ich autorem był architekt Francesco Laparelli. W 1630 r. papież Urban VIII Barberini nakazał wyburzyć wszystkie dotychczasowe umocnienia wraz z wieżą Borgii i rozpoczął budowę nowych, tworząc wielką przednią ścianę osłonową i przenosząc wejście w obecne miejsce. W 1753 r. Peter Anton von Verschaffelt wykonał posąg archanioła Michała, który dziś możemy podziwiać na szczycie zamku.

W XIX wieku, w okresie walk o niepodległość zamek wykorzystywany był jako koszary, od XX wieku zaś jest obiektem muzealnym. Początkowo przechowywano tu zbiory Muzeum Inżynierii Wojskowej obecnie jest to Muzeum Broni Średniowiecznej.

Aby mieć najlepszy widok na zamek należy stanąć na końcu jednego z najpiękniejszych mostów Rzymu – Mostu św. Anioła.

Nieprawdą jest to co wyczytać można w niektórych przewodnikach, jakoby most wybudował GianLorenzo Bernini! Jego budowa, na zlecenie cesarza Hadriana, rozpoczęła się bowiem w 130 r. i ukończyła w 134 r. Stanowić miał pomost pomiędzy lewym brzegiem Tybru a mauzoleum położonym na jego prawym brzegu. Jego projekt oraz budowę przypisuje się architektowi o imieniu Demetriano. Most nazwano Pons Aelius (Most Eliusza). Zbudowany został z trawertynu, miał osiem przęseł, Z czego trzy skrajne na lewym brzegu i dwa skrajne na prawym były ułożone pod kątem stanowiąc podejścia rampowe do centralnej części mostu złożonej z trzech przęseł. Bo bokach nawierzchni ciągnęły się wysokie chodniki. W 472 r. most użyty został przez Germanów, którzy pod dowództwem Rycymera zaatakowali wschodnią część miasta bronioną wówczas przez legiony cesarza Prokopiusza Antemiusza. Wczesne wieki średnie przyprowadziły olbrzymie rzesze pielgrzymów, którzy podążając do grobu św. Piotra, przedostawali się na drugą stronę Tybru właśnie tym mostem. Wtedy też zaczęto go nazywać Mostem św. Piotra. Za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego, w VI w. zyskał obecną nazwę. W 1450 r. doszło na moście do wielkiej tragedii. Podążający nim w czasie Roku Jubileuszowego pielgrzymi spowodowali zarwanie się balustrad. Zginęło wtedy około 200 osób. Po „Sacco di Roma” (1527 r.) papież nakazał rozebrać zniszczone dwie okrągłe kaplice flankujące wejście na most: kaplicę św. Marii Magdaleny i Św. Młodzianków, które w połowie XV wieku ufundował papież Mikołaj V. 7 lat później na zlecenie papieża Klemensa VII Medici przy wejściu na most ulokowano dwie figury: „Św. Piotra” (autorstwa Lorenzetto) i „Św. Pawła” (wykonaną przez Paolo Taccone). Potem kolejno na most dodawano figury czterech Ewangelistów oraz patriarchów: Adama, Noego, Abrahama i Mojżesza. W latach 1668 – 1669 r. kolejny z papieży, Klemens IX, nakazał wyburzenie pięciu skrajnych przęseł mostu (tych stanowiących podpory ramp) i zastąpił je dwoma przęsłami. Zniszczono też wtedy statuy Ewangelistów i Patriarchów. Dodano natomiast obecne balustrady. Nadzór nad przebudową prowadził GianLorenzo Bernini. Zatem to nie on zbudował most! On go jedynie przebudował. Dziś oryginalnymi elementami antycznymi są trzy środkowe przęsła mostu.

Bernini umieścił też wtedy na szczytach balustrad 10 aniołów trzymających elementy związane z Pasją Chrystusa. Jednak to nie on je wykonał, jak można wyczytać w niektórych publikacjach (jego dziełem były jedynie dwa posągi).  Większość stworzyli uczniowie mistrza. Wymieńmy poszczególne anioły podążając od posągów świętych Piotra i Pawła: „Anioł z Kolumną Biczowania” (Ercole Antonio Raggi), „Anioł z Biczem” (Lazzaro Morelli), „Anioł z Koroną Cierniową” (oryginał wykonał GianLorenzo Bernini wraz ze swoim synem Paolo, dziś jednak znajduje się w kościele Sant’Andrea delle Fratte, tutaj widzimy kopię autorstwa Pietro Paolo Naldini),

„Anioł z Przenajświętszym Obliczem” (Cosimo Fancelli), „Anioł z Ubraniem i Kośćmi” (Pietro Paolo Naldini), „Anioł z Gwoździami” (Girolamo Lucenti), „Anioł z Krzyżem” (Ercole Ferrata), „Anioł z Kartuszem” (oryginał wykonał GianLorenzo Bernini i jego syn Paolo, dziś w kościele Sant’Andrea delle Fratte, na moście zaś widzimy kopię dłuta Giulio Cartari),

„Anioł z Gąbką” (Antonio Giorgetti) oraz „Anioł z włócznią” (Domenico Guidi). Każdy pielgrzym wchodząc na most przechodził tak jakby „Drogę Krzyżową” pokutując za swoje grzechy.

Na koniec warto wiedzieć, że Most św. Anioła był również wykorzystywany jako miejsce wykonywania kary śmierci. Przywiązywano tu ciała po dekapitacji. Było ich tak dużo, że w XVI wieku pojawiło się powiedzenie: „Więcej tu odciętych głów wiszących na ramionach niż melonów na Campo de’ Fiori”.

Obecny wygląd most zawdzięcza ostatniej przebudowie do jakiej doszło w latach 1892 – 1893, w związku z regulacją rzeki. Dziś ma długość 135 metrów oraz szerokość 9 metrów oraz 7 m. wysokości.

Wchodzimy do Zamku św. Anioła, w którym zatrzymamy się na dłużej, gdyż obiekt ten ma wiele poziomów. No właśnie, ile? W każdym bowiem przewodniku podają nam zupełnie inne dane. Jedne podają 5 poziomów, inne 6, jeszcze inne 7! Niespodzianka! Żadna z tych odpowiedzi nie jest prawidłowa. Powiecie, że przecież wystarczy zajrzeć na oficjalną stronę internetową zamku, aby poznać prawdę? Błąd. Tam wyczytamy, że poziomów jest 6. Zapomnieli tam jednak wspomnieć, że w planach nie uwzględniono poziomów, których nie można oficjalnie zwiedzać. To ile w końcu ich jest? Prawidłowa odpowiedź brzmi: 8! Niestety nie wszystkie poziomy i nie wszystkie pomieszczenia zamkowe dostępne są do zwiedzania, my jednak opiszemy również te niedostępne.

Wchodząc przez bramę główną (litera A na poniższym planie) dostajemy się na poziom 1 do miejsca zwanego Korytarzem Zbawiciela.

Bierze on swą nazwę od marmurowego popiersia „Chrystusa Salwatora”, datowanego na XV wiek. Wykonał je Isaia da Pisa, w oryginale znajdowało się w łuku wewnętrznej fasady.

Zwiedzając 1 poziom, obchodzimy obiekt dookoła zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Udajemy się najpierw w lewo do kas.

Po zakupie biletów kontynuujemy spacer w lewo, obejściem zewnętrznym zwanym Obejściem Bonifacego IX (litera C na planie).

Stworzone zostało właśnie przez tego papieża wewnątrz antycznego cylindrycznego mauzoleum.

Kiedyś mieściły się tu stajnie oraz magazyny papieskie. Możemy tu odnaleźć jeszcze fragmenty dekoracji sepulkralnej oraz pontyfikalnej, a także popiersia, nieznanych osób, choć jedno należy zapewne do kochanka cesarza Hadriana – Antinousa. Pochodzą z połowy II wieku. Dochodzimy do klatki schodowej umieszczonej w murach z lewej strony. Tędy wejść można do wnętrza Bastionu św. Marka.

Lewą część bastionu zajmuje pomieszczenie, w którym mieszczą się przyrządy służące do produkcji oliwy.

Na wprost mieści się izba zawierająca kilka urządzeń militarnych.

Po jej lewej stronie zauważamy drzwiczki. Za nimi znajduje się „tajny tunel watykański”. To tędy papież przedostawał się z apartamentów do zamku.

Znajdujące się po prawej stronie schody zaprowadzą nas na szczyt bastionu, gdzie podziwiać możemy katapultę oraz armaty i kule wykorzystywane dawniej do obrony twierdzy papieskiej.

Warto udać się wokół zamku obejściem biegnącym wzdłuż murów obronnych. Możemy tu poczuć się jak dawni żołnierze papiescy, walczący z najeźdźcą.

Obejdźmy zatem wszystkie 4 bastiony. Drugim po drodze jest Bastion św. Łukasza.

Kolejnym Bastion św. Jana.

Jego wewnętrzne pomieszczenia kryją fragmenty armat używanych w XVI wieku.

Czwarty i ostatni to Bastion św. Mateusza.

Dochodzimy ponownie do pierwszego bastionu i schodzimy na dół kontynuując spacer obejściem.

Po drodze mijamy dawną Kaplicę Krucyfiksu zwaną też Kaplicą Skazańców, tu bowiem papiescy więźniowie modlili się po raz ostatni idąc na śmierć.

Za kaplicą widzimy Dziedziniec Klemensa X, na którym prawdopodobnie rozstrzeliwano niektórych więźniów.

Idąc wciąż obejściem dostrzeżemy fragmenty oryginalnej kamiennej posadzki z czasów cesarza Hadriana!

Mijając po lewej stronie ruiny dawnych Cel Więziennych dochodzimy przed wejście główne.

Schodząc po schodkach po prawej stronie stajemy we wnętrzu „Dromos” (nr 1) czyli jak już wspominaliśmy korytarzu zbudowanym z ciosów kamiennych prowadzącym do komory grobowej. Korytarz ma 12 metrów długości, nakryty jest sklepieniem kolebkowym, zakończony atrium z niszą (nr 2), w której kiedyś znajdował się wielki posąg cesarza Hadriana (do dziś zachowała się tylko jego głowa przechowywana w Muzeach Watykańskich).

Z lewej strony sali, w szklanej gablocie wystawiono model oryginalnego mauzoleum, stworzony na podstawie badań archeologicznych. Na prawo bieg swój rozpoczyna tzw. Spiralna Rampa (nr 3) dawniej pokryta mozaikową posadzką, pod którą biegł antyczny system odprowadzania deszczówki. W ścianach zaś stworzono bardzo nowoczesny jak na tamte czasy system wentylacji wprowadzający do mauzoleum świeże powietrze!

Korytarz ma 125,5 m. długości, 3 metry szerokości i około 6 metrów wysokości, prowadzi na wyższy poziom. Patrząc na sklepienie zauważymy w pewnym momencie dużą dziurę. To trzeci poziom zamku, tam znajduje się Cela S. Marocco, w której więziony był Benvenuto Cellini, o tym jednak później.

Tuż przy końcu rampy, po prawej stronie dostrzec można szyb XVIII – wiecznej windy, która łączyła dolną część zamku z Kaplicą Leona X.

Poziom 2

Tuż za portalem wejściowym biegnie w lewo Kordonata Pawła III prowadząca nas przez żelazny most do wnętrza mauzoleum.

Powstała w 1545 r. zastępując wcześniejszą klatkę schodową. Zrealizowana została przez wojskowego architekta Nicolò Lamberti. Pod mostem widzimy Salę Urn.

W ścianach przygotowano nisze, które stanowić miały miejsca spoczynku urn z prochami cesarza Hadriana, jego zony Sabiny oraz synów Elio i Cesara. W jednej z wnęk mieści się dziś tablica z inskrypcją upamiętniającą słowa jakie w chwili śmierci wypowiedzieć miał Hadrian:

“Animula vagula blandula

Hospes comesque corporis

Quae nunc abibis in loca

Pallidula rigida nudula,

Nec, ut soles, dabis iocos.”

„Duszyczko moja tkliwa i ruchliwa,

Gościu ciała mojego i drużko,

Co pójdziesz teraz w krainy ciemności,

Twarde i nagie, i pełne bladości,

A żartów zwykłych stroić już nie będziesz”.

Za salą wchodzimy kolejną kordonatą zwaną Rampą Średnicową (nr 4) do pomieszczeń z niszami na urny (nr 5 i 6) i dalej aż na Dziedziniec Honorowy. Jesteśmy na 4 poziomie. Zastanawiacie się pewnie gdzie nam umknął poziom 3?? Otóż schodzi się tam z poziomu 4 Zajmijmy się zatem najpierw wyższym poziomem.

Poziom 4

Zaczynamy od Dziedzińca Honorowego (nr 7), który zwany jest czasami Dziedzicem Anioła ze względu na stojącą tu marmurową statuę „Archanioł Michał chowający miecz do pochwy” autorstwa Raffaello da Montelupo w 1544 r. Jak wspominaliśmy znajdowała się ona na szczycie zamku aż do roku 1747.

Po prawej stronie dziedzińca znajdują się pomieszczenia Zbrojowni Papieskiej (nr 9 – 14). Możemy tu zobaczyć mały zbiór broni jaką posługiwała się armia papieska w wiekach XV – XX.

W głębi dziedzińca widzimy rampę schodową nazwaną imieniem papieża Urbana VIII (nr 8). Na początku po lewej stronie dziedzińca mieści się przejście do Komnat Klemensa VIII (nr 15 – 16).

Dzisiejszy wygląd zawdzięczają restauracji przeprowadzonej przez Mariano Borgatti.

Wystawia się w nich obecnie ekspozycje czasowe.

Z Komnat Klemensa VIII bezpośrednio przejść można do Sali Sprawiedliwości (nr 17), zwanej tak ze względu na dekorację freskową z przedstawieniem „Anioł Sprawiedliwości” przypisywaną Domenico Zaga.

Ten wielki salon (dawna sala antycznego mauzoleum) przebudowano w czasach papieża Mikołaja V. Służył często jako papieska sala sądowa. Tu przed papieżem klęczała między innymi Beatrice Cenci oskarżona o ojcobójstwo, która została później ścięta przed zamkiem Świętego Anioła. Tu klęczał również Giordano Bruno, gdy skazywano go na śmierć za głoszenie herezji.

Z sali tej przedostać się można do pomieszczenia zwanego Salą Apolla (nr 18).

To pierwszy z wielu apartamentów budowanych w zamku przez kolejnych papieży. Salon dekorowany jest freskami zrealizowanymi w latach 1545 – 1547 przez Perin del Vaga na zlecenie papieża Pawła III Farnese. To dekoracja groteskowa z widocznymi „Historiami Apolla”. W lunetach widzimy ponadto personifikacje „Sztuk Wyzwolonych”.

Na końcu po prawej stronie Sali Apolla widzimy niewielkie pomieszczenie. To Kaplica Leona X (nr 19) zwana czasem Kaplicą świętych Cosmy i Damiana.

Powstała dość wcześnie, już za papieża Eugeniusza IV (pierwsza połowa XV wieku), w czasach Leona X została przebudowana i nazwana jego imieniem. Niewiele osób wie, że pracami kierował wtedy Michał Anioł! W ołtarzu widzimy marmurową płaskorzeźbę „Madonna z Dzieciątkiem” z pierwszej połowy XVI wieku, wykonaną prawdopodobnie przez Raffaello da Montelupo – uczeń Michała Anioła. Powyżej zaś herb papieża Leona X Medici.

Na lewo widzimy przejścia do pomieszczeń stanowiących kolejny apartament papieski. To tzw. Sale Klemensa VII (nr 20 i 21). Wystawia się w nich czasowe ekspozycje. Pierwsza z nich (papieska sypialnia) dekorowana jest pięknym fryzem z puttami i imieniem papieża z 1533 r., prawdopodobnie autorstwa Michele Bartolomeo da Lucca i Matteo Crassetti, którzy posiłkowali się projektem Giulio Romano.

Można z niej przejść na Dziedziniec Leona X (nr 23) zdobionego Loggią Leona X, a z niego zaś do trójkątnej salki zwanej Dziedzińczykiem (nr 24). Nie są niestety dostępne dla turystów.

Z drugiej sali (nr 21) można się przedostać na Dziedziniec Aleksandra VI i stamtąd schodkami do malutkiego pomieszczenia identyfikowanego jako papieska łazienka (niestety obydwa obiekty niedostępne do zwiedzania). Pieszczotliwie nazwano je Bagnietto czyli Łazieneczka. Widać w nim wannę, w której podgrzewano papieżowi wodę. Sala dekorowana jest groteską autorstwa Giovanni da Udine, który był uczniem Rafaela Santi.

Za pomieszczeniem drugim (nr 21) przechodzimy na Dziedziniec Studzienny(nr 22), gdzie wewnątrz małych pomieszczeń wystawione są malowidła przedstawiające równe widoki na zamek.

Z tego dziedzińca przedostać się można do położonych na poziomie 3 więzień papieskich (wejście oznaczone na planie numerem 25)

oraz do Olejowni (zejście nr 32 na planie)

a także na wyższy poziom.

Poziom 3

Pomieszczenia Papieskiego Więzienia (nr 27 – 31), do których dostajemy się przez salę zwaną Pomieszczeniem Przejściowym, z której wychodzi półokrągły korytarz, składały się z 5 cel więziennych.

W ostatniej z nich przez ponad rok więziony był Benvenuto Cellini – rzeźbiarz i złotnik florencki okresu manieryzmu. Cellini dwa razy w swym życiu odwiedził Zamek św. Anioła. Pierwszy raz w 1527 r., kiedy Rzym został najechany przez wroga („Sacco di Roma”) udało mu się w ostatniej chwili wbiec do zamku, zanim obrońcy zamknęli bramy twierdzy. Chwilę po nim wykorzystując Passetto, do twierdzy wkroczył papież Klemens VII. Swoje brawurowe wyczyny podczas obrony zamku (oczywiście wielokrotnie przesadzone i podkolorowane) opisał Cellini w swej autobiografii „Benvenuta Celliniego żywot własny spisany przez niego samego”. Podobno, kiedy papież dowiedział się, że ten złotnik znajduje się w zamku, wezwał go i przekazał mu swój skarb oraz tiarę. Kazał wydłubać wszystkie kamienie szlachetne i zaszyć je w podszewce papieskiego płaszcza, tak by mógł je mieć zawsze przy sobie. Złoto zaś kazał przetopić w jedną sztabę. Benvenuto Cellini zamknął się sam w pomieszczeniu na szczycie zamku, wykonał piec i przetopił złoto. 10 lat po tych wydarzeniach Cellini został aresztowany na zlecenie syna papieża Pawła III – księcia Pier Luigi Farnese i oskarżony o to, że przetapiając skarb Klemensa VII przywłaszczył sobie jego część. Osadzono go w papieskim więzieniu, właśnie tutaj, z którego podobno uciekł schodząc po zgromadzonych wcześniej związanych ze sobą prześcieradłach, przerzuconych przez okienko celi. Z pomieszczenia tego da się również przejść do Olejowni.

Olejownie papieskie (nr 33 i 34) były to magazyny, w których przechowywano olej wykorzystywany do oblewania obcych armii. Po podgrzaniu do wrzątku lano go na wroga.

Do Olejowni przylegają Silosy (nr 35 – 39) czyli magazyny na zboże.

Poziom 5

Na poziom 5 wchodzimy schodami z Dziedzińca Studziennego. Znajdujemy się w korytarzu zwanym Giretto Piusa IV (nr 42). Ruszajmy w prawo.

Mijamy Loggię Leona X (nr 54)

i dochodzimy do pięknej Loggii Juliusza II (nr 55), którą dobrze widać z zewnątrz, z Mostu św. Anioła.

Zbudowana została na zlecenie tegoż papieża przez architekta Giuliano da Sangallo w latach 1504 – 1505.

Dzielona dwiema kolumienkami zawiera ukryty balkon, niewidoczny z zewnątrz. Malowidłami ozdobili ją prawdopodobnie Michele del Becca da Imola i Pier Matteo d’Amelia.

Stąd przechodzimy do galerii zwanej Giretto Aleksandra VII.

W kilku salach po prawej stronie możemy oglądać eksponaty wojskowe, broń oraz meble z gabinetu marszałka Armando Vittorio Diaz.

W pobliżu odnajdziemy również bar, w którym możemy napić się kawy lub zjeść posiłek.

Obchodząc zamek zgodnie z ruchem wskazówek zegara dochodzimy do Loggi Pawła III (nr 41), której projekt przypisuje się Antonio da Sangallo Młodszemu.

Dekorację stiukową oraz groteskę wykonał natomiast Sermoneta, który pracował tu w latach 1543 – 1544.

Podążając dalej korytarzem zauważamy po prawej stronie szereg małych pokoi (nr 43 – 53), które początkowo stanowiły pomieszczenia mieszkalne rodzin członków dworu papieskiego, z czasem stały się „luksusowymi” celami więziennymi dla wysokiej rangi skazańców.

Wracamy do Loggi Juliusza II, gdzie mieszczą się schodki, którymi dostajemy się do apartamentów papieża Pawła III – jednego z najważniejszych dzieł artystycznych okresu manieryzmu, które powstało w latach 1542 – 1549.

Poprzedza je malutki przedsionek z niszami w ścianach, prawdopodobnie autorstwa Antonio da Sangallo Młodszego, przez który dostajemy się do Sali Pawłowej (nr 56).

Stanowiła wielki salon reprezentacyjny papieża Pawła III. Dekoracją zajął się osobiście Perin del Vaga oraz jego uczniowie: Pellegrino Tibaldi – autor „Archanioła Michała”; Marco Pino – wykonał „Historie z życia Aleksandra Wielkiego”, które widzimy na sklepieniu; Gugliemo Della Porta – twórca dekoracji stiukowej „Triumf Galatei” oraz „Morskie kreatury” a także herbu Pawła III. Po stronie południowej ponad wejściem do sali zauważyć można personifikacje „Obfitości” i „Zdrowia”. Na drzwiach po prawej – „Niebiańska Wenus” oraz „Nadzieja”. W centralnej części ściany dostrzeżemy ponadto „Cesarza Hadriana”, w dwóch tondach przedstawiono „Męczeństwo św. Pawła” i „Ofiara w Listrze”. Po stronie wschodniej mieszczą się trzy monochromie z „Historiami z życia Aleksandra Wielkiego”, ponadto w fałszywych niszach widzimy personifikacje „Roztropności” i „Wstrzemięźliwości”, ponad drzwiami „Cztery Muzy” a w dwóch tondach „Oślepienie Elimasa” i „Św. Paweł przemawia do pogan”. Spójrzmy na stronę północną, gdzie ponad drzwiami znajdują się personifikacje „Kościoła”, „Pojednania”, „Wiary” oraz „Religii”. W części centralnej widzimy „Archanioła Michała”, w dwóch tondach zaś „Św. Paweł przemawia do Żydów” oraz „Nawrócenie św. Pawła”. Została nam w końcu strona zachodnia. Tu dostrzeżemy monochromie: „Aleksander Wielki poświęca 12 ołtarzy” i „Aleksander Wielki doprowadza do pojednania się dwóch żołnierzy”. Zwróćmy jeszcze uwagę na personifikacje „Sprawiedliwości” i „Męstwo” umieszczone w niszach. Doszukać się tu również można kolejnych „Historii z życia Aleksandra Wielkiego”. Na środku posadzki w oczy rzuca nam się herb papieża Innocentego XIII z 1722 roku, za pontyfikatu którego i na zlecenie którego dokonano restauracji tego pomieszczenia.

Na samym końcu po prawej stronie mieści się wejście do Sali Perseusza (nr 57), nazwana tak ze względu na piękny fryz jaki ją dekoruje.

Fryz ten przedstawia „Mit Perseusza i Andromedy” – wykonał go oczywiście Perin del Vaga. Jego dziełem jest też piękny drewniany sufit z centralnie umieszczonym „Archaniołem Gabrielem”.

W sali wystawiana jest część malarskiej kolekcji tego muzeum. Zobaczymy tu między innymi takie dzieła jak: „Św. Hieronim” Lorenzo Lotto, „Madonna pomiędzy św. Rochem i św. Sebastianem” autorstwa jednego z uczniów Lorenzo Lotto, „Chrystus Błogosławiący” i „Św. Onufry” – dzieła Carlo Crivelli, „Pietà” Giovanni Martino Spanzotti czy „Madonna z Dzieciątkiem” nieznanego malarza z Florencji i „Dziewczynka z jednorożcem” – Luca Longhi, Ponadto tron papieża i skrzynie na kosztowności.

Przechodzimy do kolejnej sali – Sali Amora i Psyche (nr 58), która jak łatwo się domyślić, bierze swą nazwę od fryzu autorstwa Perin del Vaga. Zobaczymy tu wielkie łoże papieża Pawła III dekorowane jego herbami.

Również tu podziwiać możemy obrazy, między innymi: „Chrystus dźwigający krzyż” – Paris Bordon, „Chrystus w koronie cierniowej” – Giampietrino czy „Obrzezanie” – Marcello Fogolino. Do sali przylegają cztery małe pomieszczonka, w których przechowuje się kolekcję militariów z czasów od paleolitu aż do XVIII wieku. Cały zbiór liczy około 6000 obiektów.

Wróciwszy do Sali Pawłowej, poprzez Korytarz Pompeiano (nr 59), dekorowany malowidłami Perin del Vaga, dostajemy się na kolejny – 6 poziom.

Poziom 6

Wchodzimy do Sali Bibliotecznej (nr 60) – reprezentacyjnej sali północnej części Apartamentu Pawła III.

Majestatyczne sklepienie dekorowane jest freskami Luzio Luzi – „Historie Rzymskie” oraz „Epizody z życia cesarza Hadriana”. Otaczają je groteski oraz naścienny stiukowy fresk. Z tego pomieszczenia przedostać się można do trzech innych. Jednym z nich jest Pokój Hadriana (nr 61), co nie oznacza, że mieszkał tu cesarz

Zaprojektował ją Mariano Borgatti, freskami dekorował Luzio Luzi oraz Prospero Fontana. Na fresku biegnącym dookoła dostrzegamy putta, faunów a także architekturę antycznego Rzymu: Mauzoleum Hadriana (stąd nazwa pokoju), piramidę Meta Romuli, Zbiornik Naumachia a także Cyrk Nerona. W Sali tej odnajdziemy również dzieła trzech znanych malarzy: Jacob Jordaens, Dosso Dossi oraz Nicolas Poussin.

Z Sali Hadriana przechodzimy do Sali Festonów (nr 62), która swą nazwę zawdzięcza fryzowi dekorującemu ściany. Wyrysował go prawdopodobnie Luzio Luzi a wykonał Prospero Fontana w latach 1544 – 1545. W centralnej części sufitu mieścił się kiedyś „Jednorożec”, który jest symbolem herbowym rodu Farnese, z którego wywodził się papież Paweł III. Dziś oryginalny sufit zasłonięty jest drewnem. Odnajdziemy tu też obraz Antonio Gionima „Kardynał Gozzadini wita w Imoli Jakuba III Stuarta”.

Wracamy do Biblioteki skąd po schodkach w górę dostaniemy się do pomieszczenia zwanego Salką Cagliostro (nr 63), w której więziono ponoć Giuseppe Balsamo zwanego Cagliostro – awanturnika uważającego się za wielkiego magika.

Ściany pokrywa dekoracja Luzio Luzi z 1544 roku. Po bokach sali mieszczą się dwa małe gabineciki: Gabinet Delfina i Salamandry (nr 64) oraz Gabinet Bociana (nr 65).

Ostatnim pomieszczeniem, do którego dostać się można z Sali Bibliotecznej jest Skarbiec (nr 66) – to trzecia z oryginalnych sal antycznego mauzoleum. Przy ścianach stoją szafy wykonane z drewna orzechowego, w których papież Paweł III przechowywał archiwalne dokumenty. W centrum widzimy wielkie skrzynie służące jako sejfy papieskie, gdzie przechowywano papieskie kosztowności – Skarb Kościoła.

Stąd też wychodzi klatka schodowa, która zaprowadzi nas na kolejny poziom zamku.

Poziom 7

Wędrując klatką po lewej stronie zobaczymy zamkniętą kratę a za nią okrągłą salę. To tzw. Rotunda (nr 67).

Pośrodku widzimy XVIII – wieczne żelazne zbrojenie podtrzymujące brązowy posąg „Archanioła Michała” wznoszący się na szczycie zamku. Stąd po schodkach można dostać się do Sali Kolumnowej (nr 68) oraz dwóch przylegających do niej Sal Flagowych (nr 69 – 70). Całość stanowiła w XVIII wieku archiwum papieża Benedykta XIV.

Podążając dalej okrężną klatką schodową dochodzimy do tarasu znajdującego się u stóp „Archanioła Michała” – brązowej statuy wykonanej w 1752 r. przez Pieter Antoon van Verschaffelt.

Z tarasu podziwiać możemy piękną panoramę Rzymu.

Kiedy wychodziliśmy schodkami na taras, na pewno zwróciliśmy uwagę, że klatka biegnie jeszcze wyżej, zamknięta jest jednak kratą. To wejście na ostatni poziom zamku.

Poziom 8

Niedostępny dla turystów.

Oprócz archanioła, którego możemy podziwiać z tarasu, na poziomie tym znajduje się jeszcze Dzwon Miłosierdzia odlany w 1758 r., który bijąc ogłaszał wykonanie kary śmierci, bądź w zamku, bądź na dziedzińcu przed zamkiem.

Z tarasu na poziomie 7 schodzimy na dół klatka schodowa umieszczoną na jego końcu, po prawej stronie.

Do zamku św. Anioła dochodzi mur obronny, wewnątrz którego biegnie “tajne” przejście watykańskie.

Opowiemy o nim podążając ulicą równoległą do via della Conciliazione – Borgo Sant’Angelo.

Korytarz powstał w 1277 r.  na zlecenie papieża Mikołaja III, który nie lubił mieszkać w Pałacu Laterańskim i przeniósł się na wzgórze watykańskie. Ponieważ mury były wtedy w opłakanym stanie, papież nakazał je odnowić, a wewnątrz umieścić korytarz stanowiący ewentualną drogę ucieczki z apartamentów do papieskiej twierdzy. W 1494 r. korytarz użyty został przez Aleksandra VI Borgia uciekającego przed najazdem Karola VIII. Jednakże ten papież najczęściej wykorzystywał tunel do innych celów. To tędy wymykał się w nocy do swej kochanki Vagnozzy, mieszkającej przy placu Campo de’ Fiori. Korzystał z korytarza tak często, że zaczęto go nazywać „Przejściem Borgii”.  A ponieważ do najmłodszych nie należał a dawał radę dwóm kochankom (Vagnozza Catanei i Julia Farnese) zaczęto mówić, iż każdy kto przebiegnie tym tunelem 77 razy tam i z powrotem będzie miał taki wigor jak papież Nikt tej legendy jeszcze nie potwierdził, ponieważ przejście obecnie otwiera się bardzo rzadko, udostępniany jest tylko mały fragment, nikomu jeszcze nie udało się przebiec go w całości. 77 razy to więcej niż maraton, gdyż „Passetto” ma prawie 800 metrów długości.

W 1527 r. wykorzystał je inny papież – Klemens VII Medici, który podczas Sacco di Roma uciekał tędy przed wojskiem Karola V – broniony przez Gwardzistów Szwajcarskich, którzy oddali życie ale doprowadzili bezpiecznie papieża do twierdzy. Było ich tylko 189, na placu św. Piotra oraz w bazylice, gdzie modlił się w tym czasie papież stawili niezwykle zacięty opór armii liczącej 14 tysięcy żołnierzy! Przeżyło tylko kilkunastu, byli to Ci odpowiedzialni za osobistą ochronę papieża, ci, którzy wepchnęli go do tunelu i razem z nim dobiegli do zamku.

Niewiele osób wie, że dwa razy wykorzystał to przejście papież Jan Paweł II.  Za pierwszym razem uciekł z Watykanu i pojechał sobie jako prywatna osoba na narty w Alpy. Za drugim wyszedł tamtędy z ochroną i swoim jałmużnikiem w noc Bożego Narodzenia. Chodzili wtedy po stacjach kolejowych i rozdawali bezdomnym koperty z pieniędzmi. Papież rozdał wtedy 300 kopert. Dziś papież Franciszek podtrzymuje tą tradycję, tylko dziś wszyscy o tym wiedzą i rozdaje on 20 000 kopert

Podążając wzdłuż muru skręćmy w zaułek vicolo delle Palline,

gdzie pod numerem 23 dostrzeżemy tablicę upamiętniającą architekta papieża Sykstusa V – Domenico Fontana, który właśnie tutaj mieszkał.

Ulica doprowadzi nas do poprzecznej Borgo Pio. Nazwa ulicy pochodzi od papieża, na zlecenie którego została zbudowana – Piusa IV. Zbudował również kanały, które miały odprowadzać nadmiar wody podczas powodzi, ulica ta bowiem leżała na terenach zalewowych. Jak to zwykle w tamtych czasach bywało, papież udzielił wielu przywilejów osobom, które zgodziły się zamieszkać w przy nowej ulicy. Dlatego głównymi mieszkańcami tego terenu zostali kardynałowie i…….kurtyzany

Skręcając w prawo dojedziemy do znajdującego się po lewej stronie placu Piazza del Catalone. Odnajdziemy tam fontanellę z wodą pitną, która swym wyglądem przypomina rzymskie pogańskie kapliczki (tzw. kioski) ustawiane wzdłuż dróg konsularnych. Biegnący tam napis głosi, że tu płynie bieżąca woda. Dowiedzieć się też możemy, kiedy powstała ta fontanella – 1870 rok, na zlecenie Piusa IX.

Wróćmy tą samą ulicą. Na jej końcu widzimy bramę wjazdową do Watykanu. To brama św. Anny.

Wejdźmy tam a zatrzymującym nas Gwardzistom Szwajcarskim powiedzmy, że chcemy jedynie zwiedzić kościół Sant’Anna dei Parafrenieri, który widzimy po prawej stronie.

Zbudowany został na planie owalnym, był pierwszym tego typu kościołem w Rzymie w XVI wieku. Na zlecenie papieża Piusa IV zaprojektował go architekt Jacopo Barozzi zwany popularnie Vignola. Prace budowlane trwały w latach 1565 – 1570. Opiekę nad nim roztoczyło Arcybractwo Stajennych (pracownicy stajni papieskich). W wieku XVII powstała fasada, kopuła oraz dekoracja wnętrza. Fasadę flankują dwie wieże dzwonne otwarte z czterech stron. Do środka prowadzi jeden portal zwieńczony owalem z płaskorzeźbą „Święta Anna i Matka Boska”. Fasadę wieńczy tympanon podtrzymywany przez dwie kolumny w porządku toskańskim i dekorowany dwoma aniołami.

Wnętrze owalne, nakryte niską kopułą, w centrum której widzimy „Gołębicę Ducha Świętego”. Ściany zdobione są ośmioma kolumnami korynckimi, pomiędzy którymi u góry widzimy „Sceny z życia św. Anny” autorstwa Ignazio Stern.

Prezbiterium zamyka prostokątna absyda z niszami po bokach, bogato dekorowana stiukiem i złotem. Marmurowy ołtarz główny mieści dzieło Arturo Viligiardi z 1927 r. – „Św. Anna i Madonna”.

Dawniej kościół ten słynął z odbywających się tu 26 lipca procesji kobiet w ciąży.

Wychodząc z kościoła zerknijmy szybko w prawo, gdzie zobaczymy starą średniowieczną okrągłą wieżę.

To słynny Bank Watykański.

Po wyjściu przez bramę św. Anny, po prawej stronie zobaczymy w murach bramę błędnie nazywaną Porta Angelica.

Jest to kopia bramy, która znajdowała się w zupełnie innym miejscu, na końcu ulicy via di Porta Angelica. Podejdźmy tam. Widzimy jej resztki w murze otaczającym Watykan.

Powstała około 1563 roku na zlecenie papieża Piusa IV jako brama wjazdowa dla pielgrzymów przybywających z północy. Nazwa wywodzi się od imienia papieża Piusa IV – Giovanni Angelo de’ Medici. Napis jaki się zachował głosi: „I wysłał Ci swoich aniołów aby Cię strzegli na wszystkich Twych drogach”. Widzimy tez herb Piusa IV. Bramę rozebrano w 1888 r. Na koniec warto wiedzieć, że to tutaj odbył się 30 kwietnia 1849 roku pierwszy atak wojsk francuskich na rzymską republikę, który został jednak zatrzymany przez wojska włoskie pod dowództwem Giuseppe Garibaldiego.

I tu kończy się nasz dzisiejszy spacer po Borgo. Do usłyszenia kolejnym razem.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Carlo Villa, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 1990;
• Claudio Rendina, Donatella Paradisi, Le strade di Roma, Roma 2004;
• Filippo Coarelli, Guida Archeologica di Roma, Milano 1974;
• Anna Cambedda, La demolizione della Spina dei Borghi, Roma 1990;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Pietro De Angelis, L’ospedale di Sanato Spirito in Saxia, Roma 1960;
• Maria Lucia Amoroso, Il complesso monumentale di Santo Spirito in Saxia – Corso Sistina e Palazzo del Commendatore, Roma 1998;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Leonardo Benevolo, San Pietro e la città di Roma, Roma 2004;
• Claudio Rendina, La grande guida dei monumenti di Roma, Roma 2002;
• Willy Pocino, Le curiosità di Roma, Roma 2009;
• Tina Squadrilli, Vicende e monumenti di Roma, Roma  1961;

Artykuł Borgo – Leonowe Miasto pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.