Od razu ustalmy jedno – oczywiście, że warto!!

Jeśli jesteście we Włoszech samochodem, co w Rzymie od zawsze odradzamy, to poza Rzymem auto bardziej pomaga niż utrudnia życie. Nie twierdzimy, że do opisanych dzisiaj miejsc nie można dostać się inaczej, ponieważ Trenitalia dojeżdża wszędzie, albo bardzo blisko naszego „wszędzie”. Dzisiaj chcemy Wam przedstawić nieco nietypowe miejscówki na weekend, dlatego celowo pomijamy chociażby Tivoli. Tam możecie pojechać zawsze, nie tylko w weekend i gwarantujemy, że się nie zawiedziecie. My jednak ruszymy w inne rejony pokazać Wam, że blisko Rzymu można i ekstremalnie polatać i wspinać się na skałkach, można też jeść dobrą dziczyznę z całkiem niezłym widokiem na życie? Oczywiście opiszemy tylko kilka ciekawych miejsc. W rzeczywistości w okolicach Rzymu tych miejsc jest dużo więcej – być może kiedyś wrócimy do tematu i opowiemy o kolejnych miasteczkach.

Zacznijmy więc nasz weekendowy wypad od ruszenia na północ Autostradą Słońca A1 w kierunku Florencji. Około 78 km od Rzymu (liczymy od stacji Roma Termini) – autem wychodzi godzinka (niestety korki na Grande Raccordo Annulare), pociągiem z Termini też godzinka – na szczytach z tufu widać nad nami miasteczko Orte, leżące w prowincji Viterbo.

Jest to ostatnia z dziesięciu gmin regionu Lacjum starożytnej Via Amerina, drogi zbudowanej przez Rzymian, która miały połączyć Valle del Baccano i miasto Nepi z Amelią (starożytna Ameryka, stąd nazwa drogi). Jedną z najsłynniejszych rzeczy do zobaczenia w Orte jest „tajemnicze” podziemne miasto — seria niesamowitych tuneli, które wciąż są przedmiotem badań. Tunele, które kiedyś tworzyły akwedukt pochodzenia prerzymskiego. Przy bazylice Santa Maria Assunta znajdziecie rzymską podłogę, a kawałek dalej, również na placu znajdujemy schody prowadzące do podziemnej fontanny, która jest końcówką starożytnego akweduktu, kanalizację jego można przypisać Etruskom.

Co ciekawe to właśnie Etruskowie odkryli, że tuf gromadzi i przechowuje wodę pod ziemią. Rzymianie rozwinęli ich odkrycie, przyłączając do sieci źródeł ich akwedukt. Orte nie jest duże, spacerując uliczkami warto zobaczyć romański kościół świętego Sylwestra z XII wieku, zbudowany na ruinach świątyni rzymskiej i ozdobiony starożytnymi kolumnami, romańską dzwonnicę z Muzeum Diecezjalnym Sztuki Sakralnej w którym znajdziemy mozaikę z VIII wieku, obrazy z XV wieku i krzyż Vannuccio da Siena z 1352 roku. Ciekawie prezentuje się XVIII-wieczny Palazzo Comunale z pięknymi freskami.

Celem naszej wyprawy jest jednak odległe o następne 50 km Orvieto.

Oczywiście to już Umbria, ale zachęcamy do wybrania się poza Lazio. Zwiedzać trzeba jak zawsze od kuchni. A skoro to Umbria to na stole królują przede wszystkim wędliny i sery.

Dziczyzna (dzik – cinghiale , zając – lepre i bażant – fagiano) oraz trufle. Sklep z truflami w Orvieto uszczuplił nasz budżet, ale bez oliwy truflowej oświadczyłam – nie wracam. Zresztą ragu z dzika w pobliskiej knajpie, też w zupełności zaspokoi wasze podniebienie. Jeśli jesteście zmotoryzowani świetne wino białe Orvieto DOC, Grechetto z Todi i Colli Martani oraz czerwone Sagrantino Montefalco polecamy zabrać na późniejszą degustację.

Najedzeni możemy zwiedzać – a jest co. Przede wszystkim budowana przez trzy wieki Duomo czyli katedralna bazylika Santa Maria Assunta.

Katedrę wybudowano na pamiątkę cudu eucharystycznego z Bolseny, jaki miał mieć miejsce w 1263 roku. Nie wierzący w obecność Chrystusa w Eucharystii kapłan – podobno nazywał się Piotr z Pragi – zatrzymał się w Bolsenie podczas swojej pielgrzymki do Rzymu i podczas sprawowania Eucharystii w kościele św. Krystyny zauważył, że konsekrowana hostia zamieniła się w ciało, z którego wypłynęła krew.

Na wieść o tym, przebywający w Orvieto papież Urban IV – po uprzednim zbadaniu sprawy postanowił zbudować tu właśnie katedrę, która miała być miejscem przechowywania relikwii cudu eucharystycznego, czyli korporału z 27 śladami krwi. Budowa ruszyła jednak dopiero w 1290 r. za pontyfikatu papieża Mikołaja IV. Zaprojektował ją najprawdopodobniej Arnolfo di Cambio, znany nam już architekt. Na początku XIV wieku prace wciąż trwały, kierował nimi wtedy sieneński architekt i rzeźbiarz Lorenzo Maitani. Rozbudował on absydę i transept. Gdy zmarł w 1330 r. prace były jeszcze dalekie od ukończenia. Po nim nadzór przejmowali różni mniej znani architektci. Najważniejszą kaplicę w kościele, Kaplicę Bożego Ciała zbudowano w latach 1350 – 1356. Fasada, którą dziś możemy podziwiać powstała w drugiej połowie XVI wieku, jest dziełem Ippolito Scalza.

Prace rzeźbiarskie wykonali zaś Nino i Andrea Pisano. Budowę bazyliki ukończono dopiero w 1591 r. Bardzo polecamy zwiedzić to miejsce. To jeden z najpiękniejszych obiektów gotyckich w Umbrii!

Wnętrze również robi wrażenie.

Jest trójnawowe, dzielone kolumnami, nakryte drewnianym stropem w typie kratownicy.

Polecamy zajrzeć do pięknej Kaplicy S. Brizio. Zostaniecie olśnieni cudem renesansu. Oto niezwykłe freski Fra Angelico, Benozzo Gozzoli i Luca Signorelli z lat 1447 – 1504.

W barokowym już ołtarzu dostrzeżecie słynną „Madonnę San Brizio”. Według legendy obraz przekazał mieszkańcom Orvieto sam św. Brizio. Nie wolno pominąć Kaplicy Bożego Ciała, w końcu to w Orvieto narodziło się to święto.

Zbudowana została w latach 1350 – 1356, aby przechowywać cenną relikwię – korporał ze śladami krwi używany podczas słynnej cudownej Mszy w Bolsenie. Kaplicę ozdobił w freskami Ugolino di Prete Ilario w latach 1357 – 1364.

Zerknijcie też na ciekawe organy Domenico Palmieri z XVI wieku.

Jeśli będzie Wam za ciepło i zapragniecie odrobiny chłodu polecamy kolejną atrakcję Orvieto. Studnię Świętego Patryka.

Studnia otrzymała swoją poetycką nazwę ze względu na panujące niegdyś przekonanie, że reprezentuje ona Czyściec św. Patryka z obietnicą Raju. W 1527 roku zaprojektował ją Florentyńczyk, Antonio da Sangallo Młodszy, aby zapewnić Orvieto stałe źródło wody. Jej budowa zajęła dziesięć lat, a zlecił ją sam papież Klemens VII, który szukał tu schronienia, uciekając przed wojskami Karola V podczas Sacco di Roma.

Położona w najniższej części Orvieto studnia prowadzi aż 54 metry w dół i posiada dwie spiralne, połączone u dołu mostem klatki schodowe (każda ma 248 schodów), których budowa potęguje efekt podwójnej śruby.

Sprytna konstrukcja tego pomysłowego systemu umożliwiała dojście na dno studni z jucznymi zwierzętami, a następnie powrót na górę bez wchodzenia w drogę kolejnym schodzącym w dół osłom. Drogę oświetlają okienka – jest ich 70.

Warto zwrócić uwagę na napis przy wejściu do studni, który można przetłumaczyć tak: „Czego nie dała natura, pozyskał przemysł”. Aby upamiętnić budowę studni, papież Klemens VII zlecił Benvenuto Cellini wybicie monety, którą po dziś dzień oglądać możemy w Muzeach Watykańskich. Turyści często wrzucają do wnętrza studni monety z nadzieją, że jeszcze tu wrócą. Legenda głosi także, że każdemu kto wrzuci do wody monetę, studnia odda po tysiąckroć! Ze studnią związane jest słynne powiedzenie. O rozrzutnych mówimy, że „mają kieszeń jak studnia św. Patryka”.

Orvieto ponadto skrywa całe podziemne miasto z grotami, podziemnymi etruskimi studniami i średniowiecznymi cysternami. W Orvieto znajdują się dwie nekropolie etruskie Necropoli del Crocifisso del Tufo z VI w. p.n.e, a także Necropoli di Cannicella z ruinami dużego sanktuarium.

Podczas pobytu w Orvieto spacerowaliśmy po średniowiecznych uliczkach, dotarliśmy oczywiście do punktów widokowych.

Zobaczyliśmy Piazza Della Repubblica, który w przeszłości pełnił rolę etruskiego i rzymskiego forum, a dziś ozdabia go kościół św. Andrzeja i XIII-wieczny Pałac Rady Miejskiej z dwunastokątną dzwonnicą.

Zawędrowaliśmy też na Piazza del Popolo z Pałacem Kapitana Ludu.

Przez Porta Della Rocka weszliśmy do Fortecy Alboronz, aby z jej murów podziwiać wspaniałą panoramę okolic Orvieto.

Jeśli nie jesteście zmotoryzowani nie przejmujcie się, do Orvieto dowiezie was Trenitalia, potem kolejką górską, która pokonuje 580 m, dostaniecie się do starej części miasta. Wyprawa w sam raz na weekend poza Rzymem serdecznie polecamy.

Jest coś o czym zapewne mało kto wie. Okolice Rzymu są stworzone dla sportów ekstremalnych!! Jeśli chcecie polatać albo lubicie wspinaczkę teraz coś dla Was.

Jesteśmy 80 kilometrów od Rzymu w prowincji Latina w miejscowości Norma, w starożytności Norba. Starożytne miasto Norba, z magicznymi widokami na wzgórza Lacjum, swoimi monumentalnymi murami i wieloma pozostałościami przeszłości, która była krótsza niż wielu innych rzymskich miast, ale pełna wydarzeń historycznych, jest współcześnie mekką paralotniarzy. Norba była zamieszkana zaledwie przez 7 wieków, w których była potężną cytadelą, podczas niektórych z najważniejszych wojen w epoce republikańskiej Rzymu. Świadectwa bogatej i wspaniałej przeszłości miasta są nadal widoczne parku archeologicznym: znajdziemy tu ślady prywatnych domus z ogrodami, dekoracjami i mozaiką oraz pozostałości rozległych łaźni.

Początkowo Norba była miastem Ligi Łacińskiej, która walczyła z Rzymem w V w. p.n.e., a następnie stała się strategicznym centrum Rzymian. Miasto było cytadelą nie do zdobycia, ze względu na swoje położenie nad wzgórzami i gigantycznymi murami. Niestety wdało się w konflikt o władzę w Rzymie toczący się w latach 88 p.n.e. do 82 p.n.e., pomiędzy optymatami Lucjuszem Korneliuszem Sullą a popularami Gajuszem Mariuszem, Lucjuszem Korneliuszem Cynną i innymi. Zwycięsko wyszedł z niej Sulla, pokonując w 82 p.n.e. wojska popularów Karrinasa i Marcjusza, w bitwie przy bramie Kollińskiej. Następnie Sulla został ogłoszony dyktatorem i rządził Rzymem do swej rezygnacji w 79 p.n.e. Przyczyną wybuchu konfliktu między Sullą a Mariuszem i innymi popularami, był wciąż niewygasły konflikt ludu i arystokracji, toczący się prawie od początku dziejów Republiki Rzymskiej. Do pierwszego otwartego konfliktu między stanami rzymskimi doszło w 494 p.n.e. Wówczas miała miejsce pierwsza secesja – (secessio – strajk) plebejuszy na Świętą Górę – (Mons Sacer), leżącą ok. sześciu kilometrów na północny wschód od miasta. Secesja spowodowana była pogłębiającym się rozwarstwieniem społeczeństwa młodej wówczas republiki, co uwidoczniło się w posiadaniu przywilejów politycznych i religijnych tylko przez bogatą klasę patrycjuszy. Plebejusze – (terrae filii – synowie ziemi), ludzie bez ojca, czyli nazwiska, pełnili najgorsze prace w mieście, nie posiadając żadnych praw politycznych i nie mogąc współdecydować o kształcie polityki państwa rzymskiego. Niestety mieszkańcy Norby poparli w wojnie Mariusza, a kiedy ten przegrał miasto zostało zdobyte i zniszczone przez zwolenników Sulli. Próbowało jeszcze odrodzić się, jednak te plany zniweczyła plaga malarii i miasto opustoszało. Dopiero w średniowieczu obszar ten został ponownie zaludniony, a z części pozostałości rzymskich powstała nowa miejscowość – Norma.

Niedaleko miasteczka, zaraz przy miejscu do startowania lotniarzy i paralotniarzy znajduje się park archeologiczny Normy. Warto tam podjechać, aby zobaczyć pozostałości murów, ruiny świątyni poświęconej bogini Dianie, a także ruiny łaźni w tym wielki owalny basen, który zasilał łaźnie, oraz strukturę różnych przestrzeni: calidarium, frigidarium, apodyterium i laconicum, jest też piwnica świątyni, poświęconą Juno Licina („tej, która chroni narodziny”). Niektóre z głównych ulic są dobrze zachowane z regularną ścieżką i brukowanym chodnikiem. Ulice te prowadzą do różnych osiedli miasta: w rzeczywistości archeolodzy podzielili zamieszkały obszar miasta na różne części i wyodrębnili interesujące konstrukcje prywatnych domus. Domus zostały nazwane przez archeologów od szczególnych cech ich struktury architektonicznej  i tak mamy domus implvuium – który ma w ogrodzie wielką misę do zbierania wody deszczowej – domus arule, domus z kolumnadą, domus caduceo, w którym podłogi są dobrze zachowane, czy domus delfinów, którego nazwa pochodzi od wzoru mozaiki na podłodze.

Jak wcześniej napisaliśmy Norma jest mekką paralotniarzy. Na szczycie wzgórza znajduje się startowisko.

Spotkacie tam zapaleńców, którzy ruszają na swoją podniebną przygodę.

Jak widzicie na zdjęciach z tej perspektywy miasteczko wydaje się idealne na weekendowy wypad za miasto.

Jeśli Norma to mekka dla tych co kochają latanie to Sperlonga to miejsce dla tych co kochają wspinanie się.

Rejon Sperlonga wziął swoją nazwę od małego miasteczka położonego nad brzegiem morza Tyreńskiego. Jest to stara osada założona na morskim klifie z wąskimi uliczkami, pizzeriami i domami pomalowanymi na biało. Na rejon składa się kilka grup skał rozciągniętych wzdłuż wybrzeża pomiędzy miasteczkami Terracina i Gaeta. Sperlonga leży ok. 110 km. na południe od Rzymu. Dojazd z Rzymu nadmorską drogą N148, bądź śródlądową N7 do Terraciny, a następnie dalszych 20 km. wzdłuż morza do Sperlongi. Rejon eksplorowany był końca lat 70. Lata 80. przynoszą intensywną eksplorację i otwieranie kolejnych sektorów. W latach 90. powstają pierwsze drogi w grocie dell’Areonauta (pierwsza droga – „Jeremy’s Fun 7b” i „Cavalieri Selvagii” 8a+ autorstwa F. D’Isep’a). Właściwym celem wspinaczkowej podróży dla większości wspinaczy jest Grotta Dell’Areonauta, czyli skalny amfiteatr leżący tak naprawdę bliżej Gaety niż Sperlongii, na plaży nad morzem Tyreńskim. Warto jednak dodać, że Grotta jest niewielką częścią potencjału wspinaczkowego okolicy. Istnieje tu około 50 dróg, licząc sumarycznie kolejne wyciągi. Wokół Sperlongii można znaleźć jednak także bardziej pionowe wspinanie (np. sektor Pueblo) lub nawet drogi wielowyciągowe (np. w Montemoneta czy Parete del Chiromante, Sperlonga).

W pobliżu, rozsianych jest też wiele mniejszych rejonów o bardzo zróżnicowanym charakterze. Rzut oka na trudności przekonuje nas, że nie jest to miejsce na kursy. Jednak nawet będąc początkującym, warto odwiedzić grotę i zrobić choćby te najłatwiejsze drogi. Uprzedzamy to miejsce dla zapalonych wspinaczy. Inni mogą odpocząć na plaży.

Po trudach zwiedzania czas odpocząć na plaży, ale nie będziemy przecież leżeć w Ostii, to za proste. Trenitalia w godzinkę czasu zawiezie nas do Anzio. To jest typowa miejscówka na weekend za miastem. Już tłumaczymy, dlaczego. W starożytności Antium było stolicą państewka Wolsków. Po przyłączeniu do Republiki Rzymskiej była to popularna miejscowość wypoczynkowa patrycjuszy szukających ucieczki z ogarniętego wiecznym wrzeniem Rzymu. Odwiedzali miasto cesarze, a bogaci obywatele budowali tu swe nadmorskie wille. Największą z nich była ta Nerona.

Neron, który urodził się w Anzio upodobał sobie tę miejscowość konstruując tutaj wspaniały port, budowle publiczne i własną willę. Pomimo że do dzisiejszych czasów nie zachowało się wiele możemy wyobrazić sobie ogrom i wspaniałość tej budowli: na bazie półksiężyca z ogrodami, basenami zbiornikami do hodowli ryb, palestrami, portykami i termami. Willa posiadała teatr, który gościł spektakle nocne, tańce i recytacje poetyckie. Sam Neron, który uważał się za przedniego poetę nie uchylał się od brania udziału w tych spektaklach. Willę w Anzio upodobała sobie szczególnie matka Nerona Agrypina i jego żona Poppea. Neron, człowiek o wielkiej kulturze posiadał w willi bogatą bibliotekę z pergaminami Homera, Virgiliusza i Owidiusza. W podziemiach willi urządzone było muzeum z posągami z którego pochodzą takie słynne dzieła jak: Apollo Belvederski (Muzea Watykańskie), Dziewczyna z Anzio odnaleziony w 1878 i eksponowany w Muzeum Narodowym w Rzymie oraz Gladiatore Borghese (dziś w Luwrze).

Obecnie można podziwiać ruiny willi wysokie na 15 metrów na urwisku opadającym w kierunku morza. W parku archeologicznym stworzono muzeum ogrodu rzymskiego jedyne w Europie z roślinnością ornamentalną.

W średniowieczu Anzio straciło na popularności na rzecz pobliskiego Nettuno. Dopiero w końcu XVII wieku papieże Innocenty XII i Klemens XI odbudowali port, jednakże nie w tym samym miejscu, a nieco dalej na wschód, gdzie nieprzyjazne pływy powodują częste zamulanie basenów i kanałów.

W czasie II wojny światowej Anzio i Nettuno były miejscem wielkiej operacji desantowej sprzymierzonych pod kryptonimem Operacja Shingle w 1944. Pomysł z desantem za linią frontu w pobliżu Rzymu narodził się pod koniec 1943. Ofensywa w kierunku Salerno przesuwała się bardzo powoli z powodu złej pogody, fatalnego terenu i coraz twardszej obrony niemieckiej. Alianccy planiści zaczęli szukać nowego pomysłu na przerwanie linii frontu. Po udanym brytyjskim lądowaniu pod Termoli na początku października zaczęto planować podobną operację, ale na większą skalę, w wyniku której przerwano by niemieckie linie zaopatrzenia i zdołano obejść główną linię obrony. Na początku listopada generał Mark Clark otrzymał rozkaz przygotowania operacji Shingle – desantu jednej dywizji amerykańskiej w pobliżu Anzio w dniu 20 grudnia 1943. Wkrótce okazało się jednak, że z powodu braku zaopatrzenia data ta jest nierealistyczna i plan operacji odłożono. Po przejęciu dowodzenia całej kampanii śródziemnomorskiej z rąk Eisenhowera (został on przeniesiony do Londynu, gdzie zajął się planowaniem operacji Overlord) przez brytyjskiego generała Wilsona postanowiono jednak wskrzesić porzucony wcześniej plan desantu i wyznaczono nową datę ataku na koniec stycznia 1944. Miało to także wymiar polityczny i ambicjonalny, rząd brytyjski pragnął w taki sposób podkreślić czynne uczestnictwo Wielkiej Brytanii w wojnie w tym samym czasie, gdy przygotowywano otwarcie „drugiego frontu”, którym miał dowodzić Amerykanin – Eisenhower. Inwazja Anzio rozpoczęła się o godzinie 2:00 w nocy 22 stycznia 1944 i całkowicie zaskoczyła Niemców. Większość wojsk niemieckich, które stacjonowały w tym rejonie zostały przesunięte do obrony frontu południowego i dziewięciokilometrowy odcinek plaży przy Anzio broniony był przez tylko jedną kompanię. Rangersi bez problemu zdobyli Anzio, a żołnierze 509. batalionu spadochronowego zajęli Nettuno. Opór Niemców był nikły, wszystkie cele pierwszego dnia ataku zostały osiągnięte już do południa i większość jednostek posunęła się znacznie dalej niż planowano. Obecnie w mieści znajduje się Muzeum Lądowania Anzio, otwarte dla zwiedzających 22 stycznia 1994 r. z okazji pięćdziesiątej rocznicy lądowania Anzio, mieści się w jednym z pokoi XVII-wiecznej willi Adele, położonej w pobliżu dworca kolejowego i centrum miasta. Muzeum podzielone jest na cztery sekcje: amerykańską, angielską, niemiecką i włoską.

Mundury, broń, dekoracje, dokumenty, plany bitew, zdjęcia weteranów i przedmioty codziennego użytku są wyświetlane w oknach i tablicach ogłoszeń. Niejako z zawodu dodam, że amerykanie nazwali na cześć lądowania w Anzio swoje okręty USS Anzio, jeden z nich krążownik USS Anzio (CG-68) – krążownik rakietowy typu Ticonderoga brał udział w ćwiczeniach Baltops i odwiedził port w Gdyni.

Port w Anzio jest jedną z głównych atrakcji miasta, bardzo ważną z punktu widzenia handlu rybami i gdzie znajdują się sklepy, restauracje, lodziarnie i bary, które przyczyniają się do tworzenia bardzo sugestywnej atmosfery. Do tej pory twierdzę, że ryby, które tam jedliśmy były jednymi z lepszych na wybrzeżu.

Tak więc kochani ruszyliśmy na północ i południe od Rzymu, polataliśmy i wspinaliśmy się nad morzem. Do opisania jest jeszcze sporo ciekawych miejsc, co obiecujemy uczynić wkrótce.

Zwiedzajcie!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Artykuł Weekend poza Rzymem – gdzie i czy warto? pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kolejnym punktem naszego cyklu spacerów po Muzeach Watykańskich jest Museo Pio Cristiano. Tym razem będzie poważnie i bardzo religijnie, w końcu to Muzeum Chrześcijaństwa. Zapraszamy!

Museo Pio Christiano mieści zbiór dzieł sztuki z tzw. starożytności chrześcijańskiej. Założone zostało – jak sama nazwa wskazuje – przez papieża Piusa IX (Pio) w roku 1854, czyli 2 lata po powołaniu Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej, do zadań której należało (i należy, gdyż wciąż istnieje) opieka oraz prowadzenie badań archeologicznych związanych z kulturą chrześcijańską. Początkowo muzeum to mieściło się w Pałacu Laterańskim. Dopiero w 1963 r., z woli papieża Jana XXIII, zbiory przeniesiono do Watykanu. Starano się zachować zachować porządek zgodnie z ikonograficznym motywem przewodnim.

W jego skład wchodzą dwie części zbiorów:

1. sekcja zawierająca zabytki archeologiczne, rzeźbiarskie oraz mozaikowe, w dużej mierze sepulkralne;
2. sekcja epigraficzna, dostępna tylko dla naukowców.

Omówimy zatem jedynie sekcję 1.

Ponieważ znajduje się tu bardzo duża ilość eksponatów, nie będziemy omawiać ich wszystkich, nie chcemy bowiem abyście w połowie przestali już czytać. Skupimy się na najważniejszych i najciekawszych dziełach. Będziemy również zwiedzać troszkę inaczej. Zamiast omawiać dzieła w kolejności ich ustawienia, skupimy je w grupach zgodnie z tematami ikonograficznymi. Zaczynamy!

1. Temat I – „Narodzenie Boże i Objawienie Pańskie”

   

W tym sektorze odnajdziemy głównie fragmenty sarkofagów zdobionych scenami biblijnymi.

• Sarkofag ze sceną Objawienia Pańskiego i wizją Ezechiela – to sarkofag dziecięcy, którego przód zdobią dwie sceny nawiązujące do zbawienia pochowanego w nim dziecka. Z lewej strony widzimy proroka Ezechiela i jego Wizję Wysuszonych Kości opisaną w Księdze Ezechiela. Kości te zaczynają pokrywać się mięśniami i skórą, tworząc jednolite ciała, w które wstępuje dusza, ożywają i wstają. Po prawej stronie widzimy scenę Objawienia. Oto Maryja siedzi na tronie, z małym Jezuskiem na kolanach. Przed nią Trzech Mędrców, którzy składają dary trzymając wielbłądy za uzdy. To bardzo częsty motyw dekoracyjny sarkofagów dziecięcych z racji tego, że w scenie tej Jezus też jest dziecięciem.

  

• Fragment architrawu z Chrystusem pomiędzy świętymi Piotrem i Pawłem – architraw to najniższa część belkowania podtrzymujący strop, spoczywający bezpośrednio na kapitelach kolumn. Fragment, który tu widzimy pełnił pierwotnie taką rolę, jednak w 1757 r. konserwator Bartolomeo Cavaceppi przekształcił go w pewnego rodzaju płaskorzeźbiony obraz. Widzimy tu siedzącego na tronie Jezusa trzymającego w rękach otwartą księgę (kodeks). Po jego bokach stoją pozdrawiający go (wiwatujący) święci Piotr i Paweł. Aureola na głowie Jezusa przekazuje nam informację o dacie powstania tego dzieła – koniec IV wieku naszej ery. Scena przedstawiająca Chrystusa Mistrza w otoczeniu uczniów symbolizować ma triumf wiary chrześcijańskiej w czasach cesarza Teodozjusza, który rządził w latach 379 – 395.

  

• Sarkofag typu „Bethesda” – odnaleziony został po koniec XVI wieku podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra i trafił w prywatne ręce. Po latach udało się odzyskać jedynie sam fronton. Został odrestaurowany w 1757 r. przez Bartolomeo Cavaceppi i trafił do zbiorów muzeum. Skąd nazwa „w typie Bethesda”? Wiąże się to ze sceną z Nowego Testamentu: „Chrystus uzdrawia paralityka nad Sadzawką Bethesda w Jerozolimie”. Ten epizod ukazany jest pośrodku reliefu. Pozostałe sceny troszkę się z głównym epizodem wiążą. Widzimy „Uzdrowienie dwóch niewidomych mężczyzn”, „Uzdrowienie kobiety cierpiącej na krwotok”, a także „Spotkanie Jezusa z Zacheuszem” oraz „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Płyta nagrobna z pluteo – pluteo to rodzaj balustrady, często kamiennej, oddzielającej dwie części budynku. Widzimy tu jedną z marmurowych płyt pochodzącą prawdopodobnie z kościelnego pluteo, czyli jakiejś ścianki oddzielającej obszar dla wiernych od miejsca dla duchowieństwa. Pochodzi prawdopodobnie z okresu karolińskiego (VIII – IX wiek). Rozpoznajemy dwa krzyże pod łukami otoczone dzikimi zwierzętami.

  

2. Temat II – „Kolumny”

   

W tym sektorze zgromadzono sarkofagi lub ich fragmenty, które zawierają motyw kolumnowy. Kolumny otaczają postacie lub oddzielają od siebie różne sceny. Najczęściej przewijającymi się tematami w tej sekcji są „Męka Pańska” oraz „Zmartwychwstanie”.

• Sarkofag ze sceną pasyjną – pochodzi z około 350 r., odnaleziony został w katakumbach Domitylli przy via Ardeatina. Poszczególne sceny rozdzielone są skręconymi kolumnami. Z lewej widzimy Szymona Cyrenejczyka, przypadkowego przechodnia, którego rzymski żołnierz zmusza do niesienia krzyża. Tuż obok jest scena ukazująca „Koronację”. Zwróćmy uwagę, że nie jest to korona cierniowa! To raczej diadem wysadzany drogimi kamieniami! W ten sposób próbowano przekazać ludziom, że męka Chrystusa była bardzo chwalebna. Dwie sceny z prawej strony to „Postawienie Jezusa przed Piłatem” oraz „Piłat umywający ręce”. Pośrodku zaś widnieje krzyż z monogramem Chrystusa. To symbol zmartwychwstania.

  

• Sarkofag „drzewopodobny” w typie Anàstasis (Zmartwychwstania) – powstał około 350 r., pochodzi prawdopodobnie z pierwszej bazyliki św. Pawła, zbudowanej na zlecenie cesarza Konstantyna Wielkiego na grobie tegoż Apostoła. W tym przypadko poszczególne sceny oddzielane są od siebie poprzez tzw. elewację z drzew. W centrum ponownie widzimy Chrystogram Chi Rho (X i P – znak zmartwychwstałego Chrystusa), pod którym śpią dwaj żołnierze rzymscy. Wokół tej sceny widzimy inne elementy nawiązujące do „Męki Pańskiej”: „Cierpienia Hioba”, „Kain i Abel”, „Aresztowanie św. Piotra” czy „Męczeństwo św. Pawła”.

  

• Sarkofag z „Traditio Legis” – Front to jedyna część, jaka zachowała się po tym pięknym sarkofagu. Odrestaurował ją w połowie XVIII w. Bartolomeo Cavaceppi. W 1756 r. kupił ją Francesco Vettori na potrzeby otwierającego się wówczas Muzeum Chrześcijaństwa papieża Benedykta XIV. Widzimy tutaj pięć nisz tworzonych przez kolumnadę z jońskimi bazami i kompozytowymi kapitelami. W centrum umieszczono scenę „Przekazanie Prawa Prymatu” („Traditio Legis”). Dwie nisze po prawej stronie ukazują sceny: „Ukazanie się Jezusa Apostołom” oraz „Umywanie rąk”. Po lewej zaś „Obmywanie nóg” oraz „Aresztowanie św. Piotra”.

  

• Sarkofag Agape i Crescentianus – powstał mniej więcej w połowie IV wieku, odnaleziony został w 1841 r. na wzgórzu watykańskim, w okolicy starego papieskiego dworca kolejowego. Fronton dzielony jest przez kolumnadę z naprzemiennie ustawionymi łukami i ostrołukami. Pomiędzy kolumnami umiejscowiono różne sceny biblijne: „Ofiara Izaaka”, „Mojżesz otrzymujący Tablice Prawa”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Zapowiedź zaparcia się św. Piotra”, „Uzdrowienie krwawiącej kobiety”, „Rozmnożenie chleba” oraz „Św. Piotr chrzci współwięźniów”. Na górze widzimy: po lewej stronie „Trzech młodych Żydów w piecu”, po prawej zaś: „Grzech pierworodny”. Tablica trzymana przez dwa amorki informuje nas, że sarkofag przygotował Crescentianus dla swojej zmarłej żony Agape. Ponadto wyczytamy tam, że Crescentianus został także w nim pochowany, po przeżyciu 100 lat.

  

• Sarkofag ze sceną przejścia przez Morze Czerwone – na jego frontonie widzimy ową scenę z Księgi Wyjścia. Łatwo dostrzeżemy armię faraona z nim samym pędzącym w rydwanie, która ściga uchodzących Żydów. Rozstąpione Morze Czerwone zostało spersonifikowane (postać pod koniem). Widzimy również Mojżesza trzymającego w ręce laskę, przy pomocy której zalewa falami morskimi prześladowców. Przed nim ocalali Żydzi, wśród których rozpoznamy Maryję – siostrę Aarona, śpiewającą hymn dziękczynny.

  

3. Temat III – „Przedstawienia dwupoziomowe”

   

W tym miejscu zapoznamy się z sarkofagami o podwójnym płaskorzeźbieniu

• Sarkofag dogmatyczny – to wielki sarkofag wykonany prawdopodobnie dla wybitnego przedstawiciela Kościoła, który pochowany został około roku 340 w bazylice św. Pawła za Murami. Jego nazwa pochodzi od trzech postaci zlokalizowanych po lewej stronie górnego poziomu. Scena ta przedstawia „Stworzenie Ewy”, a owe trzy postacie reprezentują Trójcę Świętą. To prawdopodobnie pierwsze w historii przedstawienie dogmatu o Trójcy Świętej! Dzięki temu możemy datować ów sarkofag. Powstał on na pewno po roku 325, czyli po soborze nicejskim, gdyż to tam sformułowano pierwsze „Credo trinitario”. Zwróćmy uwagę, że sarkofag prezentuje sceny z obu Testamentów. W centralnej części górnego poziomu, w tondzie, umieszczono portrety zmarłych, które nie zostały ukończone. Po stronie prawej dostrzegamy trzy cuda: „Wesele w Kanie Galilejskiej”, „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz „Wskrzeszenie Łazarza”, częściowo zniszczone. W dolnej części znajdują się sceny związane ze św. Piotrem: „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Aresztowanie św. Piotra” oraz „Cud Źródła”. W centrum dolnej części widzimy „Daniela pośród lwów” – to zapowiedź męki i zmartwychwstania Chrystusa oraz nadzieja na zbawienie.

  

• Sarkofag dwóch braci – kolejny przykład monumentalnej sztuki sepulkralnej. Powstał około połowy IV wieku. Również pochodzi z bazyliki św. Pawła za Murami. Niedawno przeszedł renowację, która wykazała, że biały marmur, z którego jest wykonany, mógł być pierwotnie złocony. Uważa się, że jest to grobowiec braci, gdyż portrety zmarłych przedstawione w centralnie umieszczonym tondo w kształcie muszli są do siebie bardzo podobne. Najpewniej sarkofag przygotowywany był dla małżeństwa, gdyż widać, że portret po lewej stronie był szybko zmieniany z damskiego w męski i przystosowywany do pochówku dwóch mężczyzn. Fronton zdobiony jest kilkoma standardowymi scenami: „Zmartwychwstanie Łazarza”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Przekazanie Tablic Prawa Mojżeszowi”, „Ofiara Izaaka”, „Postawienie Jezusa przed Piłatem”, „Piotr chrzci strażników”, „Daniel wśród lwów”, „Św. Piotr nawraca żołnierzy”, „Przywrócenie wzroku niewidomemu” oraz „Rozmnożenie chleba i ryb”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Sewery – to mała płyta pochodząca z przełomu III i IV wieku z katakumb Priscilli przy via Salaria. Prawdopodobnie zamykała lokulus (wnękę, do której składano ciało w katakumbach) jakiegoś dziecka o imieniu Severa Napis „SEVERA INDE OVI VAS” znaczy „Severo, żyj w Bogu!” Po lewej stronie umieszczono portret dziewczynki, która w rączkach trzyma zwój – symbol mądrości. Po prawej zaś widzimy jedno z najstarszych w historii sztuki przedstawień Trzech Króli, których Gwiazda Betlejemska prowadzi wprost przed oblicze Maryi trzymającej w dłoniach Jezuska, który wyciąga rączki po prezenty. Za tronem stoi prorok Bàlaam wskazując na gwiazdę. To znak spełniającego się proroctwa: „Gwiazda wzejdzie z Jakuba, a berło powstanie z Izraela”.

  

• Płyta grobowa z lokulusa Asellusa – zamykała niszę, w której pochowano dziecko o imieniu Asellus. Zmarło ono przed ukończeniem 7 lat, pochowane zostało w katakumbach św. Hipolita przy via Tiburtina. Epitafium po prawej stronie napisane jest niepoprawną łaciną z końca IV wieku. Po lewej widzimy portrety świętych Piotra i Pawła oraz chrystogram.

  

• Monogram chrystograficzny – była to część frontonu sarkofagu. W 1757 r. Bartolomeo Cavaceppi wyciął ten fragment z frontu, który był już trochę uszkodzony. O Chrystogramie mówiliśmy już wielokrotnie podczas naszych spacerów. Znak ten związany jest z legendą Konstantyna Wielkiego, który ponoć ujrzał go przed bitwą, jaką miał stoczyć z Maksencjuszem. Symbol ten rozpowszechnił się później wśród chrześcijan, którzy bardzo chcieli wierzyć, że po marnym życiu na ziemi czeka ich życie w chwale po śmierci. Na płycie widzimy dodatkowo dwie litery alfabetu greckiego: alfa i omega, symbole początku i końca. Zgodnie z Księgą Objawienia Chrystus jest bowiem „początkiem i końcem wszystkiego”, jest „Słowem na początku i Sędzią na końcu”.

  

• Fragment sarkofagu z Chrystusem i Ewangelistami na łodzi – to część wieka (płyty grobowej) sarkofagu z początku IV wieku. Aż do 1851 r. płyta wisiała na ścianie jednego z domów w miejscowości Spoleto. Do Muzeów Watykańskich trafiła w 1931 r. jako dar Natalii Ferraioli, po śmierci jej ojca – znanego archeologa – Giovanni Battista de Rossi. Na płycie widzimy bardzo popularną scenę w sztuce wczesnochrześcijańskiej. To scena morska, łódź, a na niej Jezus i Ewangeliści. Był to symbol bezpiecznej podróży między życiem a śmiercią, symbol bezpiecznego przejścia w zaświaty. Ale nie tylko. W tym przypadku scena jawi się jako alegoria Kościoła. Tym Kościołem jest łódź z Jezusem na czele, wioślarzami zaś Ewangeliści – oni nim kierują, oni głoszą zbawcze Słowo Boże.

  

4. Temat IV – „Cmentarz Ciriaca”.

   

W tej części prezentowane są eksponaty i mozaiki, które niegdyś zdobiły Cmentarz Ciriaca w katakumbach Św. Wawrzyńca w Rzymie.

• Późnośredniowieczny fresk z figurami Świętych – to dar burmistrza Rzymu Francesco Rutelli dla papieża Jana Pawła II, który otrzymał go w 1998 r. Fresk ten odnaleziono w 1890 r., gdzieś na zboczu wzgórza Colle Oppio. Widzimy na nim dwóch świętych w aureolach, ubranych w tunikę i paliusz. Ten po lewej trzyma w ręce księgę z pierwszymi słowami wersetu z Biblii („Początkiem mądrości jest bojaźń Pana”). W ręce, której nie widać trzymał on prawdopodobnie koronę cierniową.

  

• Mozaikowe clipea – Clipeo to portret wpisany w okrąg. Dwie mozaiki zostały zakupione przez papieża Benedykta XV w 1918 r. Odnaleziono je sporo wcześniej, bo w wieku XVII, podczas przenoszenia relikwii na cmentarz Ciriaca. Pierwotnie mozaiki zdobiły prawdopodobnie ścianę prywatnej cubiculum (to rodzinna sala grobowa). Towarzyszyło im epitafium, które zaginęło, ale znamy jego brzmienie: „Flavius Iulius Iulianus, swojej zmarłej żonie Simplicia Rustica”. Wykonane zostały jeszcze za życia kobiety.

  

• Inskrypcja Mandroniusa – to ołowiana tabliczka z IV w., znaleziona w 1852 r. w Rzymie, tuż przy moście Ponte Sisto. Inskrypcja głosi: „To, co ludzie z Carnuntes oferują tym świętym murom, nie oślepia złotem ani klejnotami, lecz napisem; w rzeczywistości to, co świeci dla czcigodnego imienia Mandroniusa, jest bardziej podziwiane niż dar Hydaspesa”. Rozwińmy tą myśl. Hydaspes to rzeka w Indiach, bardzo często wzmiankowana w poematach jako miejsce baśniowych skarbów. Chrześcijański charakter tej inskrypcji podkreśla umieszczony na górze chrystogram. Inskrypcja odnosi się do prezentu galijczyków z Carnuntes (okolice dzisiejszego Lyonu) złożonego ku czci bliżej nam nieznanego Mandroniusa.

  

• Dzwon z Canino – to dzwon z brązu odnaleziony w miejscowości Canino, koło Viterbo. Charakteryzuje się niewielkim rozmiarem oraz wydłużonym, jajowatym kształtem, bardzo charakterystycznym i typowym dla dzwonów z czasów wczesnego średniowiecza. Do tej pory za najstarszy na świecie zachowany dzwon uznaje się ten odnaleziony w Azji, w pobliżu Babilonu – pochodzi z IX wieku. Może to być jednak błędne założenie, bowiem dzwon, na który teraz patrzymy jest najprawdopodobniej aż 100 lat starszy!!! Przyjrzawszy się dobrze, odnajdziemy dwa trójkątne otwory, pod którymi znajdują się krzyże – służą do poprawy akustyki. Wzdłuż podstawy dzwonu wygrawerowano tekst, częściowo już dziś niewidoczny: „Vivenzio…ku czci Pana Naszego Jezusa Chrystusa i św. Michała Archanioła”. W kościołach dzwonów używano już od VI wieku, a najstarsze europejskie wzmianki o nich pochodzą z V wieku.

  

5. Temat V – „Fryz ciągły”.

   

Tutaj prezentuje się sarkofagi bądź ich fragmenty, zdobione scenami ułożonymi w sposób ciągły jedna po drugiej.

• Sarkofag Sabinusa – pochodzi z około 320 r. Jak głosi inskrypcja, grobowiec wykonano na zlecenie kobiety, dla jej męża Sabinusa, który zmarł na krótko przed ukończeniem 45-go roku życia. Prawdopodobnie użyto już istniejącego sarkofagu, gdyż stojąca pośrodku fryzu kobieta świadczy, że grobowiec pierwotnie przeznaczony był dla kobiety właśnie. U góry widzimy sceny polowania na dzika, na dole sceny z Nowego Testamentu oraz z opowieści apokryficznych: „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników więziennych”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Rozmnożenie chleba i ryb”, „Wskrzeszenie Łazarza”.

  

• Sarkofag z przedstawieniami biblijnymi – odnaleziony przed rokiem 1650 w katakumbach św. Sebastiana. To piękny sarkofag wykonany z marmuru, zdobiony scenami z Biblii. Patrząc od lewej widzimy „Adama i Ewę”, dalej „Cud w Kanie Galilejskiej”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Przepowiednia zaparcia się św. Piotra”, „Ofiara Izaaka”. Do tego dołączają dwa epizody apokryficzne „Aresztowanie św. Piotra” i „Święty Piotr chrzci strażników”. Wprawne oko dostrzeże również „Trzech młodych Żydów wrzuconych do pieca przez króla Nabuchodonozora”, „Noe w Arce” i „Daniel wśród lwów”. Właścicielką sarkofagu w XVII wieku była markiza Angelelli, Watykan zakupił go w 1854 r.

  

• Sarkofag Crescensa – do naszych czasów dotrwał tylko pięknie zdobiony front i fragment pokrywy. To jednak wystarczy, aby wyobrazić sobie jak wspaniale musiał wyglądać cały sarkofag. Fragment inskrypcji wskazuje, że wykonano go dla jakiegoś Crescensa. Jednak podobnie jak w kilku innych przypadkach tak i tutaj mamy do czynienia z przerobieniem sarkofagu „kobiecego” w „męski”. Świadczy o tym centralnie umiejscowiona postać rozmodlonej kobiety. Wokół niej przedstawiono cuda Jezusa oraz sceny apokryficzne św. Piotra.

  

• Front sarkofagu ze scenami biblijnymi – Sarkofag odnaleziono w bazylice S. Sebastiano przy via Appia Antica. Wykorzystano go wtedy do pochówku jednego z kardynałów w bazylice S. Maria Maggiore. Do czasów dzisiejszych ostał się jedynie ten fragment. Piękna płaskorzeźba ukazuje „Historię Zbawienia”, począwszy od „Wygnania z Raju” przez „Cuda Jezusa”, po „Wjazd Jezusa do Jerozolimy”.

  

• Sarkofag dziecięcy – to mały grobowczyk przeznaczony dla noworodka, wykonany w IV w. Otwory w nim wykonane świadczą, że po odnalezieniu wykorzystywany był jako niecka jakiejś fontanny. Płaskorzeźba zdobiąca front symbolizuje wiarę ówczesnych chrześcijan w zbawienie po śmierci. W centrum widzimy modlącą się dziewczynkę (trochę duża jak na noworodka), otwierającą szeroko ramiona, oddającą się Bogu. Po obu jej stronach dwóch świętych wita ją już w zaświatach. Skrajnie po bokach umieszczono dwie sceny przedstawiające dwa cuda Jezusa: „Rozmnożenie chleba i ryb” oraz pierwszy cud wskrzeszenia – „Wskrzeszenie syna wdowy z Nain”. W czasach starożytnych wskaźnik śmiertelności wśród noworodków oraz niemowląt był bardzo wysoki. Stąd takich sarkofagów było mnóstwo. Wiele z nich zdobiono sceną wskrzeszenia syna wdowy, albowiem w owej wdowie matki zmarłych dzieci widziały siebie wierzącą, że także ich dziecko powstanie z martwych.

  

6. Temat VI – „Strigilatura”

   

Tutaj zobaczymy sarkofagi zdobione swego rodzaju falistymi rowkami przypominającymi literę „S”

• Sarkofag ze sceną wyparcia się św. Piotra – odnaleziono go w okolicy IV mili czyli na wysokości skrzyżowania via Appia Antica z via Appia Pignatelli. Wewnątrz znajdował się wciąż szkielet kobiety! Zdobiony jest dwoma strigilowanymi panelami. W centrum jawi nam się Jezus, który przepowiada św. Piotrowi, że ten wkrótce się go wyprze: „Zaprawdę, powiadam Ci: jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz”. U stóp Piotra widzimy owego koguta. Na płaskorzeźbionej pokrywie przedstawiono zaś „Adama i Ewę”, „Kuszenie Ewy” oraz cykl scen z życia Jonasza. Pośrodku miejsce na inskrypcję, której prawdopodobnie nie wykonano.

  

• Sarkofag z przedstawieniem chrztu Chrystusa oraz bankietu – po lewej stronie rozpoznajemy scenę „Chrzest Chrystusa w wodach Jordanu”. Po prawej zaś scena bankietu. Oto widzimy półkolisty stół suto zastawiony jadłem w postaci ryb i chleba – scena stanowi odniesienie do cudownego rozmnożenia jadła przez Jezusa.

  

• Sarkofag Ludovisi – wielki sarkofag powstały w 320 r. Pole centralne pozbawione jest typowych wizerunków zmarłych. Zamiast tego widzimy…scenę weselną, gdzie para młoda (w tej roli zmarli małżonkowie) ściska sobie dłonie w obecności Erosa i Psyche. Poniżej małych rozmiarów scenka z przedstawieniem dwóch amorków, które dopingują walczące ze sobą koguty – symbole zwycięstwa i klęski. Panele boczne zdobią standardowe sceny biblijne i apokryficzne: „Ezechiel i kości powracające do życia”, „Uzdrowienie niewidomego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag trójpostaciowy – to duży, wykonany z marmuru sarkofag zachowany w stanie nietkniętym. Dwa strigilowane panele flankowane są przez trzy postacie. W centralnej części widzimy przedstawienie zmarłej, z ramionami uniesionymi do modlitwy. U jej stóp paw – symbol życia wiecznego po śmierci (dawniej wierzono, że mięso pawia jest niezniszczalne). Twarz kobiety nie została ukończona. Po lewej stronie widzimy św. Piotra w więzieniu, w chwili gdy ze ściany wytryskuje cudowne źródełko z wodą, którą za chwilę będzie chrzcił strażników. Po prawej zaś sam Jezus Chrystus podczas przemiany wody w wino.

  

• Sarkofag z Orfeuszem – powstał około 300 roku, odnaleziono go w Ostii podczas wykopalisk w XIX wieku. Zachował się jedynie fragment oryginału. Na rancie widzimy fragment inskrypcji: „słodka święta dusza”. Po lewej stoi rybak trzymający dopiero co złowioną rybę, która jeszcze miota się na żyłce. Pośrodku zaś przedstawienie pogańskie. To Orfeusz śpiewający czarującą pieśń. Miał symbolizować Odkupienie!

  

7. Temat VII – „Dobry Pasterz”

   

Prezentowane są tu dzieła sztuki wczesnochrześcijańskiej charakteryzujące się innym niż znany dzisiaj przedstawieniem Jezusa – tu jako młodzieniec niosący na barkach baranka – Dobry Pasterz.

• Statua „Dobry Pasterz” – to najbardziej znane na świecie przedstawienie motywu Dobrego Pasterza. Motyw wiąże się z przypowieścią o zagubionej owcy. Jezus – młody chłopiec bez brody, o bujnych kręconych włosach trzyma na swych barkach małego baranka. Twarz jego bardzo przypomina przedstawienia Apollina – pogańskiego boga urody i piękna.

  

• Sarkofag z Jonaszem – sarkofag pochodzący z około 300 r., odnaleziony pod koniec XVI w. podczas budowy nowej Bazyliki św. Piotra. To jedno z najpiękniejszych przedstawień „Historii Jonasza”. Po lewej widzimy marynarzy wyrzucających świętego Jonasza ze statku, aby nakarmić nim morskiego potwora (tak wyobrażano sobie wieloryba). Po stronie prawej potwór wypluwa św. Jonasza. Powyżej zaś święty odpoczywa w cieniu wielkiego drzewa. Łatwo dostrzeżemy wplątane w tą opowieść inne sceny: „Arkę Noego”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Aresztowanie św. Piotra”, „Św. Piotr chrzci strażników”.

  

• Sarkofag z trzema Pasterzami – duży sarkofag pochodzący z końca IV wieku, odnaleziony w katakumbach Pretestato przy via Appia Antica. Skrzynia rzeźbiona jest z czterech stron co oznacza, że sarkofag musiał stać w centralnej części mauzoleum. Część frontalna przedstawia trzech pasterzy z barankami na barkach, wokół których kręcą się amorki zbierające winogrona. Ciekawym jest fakt zdobienia chrześcijańskiego grobowca scenami bukolicznymi (sielankowymi).

  

• Sarkofag z via Salaria – został wykonany około roku 260 i jest jednym z najpiękniejszych sarkofagów z tego okresu. III wiek to czas kiedy sztuka chrześcijańska wciąż mocno związana jest z tradycją nie mającą charakteru religijnego. Przykładem takiego połączenia jest właśnie ten sarkofag. Widzimy tu z jednej strony „kriofora” („nosiciela barana”), czyli pasterza z barankiem na ramionach – wtedy nie był to symbol Jezusa tylko beztroskiego sielankowego życia. Widzimy jednak także rozmodloną kobietę – typowy symbol wczesnochrześcijańskiej sztuki. W tamtych czasach chrześcijanie pomału i stopniowo nadawali nowe znaczenie starym symbolom. I tak „kriofor” stał się Jezusem Dobrym Pasterzem.

  

• Sarkofag z wielkimi postaciami– pochodzi z około 300 roku. Odnaleziony został przy via Prenestina w 1818 r. Widzimy tu wielką scenę polowania – znowu motyw bukoliczny, symbol życia grobowego jako wolnego od wszelkich trosk. Po bokach stoją wielkie postacie: z lewej Dobry Pasterz, z prawej rozmodlona kobieta. Dlatego uważa się, że pochowano w nim chrześcijanina. Nie jest to jednak wcale takie pewne.

  

8. Temat VIII – „Żydzi”

   

W tej części znajduje się lapidarium żydowskie – jedna z najważniejszych watykańskich kolekcji starożytnych inskrypcji żydowskich, przeniesiona z Pałacu Laterańskiego do Watykanu w 1963 r. Prawie wszystkie inskrypcje (200 sztuk) odnalezione zostały podczas wykopalisk na terenie katakumb żydowskich w Rzymie, w dzielnicy Monteverde przy ulicy via Portuense. To prawdziwa kopalnia wiedzy na temat rzymskiej społeczności żydowskiej w III i IV wieku.

Nie będziemy przynudzać i opowiadać o każdej tablicy. Wybierzemy jedynie kilka z nich.

• Inskrypcja Primitivy – marmurowa płyta powtórnie użyta w kościele Ss. Quaranta Martiri na Zatybrzu. Była to płyta zamykająca lokulus. Inskrypcja głosi standardową formułę: „Tu leży…”. Wymienione zostało imię Primitiva, która pochowana została wraz ze swym krewnym Euphrenonem. Kończy się ona słowami: „W pokoju niech będą odpoczywać”. Po bokach widzimy symbole żydowskie: menory, amfory na oliwę, gałązkę cedrową oraz gałązkę palmową – typowe elementy święta sukkot.

  

• Inskrypcja Salutii – również ta płyta stanowiła zamknięcie niszy w katakumbach na Monteverde. Epitafium zawiera imię zmarłej – Salutia. Pisane jest po łacinie. Widzimy również fragment menory, po jej prawej stronie zaś Tora – częściowo rozwinięta.

  

• Inskrypcja Ioustosa – płyta zamykała niszę małego lokulusa czyli grobowczyka dziecięcego. Napis to wzruszająca inwokacja, którą wygłasza przybrany ojciec dziecka, niejaki Teodotos. Płacze on, że nie może pochować dziecka w złotym grobie, bo go na to nie stać. Modli się do Boga: „Panie, osądź sprawiedliwie moje dziecko Ioustosa, niech spoczywa w pokoju”.

  

• Inskrypcja Ioudasa – płyta zamykała niszę grobową noworodka. Dziecko zmarło w wieku 7 miesięcy. Miało na imię Ioudas co znaczy Judasz. Inskrypcja jest standardowa: „Tu leży…”, flankowana symbolami żydowskimi: siedmioramiennymi kandelabrami, amforą z oliwą, gałązką palmową. Ponadto widzimy tu trzy ptaki, których znaczenia nie udało się wyjaśnić.

  

• Inskrypcja Reginy – marmurowa płyta grobowa, która była pocięta i ponownie wykorzystana. Inskrypcja zawiera napis grobowy z imieniem zmarłej – Regina. Tekst wychwalający zmarłą, pisany był przez jej męża. Widzimy tu słowa: „Regina została ponownie przeznaczona do powrotu do światła, może mieć nadzieję, że zmartwychwstanie w obiecanej wieczności…”. Tak poetycki język łaciński wzbudził wątpliwości historyków sztuki, czy aby na pewno pochowano za tą płytą Żydówkę. Myślę jednak, że nie powinniśmy mieć wątpliwości. W inskrypcji użyto bowiem słów: „przestrzeganie Prawa”, co było typową cechą żydowskiego kultu religijnego.

  

Na tym zakończmy ten jakże długi spacer po jakże niewielkim muzeum Pio Cristiano. Do usłyszenia podczas odwiedzin kolejnego zakątku Muzeów Watykańskich!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Janusz Frankowski, Prorok bezlitosnej kary, Warszawa 2001;
• Tadeusz Mieszkowski, Waldemar Chrostowski, Przewodnik po Biblii, Warszawa 1996;
• Ludwig Traube, Nomina sacra, München 1907;
• Elżbieta Jastrzębowska, Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 2008;
• Henri Stern, Sztuka bizantyjska, Warszawa 1975;
• Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – Ewangelia św. Mateusza, 2002;
• Michał Pietrzykowski, Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009;
• Gianfranco Ravasi Monsignore, Le meraviglie dei musei vaticani, Milano 2014.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Pio Cristiano pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Rzym nie jest miastem dla maluchów – tak to prawda. Rodzice dwoją się i troją co tu zrobić, aby zwiedzać, a jednocześnie nie zwariować ze swoimi pociechami. Dzisiaj subiektywnie, na podstawie naszych doświadczeń kilka wskazówek, co zrobić, aby rzymskie wakacje z dzieckiem nie okazały się niewypałem.

Zacznijmy od tego, że wszystko zależy od wieku naszej pociechy, od tego jakim środkiem transportu udajemy się do Rzymu – samochód czy samolot, od pory roku oraz od naszego podejścia. Są rodzice, którzy od samego początku chodzą z pociechami, a są tacy, którzy wolą Rzym z okien autobusu turystycznego i zorganizowanych „przelotówek”. Zwiedzanie Rzymu z dzieckiem latem jest, powiedzmy sobie szczerze, wielkim wyczynem. Dorośli nie dają rady i proszą o odpoczynek, a co dopiero dziecko. Planując wyjazd z dzieckiem wybierzcie kwiecień, maj lub październik, listopad. Jeśli lato, wybierzcie hotel z basenem i rozrywki związane z wodą. Dziecko plus woda równa się radocha.

 Okres niemowlęcy daje nieco więcej możliwości. Bo po pierwsze spacerujecie, a po drugie odchodzi wam marudzenie o picie, jedzenie itp. Nikt nigdy w Rzymie nie zwróci wam uwagi, że karmicie piersią, jeśli tylko zachowacie odrobinę prywatności dla siebie i malucha. Minusem takiego zwiedzania jest mała ilość przewijaków w restauracjach. Trzeba również spojrzeć prawdzie w oczy. Podróżowanie z wózkiem tzw. „parasolką” jest mega wyzwaniem. Drogi rzymskie to przede wszystkim kostka brukowa. Świetnie sprawdza się za to nosidło, chusta w każdej postaci. Jeśli jednak macie ze sobą wózek wybierajcie te trasy, które oszczędzą wam pogubienia plastikowych kółek. Szczerze odradzamy zwiedzania Muzeów Watykańskich z wózkiem i przeciskania się przez korytarze, wnoszenie i znoszenie wózka z płaczącym niemowlakiem, który poza tłumami ludzi nic nie widzi. Poziom nerwów takich rodziców i dziecka jest niezwykle wysoki. Co wtedy? Wybierzcie spacer do ZOO, wybierzcie ogrody Borghese czy wycieczkę do Ostii. Zdajemy sobie sprawę, że czasem jesteście 3 dni w Rzymie i chcecie wszystko z tym dzieckiem zobaczyć, poczuć, pochodzić. Nie da się tak. Pamiętajcie Rzym był, jest i będzie. Zdążycie wrócić, a dziecko z każdą waszą wizytą będzie bardziej świadome i chętne zobaczyć coś nowego.

Co ze starszymi maluchami w wieku lat 3-6? Tutaj pojawia się sporo możliwości. Nie spodziewajcie się jednak zachwytów w Kaplicy Sykstyńskiej, czy kontemplowania sztuki w Muzeach Kapitolińskich. W naszym przypadku nastawienie jest najważniejsze. Chodzi o to, aby „zasiać ziarno” ciekawości. Dzieci reagują na potężne rzeźby, kolumny, na Usta Prawdy. Jednak opowieści muszą być dostosowane do wieku. I tak, zawsze najlepiej na dzieciaki działają dobre lody i dobra pizza. Zaplanujcie więc tak pobyt, aby w porze lunchu przysiąść w zacisznej trattoria, albo gelateria na super lody.

Co Rzym oferuje najmłodszym?

W drodze do Panteonu na Via dei Pastini 96-98 jest nasz pierwszy przystanek czyli Bartolucci Store Italia, potocznie nazywana sklepem Pinokia.

Przygoda Francesco Bartolucci rozpoczęła się w małej miejscowości Belvedere Fogliense (dawniej Montelevecchie) w dzielnicy Tavullia, położonej na wzgórzach Montefeltro. Jest to miasteczko, gdzie życie nadal płynie spokojnie i gdzie można podziwiać widoki ze starożytnych murów i rozkoszować się ich magią. To właśnie tutaj Francesco Bartolucci, syn i wnuk stolarzy, wyrzeźbił swojego pierwszego Pinokia w wieku 13 lat. Francesco początkowo zajmował się dekorowaniem i grawerowaniem w warsztacie swojego wuja Ernesto. Następnie zajął się tworzeniem zabawek dla dzieci. To przyniosło mu ogromny sukces, a obecnie firma ma status międzynarodowej ze sklepami w Hiszpanii, Niemczech, Austrii, Litwie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, na Malcie, w Stanach Zjednoczonych i Holandii. To tutaj możecie zrobić sobie zdjęcie z Pinokiem i zobaczyć magiczne wyroby z drewna.

Ceny są zróżnicowane, za widocznego na zdjęciu Pinokia do odmierzania czasu szczotkowania zębów zapłacicie około 18-23 Euro. Pani zapyta o imię dziecka i wyklei je na miejscu na Pinokiu.

Rzymskie Zoo to też ciekawa opcja spędzania czasu z dziećmi.

Rzymski Ogród Zoologiczny jest częścią parku Villa Borghese. Istnieje od 1911 roku. W Bioparku podziwiać można aż 222 gatunki zwierząt. Łącznie są tam 1144 osobniki. Ponieważ zadaniem Bioparku jest ratować zagrożone wyginięciem gatunki, możemy tu zobaczyć tak niezwykłe zwierzęta jak: żubr europejski, waran z Comodo, żółw olbrzymi, żółw egipski czy lew indyjski.

Zwiedzając ZOO możemy wziąć udział w mini wykładach. Niestety są one tylko w języku włoskim, a ich obszar tematyczny nie u każdego rodzica wzbudzi zachwyt, w przeciwieństwie do dzieci- czyli np. kupa słonia i co w niej jest.

Villa Borghese to nie tylko galeria sztuki. To również olbrzymi park w centrum Rzymu. Na jego terenie znajduje się Laghetto di Villa Borghese, niewielkie jeziorko, w którym żyją kaczki, rzymskie gęsi oraz żółwie. W miejscu tym można wynająć łódkę i popływać z naszymi pociechami. Z pewnością będzie to dla nich ciekawe przeżycie.

Wszyscy przewodnicy najczęściej polecają dla dzieci muzeum EXPLORA.

Muzeum dla najmłodszych oferuje wspaniałą rozrywkę oraz możliwość nauki poprzez zabawę. Umożliwia dzieciom poczucie dorosłości, rodzicom zaś pozwala cofnąć się w czasie i znów poczuć się dzieckiem. Duża powierzchnia podzielona została na mniejsze sektory o różnym przeznaczeniu, w których nasze pociechy mogą bawić się, budować, konstruować różne urządzenia, gotować, przeprowadzać proste doświadczenia, zostać maszynistą w pociągu Pendolino albo strażakiem.

Wszytko to pod okiem wykwalifikowanych opiekunów. Muzeum przeznaczone jest dla wszystkich dzieci do 12 roku życia. Wizyta trwa 1 godzinę i 45 minut.

Mało kto wie, że w dzielnicy EUR znajdziemy park rozrywki dla dzieci LUNEUR PARK na Via delle Tre Fontane. Dojedziecie tam metrem lub autobusem miejskim. LUNEUR nie jest duży, nie ma też rozmachu wielkich parków rozrywki, ale dla 4-6 latków będzie fantastyczną zabawą.

Są auta, kolejki, zjeżdżalnie, karuzele. Poza parkiem jest restauracja McDonalds, która w czasie weekendów jest bardzo oblegana. Park ma swoją walutę – Lunalirę. Zasadniczo 1 euro równa się 1 Lunalira, jednak kupując bilet w pakiecie np. 35 lunalirów to 30 euro, a 60 lunalirów to 50 euro. Dostaje się specjalnie doładowaną opaskę doładowaną odpowiednią ilością lunalirów i przy wejściu na każdą karuzelę jest to odejmowane od sumy ogólnej. Nie martwcie się, jeśli wasza pociecha za bardzo się rozszaleje i zabraknie wam na opasce pieniążków. Po całym parku jeździ obsługa na segway’ach z terminalami płatniczymi. Nie musicie wracać do kasy, obsługa na miejscu doładuje wam opaski.

Na teren parku dzieci do 80 cm wchodzą za darmo. Niestety strona internetowa parku jest tylko w języku włoskim, co nieco utrudnia zrozumienie co, gdzie i za ile.

W związku z dostępem rzymian do morza, parki wodne nie są tak popularne jak w Polsce. W zachodniej części Rzymu, za obwodnicą GRA, leży park wodny HYDROMANIA.

To doskonała propozycja na gorące dni. Małe, średnie i duże zjeżdżalnie, baseny, sztuczna fala, część dla rodziców z małymi dziećmi, liczne gry i zabawy, to coś co pozwoli się zrelaksować po intensywnym zwiedzaniu Rzymu. Każdy znajdzie coś dla siebie. Park oferuje rezerwację online biletów i jest to bardzo dobra opcja. Po pierwsze macie możliwość zarezerwować miejsce przy odpowiednim basenie, w cenie macie łóżko do opalania i parasol. Uwierzcie, to się przyda po 3 godzinach pływania i zabawy z dzieckiem, które może też spokojnie zasnąć i odpocząć.

Pamiętajcie też, aby wydrukować waszą rezerwację, przyspieszy to proces przed kasami parku. Hydromania położona jest poza centrum Rzymu, przy autostradzie A90. Tutaj opcja własnego samochodu bardzo się sprawdzi, ponieważ przy planach dojazdu środkami komunikacji miejskiej, musicie się przygotować na całodzienną wyprawę. Jak podróż w jedną stronę może nie być wyzwaniem, tak powrót ze zmęczonym dzieckiem będzie z pewnością trudną operacją.

Na terytorium rzymskiej prowincji leży jeszcze jeden duży park wodny- ZOOMARINE. Oddalony jest jednak o 37 km od centrum Rzymu (od stacji Termini). Jeśli zdecydujecie się tam pojechać, na pewno nie będziecie żałować. Zoomarine to 40000 m² i 19 atrakcji. Park jest ogromny. To nie tylko baseny, to także karuzele, pokazy tresury delfinów, kino 4D.

Do Zoomarine najłatwiej i najszybciej dojechać autobusowym transferem. Autobus Parku Wodnego odjeżdża z boku stacji Termini, przy ulicy via Marsala 71, na wysokości baru Binario Zero. Godzina odjazdu 9.30. Bilet w obie strony kosztuje 12 euro u kierowcy (10 euro przy zakupie online). Autobus powrotny z Zoomarine odjeżdża o 17.00 w dni kiedy park zamyka się o 17.00 oraz o 18.00 w dni kiedy park zamyka się o 18.00 lub 19.00. Autobus jeździ codziennie w miesiącach czerwiec, lipiec i sierpień. W pozostałych miesiącach tylko w weekendy. Inna opcja dojazdu: metro B w kierunku Laurentina. Ze stacji Laurentina autokarem Cotral jadącym w kierunku Pomezia – Torvaianica. Wysiąść na przystanku Piazza Italia.

Jeśli macie już nieco starsze dziecko to oprócz typowo rzymskich spacerów dysponujecie możliwością spędzenia czasu w dwóch wielkich parkach rozrywki. Pierwszy z nich to Rainbow MagicLand.

To Park o powierzchni aż 600 000 m², na terenie którego znajduje się 38 atrakcji, w tym Rollercoaster osiągający prędkość 100 km/h w 2,5 sekundy! W parku jest dużo atrakcji wodnych. Spokojnie można pojechać nawet w gorące dni. Dzieciaki mają dostęp do wody, więc jedyne o czym musicie pamiętać to zapasowe buty i ubranie na powrót do domu. Położony jest około 52 kilometry od centrum Rzymu (od stacji Termini), jednak zdecydowanie warto tam pojechać aby uszczęśliwić nasze dzieci. Najłatwiej dojechać autobusem Parku Rozrywki, przystanek z boku stacji Termini, via Marsala 71/75, jeździ codziennie w dni otwarcia parku. Bilet w obie strony u kierowcy kosztuje 10 euro. Dzieci poniżej 100 cm płacą 5 euro. Odjeżdża o 9.20. Powrotny z parku odjeżdża około 20 minut po zamknięciu parku. Innym sposobem, również łatwym, jest dojazd pociągiem ze stacji Termini do stacji Valmontone. Spod stacji odjeżdża podstawiany autobus do parku. Godziny odjazdu zależą od dnia i miesiąca. Strona parku jest dwujęzyczna także można rezerwować bilety online.

Drugim z dużych parków rozrywki jest Cinecittà World.

Wielbicielom kina nazwa „Cinecitta” może kojarzyć się ze słynnym filmowym studiem, założonym w Rzymie w 1937 roku. To największe tego typu miejsce we Włoszech, a w latach świetności produkowano w nim ok. 350 filmów rocznie. Park nie jest aż tak pełny ludzi, przez co czas oczekiwania na atrakcje nie jest zbyt długi. Zabawa jest fantastyczna, ale pamiętajcie to nie są parki w stylu Disneya czy polskiej Energylandii. Atmosfera jest inna, inne atrakcje. Zdecydowanie polecamy MotoShow, zjeżdżalnie wodne oraz Rollercoster Inferno, pierwszy jaki odwiedziliśmy, zabudowany, z zapadnią wagoników. Jak zwykle całe szczęście, że mieliśmy dla dziecka rzeczy na przebranie. Ilość atrakcji wodnych jest naprawdę imponująca. W związku z odległością od Rzymu jest też opcja bilet plus hotel.

Musimy wspomnieć jeszcze o dwóch atrakcjach, które są dostępne dla osób posiadających samochód. Pierwszym jest miejsce, które robi na najmłodszych piorunujące wrażenie. Mowa o odwiedzinach w miasteczku położonym w samym centrum Gór Albańskich – Nemi. Miejsce, w którym leży miejscowość, uznawane było za święte już w epoce brązu. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa nemus, oznaczającego „święty gaj” i wiąże się z faktem, iż w starożytności rosnący tu las był jednym z najbardziej znanych miejsc kultu bogini Diany i głównym sanktuarium Ligi Latyńskiej. Szczególnym poważaniem otoczył to miejsce cesarz Kaligula, który rozkazał odnowić istniejącą tu starą świątynię, a na jeziorze Nemi zbudować dwa wielkie statki, pełniące funkcje kultowe (najnowsze odkrycia wskazują, że to były aż trzy statki: Statek Pałac, Statek Świątynia i Statek Termy). Wiele osób uważa, że jest to najpiękniejsze miasteczko zespołu Castelli Romani. Dlaczego? Dlatego, że jego najbardziej znana nazwa to Poziomkowe Miasto. To właśnie truskawki i poziomki rozsławiły to miasteczko. Warto dodać, że owoce te zjadali rzymianie podczas obchodów święta ku czci Adonisa. Nemi produkuje dwa rodzaje truskawek: fragoline i fragoloni. Fragoline okrągłe owocują wyłącznie w maju i w czerwcu, fragoline podłużne kwitną i owocują od późnej wiosny do jesieni. Fragoloni to z kolei truskawki olbrzymy.

W miasteczku jest bajkowo. Wszystko jest poziomkowo-truskawkowe. Dla dorosłych są nalewki, dla dzieci desery, kosze owoców, zabawki itp.

Trzeba zobaczyć szczególnie w okresie maj-czerwiec, kiedy są świeże owoce. Swoją drogą warto objechać całe jezioro razem z Castel Gandolfo.

Niejako po drugiej stronie Rzymu mamy jezioro Bracciano.

Tutaj odwiedzimy atrakcję dla „zmilitaryzowanych” dzieciaków: Muzeum Włoskich Sił Powietrznych- Museo Storico Aueronautico Militare.

Cztery hangary plus ekspozycja zewnętrzna. Dla nieco starszych młodych zapaleńców naprawdę super sprawa.

Podsumowując: mały człowiek, to cały czas człowiek i ma potrzeby. Co go cieszy? Pamiętajcie – nawet największe zmęczenie podczas spacerów ukoi dobra włoska pizza i jakiekolwiek włoskie lody. Ale to już zupełnie inna historia! Czekamy na Was w Rzymie z dziećmi. Naprawdę warto!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

*na zdjęciach, w roli „Bambino a Roma” wystąpił Antonio.

Artykuł „Bambino a Roma”, czyli jak nie zwariować z dzieckiem w Rzymie pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Museo Gregoriano Profano zwane również Muzeum Sztuki Antycznej mieści się w tym samym skrzydle co Pinakoteka Watykańska, łatwo więc tam trafić. Założone zostało przez papieża Grzegorza XVI w 1844 r., ale nie w Watykanie. Miało swoją siedzibę w Pałacu Laterańskim! Dopiero na polecenie papieża Jana XXIII kolekcję przeniesiono, a w 1970 r. na polecenie jego następcy, papieża Pawła VI, umieszczono w obecnym miejscu, w skrzydle, które wznieśli Vincenzo, Fausto i Lucio Passarelli.

W skład kolekcji wchodzą przede wszystkim obiekty odnalezione podczas prac wykopaliskowych na terenie Państwa Kościelnego. Zebrano tu eksponaty dokumentujące rozwój sztuki od czasów starożytnej Grecji do okresu późnego Cesarstwa Rzymskiego. Muzeum podzielono na 5 sekcji.

Zwiedzanie zaczniemy od przedsionka, po prawej stronie którego jawi nam się mozaika z II wieku prezentująca „Kosz kwiatów”. Przekroczywszy wejście, dostrzegamy papieskie popiersia: Grzegorza XVI wykonane z marmuru oraz żeliwne Piusa IX.

Wchodzimy do Sekcji I.

W tej części zobaczymy eksponaty z antycznej Grecji. Już na samym początku zwróćmy uwagę na Stele del Palestrita, nagrobną płaskorzeźbę pochodzącą z połowy V wieku p.n.e.

Tuż obok umieszczono fragmenty detalu architektonicznego pochodzącego z Partenonu! Była to grecka świątynia poświęcona bogini Atenie Partenos czyli Atenie Dziewicy, zbudowana z polecenia Peryklesa w połowie V wieku p.n.e. Autorem rzeźb był sam Fidiasz! To na fragmenty jego dzieł patrzymy! Watykan posiada trzy takie fragmenty przywiezione tu w XIX wieku:

• głowa konia bogini Ateny – pochodzi z zachodniej części frontonu świątyni, gdzie przedstawiono scenę sporu pomiędzy Ateną a Posejdonem o panowanie nad Attyką;
• głowa dziecka – stanowiła część fryzu otaczającego cellę świątyni;
• głowa brodatego mężczyzny – pochodzi z jednej z metop po południowej stronie świątyni, była częścią sceny zwanej Centauromachia – walki centaurów z Lapitami, która według mitologii greckiej odbyła się podczas wesela króla Pejritoosa i Hippodamei. Centaury bawiące się na weselu próbowały porwać kobiety, a jeden z nich – Eurythos – podjął nawet próbę gwałtu na pannie młodej. Walka zakończyła się klęską i wygnaniem centaurów.

Innymi dziełami, które możemy podziwiać w tej części muzeum są:

• głowa muła z IV w. p.n.e.;
• głowa Ateny – połowa V wieku p.n.e.;
• fragment reliefu z rycerzem – część monumentu grobowego z lat 440 – 430 p.n.e.;
• trzy męskie figury z V w. p.n.e.;
• relief wotywny z Asklepiosem (bóg sztuki lekarskiej), Higieją (bogini zdrowia – od niej pochodzi słowo „higiena”) oraz dziećmi Asklepiosa – z IV w. p.n.e.;
• relief wotywny ze sceną bankietową – z III w. p.n.e.;
• figura żeńska, która zapewne wieńczyła stellę grobową – z III w. p.n.e.;
• oraz inne płaskorzeźby z czasów od V do II wieku p.n.e.

Sekcja II.

W tej części muzeum podziwiać możemy kopie oraz rzymskie dzieła wzorowane na sztuce greckiej.

Po stronie lewej, prawej oraz w głębi widzimy głowy i torsy efebów, czyli młodych (18 – 20 lat) chłopców, którzy przeszli szkolenie wojskowe poprzedzające uzyskanie obywatelstwa. Potocznie nazywano tak wszystkich młodych, urodziwych chłopców.

Na środku stoi grupa zwana „Atena i Marsjasz”.

Jest to kopia wykonanego z brązu w 460 r. p.n.e. dzieła Myrona, które stało u wejścia na Akropol. Przedstawia znany mit. Pewnego dnia bogini Atena zrobiła sobie flet (tzw. aulos – popularny w czasach greckich instrument muzyczny w kształcie rogu), jednak kiedy zagrała na nim na brzegu rzeki patrząc w odbicie, zauważyła że jej policzki okrutnie się deformują w trakcie gry. Zdenerwowana wyrzuciła flet rzucając klątwę na każdego, kto weźmie go do ręki. Pech chciał, że w pobliżu przechodził Marsjasz. Odnalazł aulos, przyłożył go do ust i flet sam zagrał przepiękną melodię. Zachwycony Marsjasz chodził po mieście i udawał, że to on tak pięknie gra, czym zdenerwował Apolla, mistrza gry na lirze, który natychmiast wyzwał go na pojedynek muzyczny. Zwycięzca mógł wymyślić karę dla przegranego.

Sędziujące muzy orzekły remis, gdyż obaj grali przepięknie. Wtedy Apollo rzekł do Marsjasza: „Zrób ze swoim instrumentem to, co ja zrobię ze swoim”. To powiedziawszy zagrał na lirze, obracając instrument i śpiewając jednocześnie. Tego Marsjasz zrobić nie mógł, bo gdy oderwał usta od aulosa, ten natychmiast przestawał grać. Muzy okrzyknęły Apolla zwycięzcą, a ten zdarł żywcem skórę z Marsjasza i przybił ją do platanu. Podobno wisi tam po dziś dzień, u stóp jaskini, z której wypływa rzeka Marsjasz.

Widzimy tu posąg owego Marsjasza odnaleziony w 1823 roku na wzgórzu Eskwilin. Pochodzi z I wieku naszej ery. Obok stoi gipsowy odlew Ateny, użyty w połowie XIX wieku do rekonstrukcji oryginalnego dzieła Myrona.

W pobliżu dostrzeżemy również „tors Marsa” i „głowę Ateny”.

Kolejnym ciekawym elementem przy którym warto się zatrzymać jest wspaniała mozaika „Asàrotos òikos”, złożona z drobnych kawałków szkła i kolorowego marmuru.

Zdobiła dawniej podłogę w jadalni w willi cesarza Hadriana na Awentynie. Asàrotos òikos to motyw dekoracyjny, w naszym języku oznacza „niechlujną podłogę”. Motyw ten wymyślił w II wieku p.n.e. Sosos z Pergamonu. W tym przypadku autorem jest niejaki Heraklit. Podłoga wydaje się być pokryta resztkami jedzenia, zrzuconymi ze stołu, które należałoby zamieść. Rozpoznamy tu resztki owoców, kości kurczaka, pozostałości po homarach, skorupiaki, a w tym bałaganie kręci się mysz, próbująca skubnąć coś dla siebie.

W tej części muzeum zwróćmy jeszcze uwagę na grobowiec Vicovaro – rekonstrukcja oryginału (30 – 40 r. naszej ery). Oryginał stoi w miejscowości Vicovaro, niedaleko Tivoli. Pochowany w nim został obywatel Tivoli – Caio Menio Basso, żyjący w I w.

Kolejnym znaczącym eksponatem jest „Niobide Chiaramonti” – posąg przedstawiający jedną z siedmiu córek Niobe, która próbuje uciec przed gradem strzał Apolla i Artemidy.

Jest to ukazanie znanego mitu greckiego. Oto Niobe, królowa Teb, żona Amfiona, z którym ma 7 synów i 7 córek, chwali się posiadaniem licznego potomstwa, czym drażni Latonę, matkę Apollina i Artemidy. Kiedy Niobe odmawia złożenia ofiary bogini Latonii i jej dzieciom, te zabijają większość dzieci na oczach matki Niobidów (tak nazywano dzieci Niobe), strzelając do nich z łuków. Rozpaczającą Niobe Zeus zamienia w skałę, którą wichura cudownie przenosi do Azji i dziś możemy tam ją podziwiać – to góra Sipylos.

Posąg jest prawdopodobnie rzymską kopią wykonaną w czasach cesarza Hadriana, zapewne stanowił część większej grupy, obrazującej wyżej opisany mit. Odnaleziony został w połowie XVI wieku podczas prac wykopaliskowych w Villa Adriana w Tivoli, zleconych przez kardynała Ippolito d’Este. Istnieje kilka kopii tej grupy, najpełniejszą możemy oglądać we Florencji w Galerii Uffizi.

Oczywiście w tej części muzeum znajdziemy o wiele więcej eksponatów, o których jednak nie można wiele powiedzieć, bo niewiele o nich wiadomo. Przejdźmy zatem dalej.

Sekcja III.

Zebrano tu dzieła sztuki rzymskiej z I wieku oraz początków wieku II.

Jednym z ważniejszych eksponatów w tym miejscu jest płaskorzeźba z ołtarza „ara dei Vicomagistri” z około 20 – 40 r. naszej ery.

Zdobiła prawdopodobnie bazę tego monumentu. Onaleziono ją w 1939 r. podczas prac wykopaliskowych pod Palazzo della Cancelleria. Płaskorzeźba ma długość około 5 metrów oraz 1,04 m. wysokości. Przedstawiono na niej „świętą procesję”. Dostrzegamy muzyków, za nimi ofiarne zwierzęta: wół, byk i krowa oraz ludzie mający te ofiary złożyć – jeden trzyma siekierę, inny młot a jeszcze inny nóż. Trzy ofiary i trzy narzędzia ofiarne. Dalej liktorzy. Pochód otwierają i zamykają Vicomagistri w togach oraz wysokich calcei na nogach. Dostrzeżmy tam również cztery bose postacie. To młodzi chłopcy, którzy jeszcze nie przyjęli togi. Scena przedstawia zatem pochód ofiarny Vicomagistri (świeżo mianowanych urzędników administracji rzymskiej)! Niezwykłe!

Skoro jesteśmy już przy Palazzo della Cancelleria zwróćmy uwagę na dwa inne reliefy również tam odnalezione. Zwane są „rilievi della Cancelleria”. Prawdopodobnie stanowiły część dekoracji pomnika cesarza Domicjana (81 – 96 r.). Nieznany pozostaje autor dzieła. Pierwszy z nich, zwany Reliefem A, przedstawiał powracającego do Rzymu po wojnie domowej w 69 r. cesarza Wespazjana oraz witającego go Domicjana, jego syna. W scenie tej uczestniczą ponadto Senat oraz Lud Rzymski a także Westalki oraz zasiadająca na tronie Bogini Roma.

Relief B przedstawiał zaś przygotowania cesarza Domicjana do wyjazdu na wojnę z germańskim plemieniem zwanym Chatti, które było przeciwne rządom Domicjana. Widoczny był cesarz zachęcany do wojny przez bogów Marsa, Minervę i Romę a także Senat i Lud Rzymski. Jednakże po zamachu 18 września 96 r. i śmierci cesarza, Senat przyjął tzw. damnatio memoriae czyli „potępienie pamięci” – nakazano zapomnieć o Domicjanie i zniszczyć wszystkie dowody jego istnienia. Jego nazwisko usunięto ze wszystkich rejestrów, jego posądi i łuki triumfalne zburzono. Jednak część posągów przekuto tak, aby przypominały nowego cesarza – Nervę. Tak też stało się z przedstawienie Domicjana na Fryzie z Kancelarii. Widać to na pierwszy rzut oka, bowiem głowa Nevry jest nieproporcjonalna w stosunku do ciała. Jego prawe oko jest dużo większe niż lewe, szyja wydłużona. Ciekawe czy podobał mu się jego nowy wizerunek

Niedaleko oczom naszym ukazuje się 39 elementów pochodzących z „Mausoleo degli Haterii”.

Był to rzymski grobowiec zbudowany na początku II wieku przy via Labicana (dzisiejsza via Casilina). Należał do rodziny jednego z wyzwoleńców cesarza Domicjana – Quinto Aterio Thychicus, który pracował jako wykonawca robót publicznych (budowniczy). Grób odnaleziono zupełnie przypadkiem w 1848 r. Dzięki obecnym w Muzeach Watykańskich reliefom z tegoż grobowca, wiemy jak on wyglądał. Składał się z kwadratowego pomieszczenia, częściowy wykopanego w tufie, bogato zdobionego płaskorzeźbami. Po lewej stronie widzimy maszynę budowlaną z czasów rzymskich. To rodzaj windy napędzanej siłą mięśni niewolników.

Na innym z reliefów widzimy aż pięć obiektów.

To budowle, przy których pracował pochowany budowniczy. Możemy je łatwo rozpoznać. Patrząc od lewej są to:

• Łuk Izydy – stał przed świątynią Izydy i Serapisa na Polach Marsowych, pomiędzy Saepta Julia i świątynią Minervy. Patrząc dzisiaj byłoby to miejsce pomiędzy Panteonem a bazyliką S. Maria sopra Minerva;
• Koloseum – jeszcze bez najwyższego poziomu;
• Czterościenny Łuk, być może Porta Triumphalis, jedna z antycznych bram miasta położona w okolicach Forum Boarium;
• Łuk Tytusa i Wespazjana;
• Świątynia Jowisza.

Znany jest również wizerunek zmarłego, wyglądał on tak:

Sekcja IV.

W tej części podziwiać można rzymskie sarkofagi, o których jednak nie będziemy nic pisać, gdyż niewiele o nic wiadomo. Polecamy pospacerować i samemu podziwiać rzymskie zdobienia sakralne na takich tombach jak:

• sarkofagi z mitem Adonisa, syna zrodzonego z kazirodczego związku króla Cypru – Ciniry i jego córki Mirry, która była ponoć piękniejsza niż sama Afrodyta, co oczywiście wzbudziło gniew bogini. Afrodyta sprowadziła na Mirrę uczucie pożądania do własnego ojca. Podobno z pomocą swojej opiekunki Hippolity udało jej się oszukać ojca tak, że ten obcował z nią przez 12 nocy. Jednak ostatniej nocy odkrył prawdę i próbował córkę zabić. Ta uciekając przed gniewem ojca, błagała bogów o ratunek. Udało się, bogowie zamienili ją w drzewo mirtowe, którego żywica po dziś dzień nazywana jest „łzami Mirry”. Pewnego dnia spacerująca Afrodyta usiadła pod owym drzewkiem aby odpocząć. Wtedy pień pękł, a na jej ręce wypadło nagie dziecię. Afrodyta wiedząc czyje jest dziecię, cierpiąc strasznie, wzięła je i nadała mu imię Adonis. Przekazała go pod opiekę Persefonie. Adonis wyrósł na pięknego młodzieńca, tak pięknego, że Afrodyta się w nim zakochała i chciała go odzyskać. Niestety Persefona również była w nim zakochana i nie chciała się z nim żegnać. O całym sporze dowiedział się bóg Ares, kochanek Afrodyty, który nasłał na Adonisa odyńca. Tenże zabił Adonisa rozszarpując mu krocze, z którego na ziemię skapnęło kilka kropel krwi, a z nich wyrosły kwiaty zwane do dziś adonisami (lub miłkami);
• sarkofag z mitem Fedry i Hippolitosa. Podczas nieobecności męża Fedra próbowała uwieść swego pasierpba Hippolitosa. Ten jednak odrzucił jej  zaloty. Zrozpaczona Fedra napisawszy list pożegnalny do męża, zabiła się. W owym liście obwiniła o swoją śmierci pasierba, twierdząc że to on próbował uwieść ją. Pasierb został wygnany. Na podstawie tego mitu powstało potem wiele dzieł, chociażby „Hippolytos uwieńczony” Eurypidesa czy „Fedra” Jean Baptiste Racine’a;
• sarkofag z mitem o bogu Marsie i narodzinach Romulusa i Remusa;
• sarkofag dziecięcy z atletami.

Sekcja V.

Prezentowane są tutaj dzieła sztuki rzymskiej z okresu II – III wieku.

Najciekawsze są zapewne mozaiki posadzkowe z Term Karakalli pochodzące z III wieku.

Tworzyły one podłogę dwóch eksedr w bibliotekach Term Karakalli. Przedstawiają figury i popiersia bokserów oraz zapaśników, z charakterystycznie spiętymi z tyłu głowy włosami, tzw. cirrus. Dostrzeżemy też sędziów w togach. Choć termy powstały na początku III wieku, niektórzy historycy sztuki twierdzą, że ta posadzka jest późniejsza i pochodzi z czasów renowacji obiektu, która miała miejsce na początku IV wieku.

Poza mozaikami zwróćmy również uwagę na inne zebrane tutaj dzieła, o których nie będziemy szerzej pisać aby Was nie zanudzić:

• posąg Antinousa – kochanka cesarza Hadriana;
• statua loricata – prawdopodobnie to sam cesarz Hadrian;
• grupa „Mitra zabija byka”;
• ołtarz z pracami Herkulesa.

Na tym kończymy spacer po kolejnym z wielu Muzeów Watykańskich. Wkrótce opiszemy następne.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Brian W. Jones, L’imperatore Domiziano, Londra 1992;
• Hugh Infine, Sui Rilievi Flavi dal Palazzo della Cancellaria, 1948;
• Anna Ferrari, Dizionario di mitologia – Niobe, Torino 2015;
• Guida ai Musei e alla Città del Vaticano, Musei Vaticani 2003;
• Ranuccio Bianchi Bandinelli, Mario Torelli, L’arte dell’antichità classica, Etruria-Roma, Torino 1976;
• Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell’arte, volume 1, Milano 1999.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Gregoriano Profano pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś wyruszamy poza mury! Zaczynamy cykl spacerów poza historyczne, miejskie granice Rzymu — czyli tam, gdzie kończy się zgiełk Forum Romanum, a zaczyna… szelest cyprysów, echa przeszłości i tupot sandałów legionistów! Naszym pierwszym krokiem będzie wędrówka wzdłuż najstarszej rzymskiej drogi – via Appia Antica, tej samej, którą nie bez dumy nazywano „Regina Viarum”, czyli „Królową dróg”. Ale zanim wyruszymy, warto nieco przygładzić togi i ogarnąć kilka faktów z kart dziejów — tych z pyłem drogowym w roli głównej.

Powszechnie mówi się, że drogi wynaleźli Rzymianie. To wprawdzie piękna legenda, ale jak każda legenda — z prawdą ma na pieńku. Zanim Romulus wykopał pierwszy rów pod Palatynem, Etruskowie już wiedzieli, że człowiek bez porządnej drogi to jak wino bez amfory. To jednak Rzymianie doprowadzili sztukę budowy dróg do perfekcji godnej samego Apolla.

Drogi nie powstawały, żeby można było łatwiej wędrować na wakacje do Ostii. Ich pierwotnym celem było podboje, handel i komunikacja. Armie miały się szybko przemieszczać, kupcy – bezpiecznie przewozić towary, a kurierzy – gnać z wiadomościami, zanim inna prowincja zdąży wpaść na pomysł buntu. A gdzie armia, handel i poczta — tam imperium.

Już w IV wieku p.n.e. zaczęto budowę tych imponujących arterii, z których pierwszą pełnoprawną była właśnie via Appia. Potem to już poszło — 382 drogi, 85 tysięcy kilometrów, trzy kontynenty i tyle kamieni, że niejeden współczesny brukarz poczułby się przy tym jak skromny amator.

Po pierwsze: trzeba wyrównać teren. Po drugie: wykopać rów. Po trzecie: zbudować pięciowarstwową konstrukcję, która bardziej przypominała architekturę niż zwykłe drogownictwo.

• Na samym dnie układano wielkie kamienie, których szczeliny łączono zaprawą z pucolany, czyli pyłu wulkanicznego z rejonów Wezuwiusza. To ten sam, który spopielił Pompeje, ale wcześniej robił karierę w budownictwie. Warstwa ta miała 30–50 cm.

• Boczne krawężniki ważyły nawet 50 kilogramów – idealne, by na nich złamać miecz albo przysiąść z amforą wina.

• Potem szedł tłuczeń, też z zaprawą — około 30 cm.

• Na to żwir z zaprawą, a następnie żwir z piaskiem – to już robiło za ochronę przeciw wodzie.

• Całość wieńczyła górna warstwa z płasko szlifowanych kamieni, czasem dochodzących do metra długości!

Suma sumarum – standardowa droga miała 1,5 metra grubości, czyli więcej niż niejedna współczesna ściana nośna. I nic dziwnego, że Rzymianie przejeżdżali przez stulecia, a XVIII-wieczni inżynierowie kopiowali ich rozwiązania z nabożną czcią.

Rzymianie rozróżniali drogi według szerokości i przeznaczenia. Oto krótka ściągawka:

• „Wozostrady” – prawdziwe autostrady starożytności, aż 15 metrów szerokości! To już bardziej droga dla słoni Hannibala niż dla zwykłego centuriona.

• Drogi główne – 3,5 do 5 metrów, czyli idealnie na mijankę dwóch rydwanów.

• Drogi lokalne – około 1,2 metra, może nie za szeroko, ale wystarczyło na sąsiedzkie „salve!”.

• Drogi piesze – 60 cm, z opcją konną.

• Ścieżki – skromne 30 cm, raczej dla pieszych i kotów miejskich.

I tu uwaga: drogi były perfekcyjnie oznakowane! Co milę rzymską (czyli 1478,5 m – tak, mierzyli dokładnie) ustawiano kamienie milowe z informacjami o odległościach. Co 5 mil – kamienie kurierskie dla tych, co gnali szybciej niż wiadomości z Twittera.

Kamienie te ważyły nawet 2 tony, były 1,5 metrowe, a średnicę miały pół metra. Na ich bazie widniał numer mili, a na kolumnie – odległość od Złotego Kamienia Milowego z Forum Romanum. Nie zabrakło też informacji o innych miastach. GPS? Pff, Rzymianie mieli kamień z inskrypcją.

Na skrzyżowaniach ustawiano kapliczki Lares Compitales – bóstwa strzegące rozdroży, bo nigdy nie wiadomo, czy za zakrętem nie czyha zbój albo senator z nową ustawą. Wzdłuż dróg wznoszono też kapliczki Lares Viales, czyli patronów dróg. 30 stycznia odbywały się specjalne ceremonie – otwierano kapliczki, składano ofiary i proszono o bezpieczne podróże. Bo wiadomo – jak się jedzie przez imperium, to lepiej mieć boskie plecy.

Wzdłuż dróg stawiano zajazdy, lupanary (czyli domy publiczne) i budowano chodniki, a nawet kamienne przejścia dla pieszych w miastach! I jeszcze niektórzy mówią, że cywilizacja zaczęła się w średniowieczu…

Wróćmy do naszej dzisiejszej bohaterki. Via Appia, znana dziś jako via Appia Antica, powstała w 312 r. p.n.e. z inicjatywy cenzora Appiusza Klaudiusza. Tak, ten Appiusz, który tak kochał porządek, że zbudował coś, co przetrwało dłużej niż niejeden senat. Nazwa drogi to nie poetycka metafora – po prostu: od jego nazwiska.

Początkowo biegła od Porta Capena do Kapui, czyli nieopodal dzisiejszego Neapolu. Ale to był dopiero początek. W latach 270–225 p.n.e. drogę przedłużono aż do Brundisium (dziś Brindisi). W efekcie miała 532 kilometry i 260 metrów długości oraz 4,1 metra szerokości. Przy niej ciągnęły się chodniki – dla pieszych, filozofów i poetów szukających natchnienia.

Przez 28 kilometrów droga przebiegała przez legendarne Błota Pontyjskie – bagno, z którym trzeba było się zmierzyć inżynieryjnie. Rzymianie zbudowali tu nasyp o wysokości 4 metrów i szerokości 23 metrów, a w niektórych miejscach dodali mury oporowe, by droga się nie osunęła. Najwyższy miał aż 43 metry! Tyle to dziś mają niektóre wieżowce…

Do dziś przetrwał fragment o długości 16 kilometrów i 263 metrów, którym już niedługo wspólnie powędrujemy. I uwierzcie, to nie będzie zwykły spacer. To będzie podróż w czasie, po której nawet asfalt Apeninów wyda się nieco… współczesny.

Via Appia była nie tylko praktyczna. Miała znaczenie prestiżowe, strategiczne i propagandowe.

• Prestiżowe – bo pokazywała, że Rzym może wszystko, nawet zbudować autostradę przed wynalezieniem asfaltu.

• Strategiczne – bo łączyła stolicę z ważnym portem nad Adriatykiem.

• Propagandowe – bo właśnie na tej drodze, w 71 r. p.n.e., ukrzyżowano 6000 buntowników Spartakusa między Kapuą a Rzymem. Ku przestrodze. Dziś nazwalibyśmy to brutalną kampanią informacyjną.

Spacer naszą Królową – via Appia Antica – rozpoczynamy z przytupem, bo tuż przy monumentalnej Porta San Sebastiano, jednej z największych i najlepiej zachowanych bram w murach aureliańskich. To właśnie przez nią wędrowcy, legioniści i pielgrzymi opuszczali niegdyś Rzym, udając się na południe – ku przygodzie, wojnie lub… domowi na wakacje, jeśli ktoś miał willę w Kampanii.

Zaraz po wyjściu z bramy stajemy na skrzyżowaniu, które obecnie wygląda dość niepozornie – trochę jakbyśmy opuścili Wieczne Miasto i trafili do bardziej wiejskiej dzielnicy. Ale nie dajmy się zwieść pozorom. Ulica, którą podążamy prosto, to właśnie legendarna via Appia Antica.

Już na samym początku warto spojrzeć w prawo, na mur, który może z pozoru wygląda jak zwykłe ogrodzenie, ale skrywa prawdziwą perełkę dla spostrzegawczych. Wmurowano tam bowiem kopię kamienia milowego, oznaczającego jedną milę od Forum Romanum – czyli równe 1478,5 metra od serca Imperium.

Oryginał, jak przystało na cenny zabytek, odpoczywa w klimatyzowanym luksusie Muzeów Kapitolińskich. Ale kopia też ma swój urok i daje wyobrażenie, jak znakomicie oznakowana była niegdyś sieć rzymskich dróg – GPS mógłby się uczyć od starożytnych.

Kilka kroków dalej, pod numerem 19, znajduje się dom, który spokojnie mógłby być scenografią do filmu historyczno-surrealistycznego: zbudowany na antycznym grobowcu! W ścianie do dziś można zobaczyć fragmenty oryginalnego rzymskiego muru, a legenda, jak to legendy mają w zwyczaju, opowiada, że tu właśnie miał być pochowany sam Horacy – ten od „carpe diem”. Owszem, oficjalna wersja mówi, że poeta spoczął w ogrodach Mecenasa na Eskwilinie, ale kto wie? Może jednak lubił bardziej tę stronę miasta, z dala od zgiełku? Przecież nawet starożytni potrzebowali trochę świętego spokoju.

Podążając dalej, pod numerem 42, trafiamy na monumentalny przykład architektury industrialnej, który robi wrażenie nawet na miłośnikach ruin i kolumn. To dawna fabryka papieru, jedna z największych we Włoszech, działająca aż do II wojny światowej. Choć pierwsze budynki w tym miejscu powstały już w XI wieku, obecny wygląd to efekt modernizacji z roku 1912. Dziś mieści się tu siedziba Regionalnego Parku Appia Antica oraz małe, urokliwe muzeum z eksponatami z czasów, gdy papier robiło się nie z danych osobowych w internecie, a z prawdziwego drewna i maszyn parowych.

Po drugiej stronie, czyli pod numerem 41, znajduje się miejsce o nieco mroczniejszym uroku: Tomba di Geta.

Grobowiec ten ukryty jest we wnętrzu niewielkiego XVI-wiecznego budynku, ale jego historia sięga czasów krwawych intryg pałacowych. Geta, syn cesarza Septymiusza Sewera i cesarzowej Julii Domny, był rówieśnikiem znacznie bardziej pamiętliwego brata – Karakalli. Ten ostatni, nie mogąc znieść perspektywy współrządzenia, zamordował Getę w 212 roku, mając zaledwie 23 lata na karku. I choć dziś wspominamy go z grobową powagą, to warto przypomnieć, że po jego śmierci Karakalla kazał wymazać go z wszelkich inskrypcji i portretów. To się nazywa „unfriend” w stylu rzymskim.

Idąc dalej, po tej samej stronie co Geta, lecz kilka kroków dalej, wyłania się z krzaków majestatyczna Tomba di Priscilla – i tu znów wracamy do klimatów romantycznych z domieszką gotyku.

Grobowiec zbudowany jest na czworobocznej bazie, na której ustawiono dwa cylindryczne bębny, a na nich – niczym wisienka na grobowcu – pozostałości XIII-wiecznej wieży zbudowanej przez możny ród Caetani. Wieża pełniła funkcję obronną, bo nawet nekropolia może potrzebować ochrony przed wandalami i… okoliczną młodzieżą.

We wnętrzu tego antycznego grobowca znajduje się tzw. cella grobowa, czyli kameralne miejsce wiecznego spoczynku, nakryte sklepieniem kolebkowym, gdzie zachowały się trzy wnęki na sarkofagi. Podobno pochowano tu Priscillę, żonę Tytusa Flawiusza Abascanto, wyzwoleńca samego cesarza Domicjana. A że życie toczy się dalej – nawet po śmierci – to w średniowieczu komora grobowa służyła jako… magazyn serów. Tak jest! Sery dojrzewały sobie w spokoju wśród rzymskich duchów, w idealnym mikroklimacie. Czyżby stąd pochodziło słynne „formaggio stagionato con storia”?

Na charakterystycznym zakręcie via Appia Antica, po lewej stronie, pośród cienia drzew i szumu cykad, naszym oczom ukazuje się niewielki kościółek, który wielu pielgrzymów zna jako „Quo Vadis, Domine?”, ale którego prawdziwe wezwanie brzmi: Santa Maria in Palmis. Niby to samo miejsce, a jednak – jak to często w Rzymie – jedna historia kryje drugą, starszą, jeszcze bardziej zagadkową.

Już w IX wieku powstała tu skromna kapliczka, upamiętniająca jedno z najbardziej symbolicznych i wzruszających spotkań w chrześcijańskiej tradycji. Według legendarnej opowieści, po wybuchu prześladowań chrześcijan, jakie nastąpiły po wielkim pożarze Rzymu w 64 roku (tak, tym samym, który Neron najpierw obserwował z tarasu, a potem zrzucił winę na chrześcijan), święty Piotr, przerażony i wewnętrznie rozdarty, uciekał z Rzymu właśnie tą drogą.

I oto właśnie tutaj, w tym miejscu, miał spotkać samego Jezusa, który – ku zaskoczeniu Piotra – szedł w przeciwną stronę, do miasta. Zaskoczony apostoł zapytał: „Quo vadis, Domine?”, czyli – w tłumaczeniu z łaciny na język śmiertelników – „Dokąd zmierzasz, Panie?”. Chrystus miał odpowiedzieć: „Skoro Ty uciekasz z Rzymu, ja do niego podążam, by dać się na nowo ukrzyżować”. Mocne słowa. Szlachetny wyrzut sumienia w wersji boskiej.

Poruszony Piotr zawrócił. Wrócił do Rzymu i – jak wiemy – zakończył swoje życie męczeńską śmiercią na krzyżu, na Wzgórzu Watykańskim, prosząc, by ukrzyżowano go głową w dół, bo nie czuł się godny umrzeć jak Chrystus.

W miejscu tego legendarnego spotkania, na antycznym bruku, pozostał ponoć odcisk stóp Jezusa – tak przynajmniej głosi tradycja. I to właśnie na tym kamieniu stanęła niegdyś wspomniana kapliczka, rozbudowana do obecnych rozmiarów między końcem XVI a początkiem XVII wieku. Obecna fasada kościoła to dzieło z roku 1632, ufundowane przez kardynała Francesco Barberiniego, siostrzeńca papieża Urbana VIII. Jak to u Barberinich – nie mogło być skromnie, musiało być z rozmachem, choć nadal z nutą pobożnej prostoty.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, skromne, ale bardzo klimatyczne.

I właśnie tam, w fragmencie autentycznego antycznego bruku, za kratą, spoczywa kamień z odciśniętymi stopami.

Dziś jest to kopia – bo oryginał, zmęczony dotykiem tysięcy pobożnych dłoni, został przeniesiony do kościoła San Sebastiano fuori le mura (do którego też kiedyś zajrzymy). Rozmiar stopy? 27,5 cm. Rzymski Jezus miałby więc dzisiaj buta mniej więcej 44/45. Pewnie sandały, bo latem jednak przewiewne.

Tyle legenda. Piękna, wzruszająca, ale – niestety – mało prawdopodobna. Kamień ten nie jest jedyny w swoim rodzaju. W rzeczywistości to tzw. kamień wotywny z pogańskiego sanktuarium boga Redicolo – opiekuna podróżnych i szczęśliwych powrotów. W czasach, gdy GPS był jeszcze tylko akronimem dla „Gajus Publikus Septymius”, wędrowcy wracający do domu zatrzymywali się w tej okolicy i składali Redicolo ofiary w podzięce za udaną podróż. Kamienie ze śladami stóp miały symbolizować wdzięczność i powrót na ojczystą ziemię – dosłownie.

A jakby tego było mało, w tej samej okolicy znajdował się grobowiec słynnego czarnowrona, który – uwaga – potrafił mówić i przepowiadał przyszłość. Czarny jak atrament i mądry jak biblioteka, ptak żył za czasów cesarza Tyberiusza i miał swoich fanów w całym mieście. Po jego śmierci urządzono mu procesję pogrzebową, a nawet ceremonię żałobną, której nie powstydziłby się niejeden senator. Kruk miał lepszy PR niż niejeden filozof.

Wracamy do wnętrza kościoła. W ołtarzu głównym spogląda na nas spokojna „Madonna z Dzieciątkiem”, a po jej bokach dwa freski, które przypominają, że cierpienie i ofiara to nieodłączne elementy historii Kościoła: „Ukrzyżowanie Jezusa” oraz „Ukrzyżowanie św. Piotra”. Nad ołtarzem, w lunecie, dominuje fresk przedstawiający „Spotkanie Jezusa ze św. Piotrem”, czyli ilustracja legendarnego dialogu „Quo vadis”.

Na bocznych ścianach kościoła odnajdziemy kolejne dwa freski poświęcone tej samej tematyce. W bocznej wnęce kaplicy, bardziej zacienionej i intymnej, pojawia się nieoczekiwany bohater: św. Franciszek z Asyżu, który spogląda na nas na tle panoramy Rzymu. Można powiedzieć, że też był trochę pielgrzymem – tyle że z nieco większym bagażem duchowym niż plecakiem.

Na koniec, po lewej stronie od wejścia, czeka niespodzianka dla polskich serc: brązowy pomnik Henryka Sienkiewicza, naszego noblisty, pisarza i ojca literackiego słynnej powieści „Quo vadis?”. To dzięki niemu cały świat dowiedział się o tej małej kapliczce na zakręcie via Appia, a Rzymianie jeszcze raz przekonali się, że historia – nawet ta zmyślona – może być wielką siłą kultury.

Tu kończymy pierwszą część naszej wędrówki po via Appia Antica, należącej do IX dzielnicy Rzymu – Appio Latino. Ale nie żegnamy się na długo. W kolejnej części spaceru zajrzymy do malowniczego Parco della Caffarella, gdzie historie stają się bardziej rustykalne, ale nie mniej fascynujące. Ciąg dalszy nastąpi – i to z rozmachem!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Felice Ramorino, Mitologia classica illustrata, Milano 1984;
• Carmelo G. Malacrino, Ingegneria dei Greci e dei Romani, San Giovanni Lupatoto 2010;
• Attilio Stazio, Via Appia: da Roma a Brindisi attraverso Capua e Benevento, Napoli 1987;
• Giuseppe Tomassetti, La campagna romana, antica, medioevale e moderna, Firenze 1979;
• Santo Mazzarino, L’Impero romano, Roma-Bari 1976.

Artykuł Via Appia Antica cz.1 – Quo vadis Domine pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Dzisiejszy krótki spacer będzie niejako wprowadzeniem do właściwego zwiedzania Muzeów Watykańskich. Poznamy dzisiaj procedurę wejścia oraz pierwszy z dziedzińców Watykanu. Zapraszamy!

Zaraz po wejściu przez portal główny prowadzący do Muzeów Watykańskich, znajdujący się w murach obronnych Watykanu od strony ulicy viale Vaticano, wchodzimy do przestronnej sali, gdzie musimy przejść szczegółową kontrolę na skanerach. Potem w przechowalni zostawiamy ewentualny bagaż i przechodzimy do kas biletowych. Po zakupie wejściówek kierujemy się do klatki schodowej prowadzącej na wyższy poziom.

Z sali górnej musimy przedostać się na jeszcze wyższy poziom. Można to zrobić przy pomocy ruchomych schodów, ja jednak polecam wybrać pieszą spiralną rampę.

Wzdłuż owego podejścia umieszczono eksponaty związane z uzbrojeniem różnych plemion ze wszystkich kontynentów świata.

Zobaczymy tu zarówno łodzie jakimi pływali, jak i broń oraz inne elementy związane z ich życiem.

Kiedy wejdziemy na szczyt oczom naszym ukaże się tzw. Dziedziniec Zbroi (Cortile delle Corazze), biorące swą nazwę od uzbrojenia, które mijaliśmy wędrując rampą.

W tylnej części dziedzińca zobaczyć można model całego państwa Watykan.

Dalej za ścianką znajduje się zejście na dolny poziom, prowadzące do wyjścia z muzeów. Warto tam zajrzeć, zejście to bowiem jest niezwykle piękne. Wykonane w formie spiralnej rampy schodkowej autorstwa włoskiego architekta i inżyniera czasów Mussoliniego – Giuseppe Momo. Dekorację w postaci paneli wykonanych z brązu wykonał Antonio Maraini, włoski polityk i krytyk sztuki. Wielkie otwarcie rampy odbyło się 7 grudnia 1932 r.

Wracamy na przód atrium. Spróbujmy odnaleźć tu wielką mozaikę z I w. p.n.e., pochodzącą z antycznej rzymskiej willi przy via Ardeatina, która po przeniesieniu do Watykanu służyła początkowo jako papieska posadzka w Stanzach Rafaela. Za przestronną szklaną ścianą widzimy jeden z zewnętrznych dziedzińców Watykanu zwany Atrium Czterech Bram (Atrio dei Quattro Cancelli) prowadzący do tzw. Rydwanowej Sali zwanej Pawilonem Powozów, którą bardzo trudno odnaleźć. Opowiemy o niej innym razem.

Na lewo mieści się przejście do większości muzeów. Na prawo wchodzi się do Pinakoteki oraz muzeów Gregoriano Profano, Pio Cristiano i Etnologicznego Muzeum Misyjnego (zwane też Gregoriańskim Muzeum Egipskim).

Wychodząc na zewnętrzne atrium oczom naszym otwiera się widok na kopułę bazyliki św. Piotra.

W części centralnej znajduje się baza kolumny Antonina Piusa ze 161 r. wykonana na zlecenie jego synów: Marka Aureliusza I Lucjusza Werusa, znaleziona w 1703 r. i przeniesiona tu po renowacji w XIX wieku.

Po prawej stronie rzućmy okiem na część Ogrodów Watykańskich. To tzw. Kwadratowy Ogród, który wcale nie jest kwadratowy W jego alejach wystawiono plansze opisujące historię Państwa Watykan.

Prawą stronę tegoż ogrodu zamyka budynek Pinakoteki Watykańskiej, do wnętrza którego zabierzemy Was następnym razem.

Do usłyszenia wkrótce!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Guido Montanari, Giuseppe Momo ingegnere – architetto. La ricerca di una nuova tradizione tra Torino e Roma, Torino 2000;
• Aldo Maria Valli, Piccolo mondo vaticano. La vita quotidiana nella città del papa, Roma-Bari 2012;
• Enzo Romeo, Come funziona il Vaticano. Tutto quello che vorreste sapere, Milano 2008;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009.

Artykuł Muzea Watykańskie – Dziedziniec Zbroi pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś poznamy kolejny z rzymskich „rioni” – części na jakie podzielone jest historyczne centrum miasta. Zapraszam do Borgo.

W czasach wczesnorzymskich rejon ten zwany był „Ager Vaticanus”, od słowa „viticino” czyli wróżby. Wzgórze to często wykorzystywali augurzy (wróżbici), odczytując stąd znaki (z lotu ptaków). Rejon znajdował się poza terenem miasta Rzym, był terenem malarycznym, dlatego powstał tu cmentarz. W czasach wczesnego cesarstwa u podnóża wzgórza watykańskiego zaczęły się pojawiać zabudowania typu wille oraz ogrody. W jednej z takich rezydencji mieszkała Agryppina Starsza, matka Kaliguli (nie mylić z jej córką – Agryppiną Młodszą, matką Nerona). Swą posiadłość miała tu również żona cesarza Domicjana – Domizia. Wspomniany już Kaligula rozpoczął budować w okolicach domu matki wielki cyrk służący wyścigom rydwanów, ukończony w czasach Nerona (Circus Neronis – 540 m. długości). To wszystko jednak już wiemy, mówiliśmy o historii wzgórza podczas spacerów po Watykanie. Przeskoczmy zatem do czasów, kiedy u podnóża wzgórza zaczyna się rozwijać osada. Jej powstanie wiąże się z budową pierwszej bazyliki św. Piotra oraz rzeszą pielgrzymów przybywających do jego grobu. Zaistniał popyt na działalność związaną z wyżywieniem i zakwaterowaniem pielgrzymów, stąd w okolicy bazyliki zaczęły pojawiać się pierwsze zabudowania zarówno mieszkalne jaki usługowe: karczmy, domy z pokojami do wynajęcia, lupanary (domy publiczne), klasztory z kościółkami, przytułki, szpital. Z czasem pojawiło się tu tak dużo przybytków, że ich właściciele dosłownie bili się o klientów. Od VII wieku notuje się istnienie w tym miejscu tzw. „scholae” czyli można by rzec kolonii zamieszkiwanych przez określone społeczności: Longobardów, Franków czy Sasów, z czego ci ostatni byli najbardziej liczni. Każda społeczność miała swój szpital, swój kościół swój przytułek. Kiedy w 846 r. bazylika św. Piotra została złupiona przez najeżdżających Rzym Saracenów, papież Leon IV nakazał otoczyć cały teren potężnymi murami obronnymi zwanymi od jego imienia Murami Leona. Ukończono je w 852 r. Teren, który obejmowały zaczęto nazywać Leonowym Miastem. W późnym średniowieczu przyjęło też inną nazwę – Borgo (tak nazywano średniowieczne ufortyfikowane miasteczka). Po powrocie papieży z Avignon w XIV wieku Borgo zaczęło się mocno rozwijać, w związku z tym, iż papież zamieszkał na Watykanie. Po „Sacco di Roma” w 1527 r. podjęto próbę przebudowy i wzmocnienia murów obronnych Watykanu o czym jeszcze powiemy. W 1586 r. z rozkazu papieża Sykstusa V, Borgo stało się częścią miasta Rzym i pozostaje nią po dzień dzisiejszy jako 14 -ty z 22 „rioni” pierwszej dzielnicy Wiecznego Miasta. Po zjednoczeniu w 1870 r. doszło do wielu wyburzeń w tej części miasta. Kolejnych zmian dokonano po roku 1929 w związku z podpisaniem przez Mussoliniego i przedstawiciela papieża Piusa XI – kardynała Pietro Gasparri tzw. Paktów Laterańskich (powstała wtedy długa centralnie położona aleja prowadząca z Zamku św. Anioła do Watykanu). Dzisiejsze Borgo to malutki obszar o powierzchni 0,48 km². Mieszka tu około 3000 ludzi. Jedną z bardziej znanych osób tu mieszkających był kard. Joseph Ratzinger.

Spacer zaczynamy w miejscu ukończenia poprzedniego, na placu Piazza della Rovere. Po drugiej stronie ulicy pomiędzy budynkiem szpitala a murami obronnymi widzimy nieukończoną bramę miejską prowadzącą na teren Borgo. To Porta S. Spirito.

Pierwsza konstrukcja bramna stanęła tu już w VII wieku – nazywano ją „posterula Saxonum”. Prowadziła do części Borgo zamieszkałej przez Sasów, zwanej „schola Saxonum” założonej przez króla Wessexu – Ina, który abdykował i zamieszkał właśnie tutaj w 726 roku. Społeczność Sasów mieszkała tu aż do XII wieku, do momentu, kiedy cały teren przeznaczony został pod budowę wielkiego kompleksu szpitalnego. Na początku XV wieku bramę przebudowano i przemianowano na Porta Nuova. Po „Sacco di Roma” papież Paweł III nakazał przebudować mury obronne. Prace zlecono architektowi papieskiemu, którym był Antonio da Sangallo Młodszy. Budując mury, które widzimy po lewej stronie bramy (tzw. Bastion Sangalla), w 1543 r. postanowił on również przebudować bramę. Niestety rok później prace zostały wstrzymane. Otóż przebywający wówczas w Rzymie i pracujący dla papieża Michał Anioł zwrócił uwagę, że Sangallo popełnia błąd i mury szybko padną pod wpływem ewentualnego ataku wroga. Stworzył on inny projekt, który został zaakceptowany przez komisję papieską, niestety kolidował z planami Antonio da Sangallo. Ten ostatni oskarżył Michała Anioła o próbę odebrania mu stanowiska architekta papieskiego. Buonarotti przejął oczywiście prace nad fortyfikacjami, ale bramy nigdy nie dokończył (niektórzy podejrzewają, że zrobił to celowo). Oryginalna cześć bramy zbudowana jest z trawertynu, dzielona czterema niedokończonymi, doryckimi kolumnami, na szczytach których nie ma kapiteli. W dwóch bocznych niszach nigdy nie stanęły posągi.

Wkraczając przez bramę na teren Borgo podążamy uliczką via dei Penitenzieri. Zwróćmy uwagę na barokowy portal pod numerem 13 z inskrypcją honorującą papieża Aleksandra VII z 1664 r. Prowadzi na teren szpitala Świętego Ducha.

Dalej, wciąż po prawej stronie dostrzeżemy popiersie Bernardino Passeri – włoskiego pisarza, malarza i rytownika XVI wieku.

Dochodząc do ulicy Borgo S. Spirito, na rogu zauważymy kościół S. Spirito in Sassia, który stanowił dawniej część olbrzymiego kompleksu szpitalnego.

Poniżej plan całego kompleksu szpitalno – zakonnego, który zwiedzimy:

Świątynia stanęła tutaj (nr 9 na planie) już w VIII wieku, dedykowaną ją Matce Boskiej Saksońskiej. Pierwszą przebudowę kościół przeszedł w wieku XII, w związku z budową szpitala, kolejną w wieku XV, w związku z przebudową kompleksu szpitalnego. Jeszcze jedną zaś w XVI w., podczas prac przy murach obronnych prowadzonych przez wzmiankowanego już Antonio da Sangallo Młodszego, który jest jego projektantem. Wysoka, dwukondygnacyjna fasada powstała w latach 1585 – 1590, zbudowana przez Ottaviano Masccherino, wg rysunków Antonio da Sangallo. Dzielona jest na rzędy przez korynckie pilastry. Ponad rozetą widzimy herb zleceniodawcy – papieża Sykstusa V.

Wnętrze jednonawowe, zamknięte jest głębokim prezbiterium, posiada po pięć kaplic na każdym boku, wszystkie zamknięte absydami.

Całość nakryta niezwykle bogatym sufitem odrestaurowanym w czasach papieża Piusa IX. Na kontrfasadzie, po bokach portalu widzimy „Nawiedzenie Najświętszej Marii Panny” autorstwa Marco Pino z 1545 r. oraz „Nawrócenie św. Pawła” – dzieło Francesco Ruviale (choć zaczął je inny artysta – Francesco Salviati).

Wchodzimy w nawę prawą:

Kaplica 1) Kaplica Zesłania Ducha Św. W ołtarzu z kolumnami wykonanymi z marmuru afrykańskiego widzimy „Zesłanie Ducha Św.” wykonane w 1588 r. Freski na ścianach bocznych i sklepieniu wykonał Jacopo Zucchi.

Kaplica 2) Kaplica Wniebowzięcia. Mieści się tu dzieło Livio Agresti – „Wniebowzięcie”. Na prawej ścianie dostrzeżemy ponadto „Obrzezanie” – Paris Nogari. Na lewej zaś „Narodziny Najświętszej Marii Panny” autorstwa Giovani Battista Lombardelli.

Kaplica 3) Stanowi boczne wejście do kościoła, nakrywa ją piękna kantoria zdobiona herbem papieża Pawła III.

Kaplica 4) To dawna Kaplica Trójcy Świętej, dziś zwana Kaplicą Miłosierdzia Bożego. W ołtarzu znajdował się dawniej ubóstwiany obraz „Trójca Przenajświętsza” autorstwa Livio Agresti, który jest również autorem fresków na ścianach bocznych: „Uzdrowienie niewidomego” i „Uzdrowienie paralityka”. Na kopule odkryjemy kolejne freski „Abraham z aniołami”, „Tobiasz przywracający wzrok ojcu” oraz „Elizeusz uzdrawiający z trądu Naamana”. Uwagę naszą zwraca również obecny obraz ołtarzowy – „Jezus Miłosierny” – pędzla Piotra Moskala z 1994 r. oraz statua św. Faustyny Kowalskiej.

Kościół ten od 1 stycznia 1994 r. jest bowiem Centrum Duchowości Bożego Miłosierdzia oraz miejscem kultu św. Faustyny Kowalskiej. Opiekują się nim polskie siostry ze Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia. Obraz „Jezus Miłosierny” zwany także czasami „Jezu Ufam Tobie” jest związany z siostrą Faustyną. Ponoć doznała ona objawienia, podczas którego sam Jezus dał siostrze wskazówki, jak ma owo malowidło wyglądać. Oryginał obrazu według „wskazówek Jezusa” namalował w 1934 r. Eugeniusz Kazimirowski. Wszystkie swoje wizje i objawienia opisała św. Faustyna w „Dzienniczku”. Otrzymać miała od Jezusa zdolność bilokacji (przebywania w tym samym czasie w dwóch różnych miejscach), czytania ludzkich myśli, jasnowidzenia. Otrzymała też tzw. stygmaty ukryte, czyli takie, które nie krwawią, ale powodują ból. Chorowała na gruźlicę płuc oraz przewodu pokarmowego. Zmarła w wieku 33 lat w Krakowie – Łagiewnikach. W 1993 r. papież Jan Paweł II beatyfikował siostrę Faustynę, w 2000 roku doszło zaś do jej kanonizacji. W chwili obecnej trwają starania, aby ogłosić ją doktorem Kościoła. W kaplicy odnajdziemy również relikwiarz św. Faustyny Kowalskiej zawierający fragment jej kości.

Kaplica 5) Kaplica Zwiastowania. Jej dekorację zawdzięczamy Giuseppe Valeriano. W zewnętrznych pendentywach łuku widzimy „Zwiastowanie”, po bokach oraz w absydzie apostołów „Św. Jakub” i „Św. Filip” oraz „Zesłanie Ducha Św.”. W ołtarzu zaś „Wniebowzięcie”.

Zakrystia zdobiona jest „Historiami schola Saxonum” autorstwa Guidobaldo Abbatini.

Absydę pokrywają freski Jacopo i Francesco Zucchi z 1583 r.: w konszy „Jezus pomiędzy św. Janem Chrzcicielem i św. Piotrem”, na ścianach „Zesłanie Ducha Św.”.

Przejdźmy do lewej nawy:

Kaplica 5) Kaplica św. Jana Ewangelisty. Ozdobiona została w XV wieku. Widzimy tu „Męczeństwo św. Jana Ewangelisty” – Marcello Venusti. Freski opowiadające „Historie z życia św. Jana Ewangelisty” wykonał podobno Perin del Vaga – uczeń Rafaela Santi.

Kaplica 4) To Kaplica św. Jana Pawła II.

Dekorowana freskami Livio Agresti. Nie dostrzeżemy tu już „Złożenia do grobu” – Pompeo Cesura, gdyż zasłonił je wielki portret św. Jana Pawła II, podarowany przez kard. Stanisława Dziwisza w 2006 r. Razem z portretem przybył do Rzymu relikwiarz z kroplą krwi papieża.

Freski dekorujące kopułę wymalował Cesare Nebbia

Kaplica 3) Kaplica Krzyża Św. Mieści się tutaj „Krucyfiks” z XVI wieku, na ścianach zaś „Historie Pasyjne” autorstwa Livio Agresti. Po stronie prawej zauważymy grobowiec Antonio Foderato zmarłego w 1548 r., dekorowany jest płaskorzeźbą „Pietà” dłuta Jacopo Del Duca, wykonaną wg rysunków Michała Anioła. Pod nim mieści się memoria św. Augustyny Pietrantoni, włoskiej zakonnicy zamordowanej w 1894 r. przez Giuseppe Romanelli (jeden z gruźlików, którymi opiekowała się siostra zakonna), który zadał jej 7 ciosów nożem.

Kaplica 2) Kaplica Koronacji Najświętszej Marii Panny. Widzimy tu „Koronację Marii” dzieło Cesare Nebbia oraz „Ewangelistów” wykonanych przez Andrea Lilio. Freski flankujące ołtarz wykonał Pompeo Cesura.

Kaplica 1) Kaplica św. Alojzego Gonzaga. To jeden z najmłodszych kanonizowanych Jezuitów (obok św. Stanisława Kostki). Tak naprawdę nie doczekał nawet święceń, zmarł na dżumę w wieku 23 lat. Freski na ścianach wymalował Cesare Nebbia.

Po stronie przeciwnej ulicy widzimy portal umieszczony w wysokim ślepym murze. Wnętrza tego kompleksu kryją siedzibę starego średniowiecznego zakonu popularnie nazywanego Bożogrobcami – mówiliśmy już o nich podczas ostatniego spaceru po Zatybrzu.

Z lewej strony do kościoła przylega budynek zwany Palazzo del Commendatore (Pałac Komandora, nr 8 na planie). Jego budowa rozpoczęła się stosunkowo późno, bo w 1567 r., prawdopodobnie wg proj. Nanni di Baccio Bigio. W 1571 r. prace zakończył Ottaviano Mascherino. Zamieszkał w nim komandor zakonu św. Ducha – Bernardino Cirillo. Fasada prezentuje bardzo surową formę „ubraną” tylko w gzyms i boniowany portal, ponad którym widzimy herb zakonu Duchaków.

Zaprowadzi on nas na duży, dwupoziomowy dziedziniec.

Dolna część prezentuje styl dorycki, górna zaś joński. Po stronie przeciwnej do wejścia, w podcieniu dostrzeżemy fontannę zbudowaną na rozkaz papieża Pawła V Borghese w 1614 r., która początkowo zdobiła Pałac Watykański. Przeniesiono ją w 1667 r. Na szczycie dostrzeżemy również ciekawy zegar przypominający swym wyglądem herb i nakryty kapeluszem kardynalskim, pod którym znajduje się właściwy herb należący do kard. Ludovico Gazzoli. Tarcza zegarowa otoczona jest wężem zjadającym swój własny ogon – to symbol nieskończoności, wieczności. Zegar powstał w 1827 r.

Na lewo od głównego wejścia mieści się Speziera czyli pomieszczenia dawnej apteki zakonnej, w której przechowuje się dość bogatą kolekcję zdobionych waz i obrazów.

Po stronie prawej zaś zauważymy wejście prowadząc do Accademia Lancisiana, ponad trzystuletniej szkoły medycznej.

Założona została w 1714 r. przez włoskiego lekarza, epidemiologa i anatoma – Giovanni Maria Lancisi, odkrywcy faktu, że komary przenoszą malarię. Jego imieniem nazwano wiązkę nerwów biegnących w mózgu wzdłuż ciała modzelowatego – wiązka Lancisi (zwana czasem nerwem Lancisi). Po jego śmierci w 1720 r. akademia przestała działać. Reaktywowana została dopiero w 1856 r. Jej częścią jest wielka Biblioteca Lancisiana, która gromadzi aż 18 000 woluminów związanych z medycyną z różnych lat. Dekorowana jest freskami autorstwa Jacopo i Francesco Zucchi oraz herbami papieskimi.

Za akademią znajduje się klatka schodowa prowadząca na górne piętro. Warto tam zajrzeć o ile będzie taka możliwość, nie zawsze powiem zezwala się turystom na zwiedzanie dziedzińca. Na jednej ze ścian klatki zobaczymy zupełnie nieznaną płaskorzeźbę znanego artysty. To „Lekcja anatomii” – dłuta Antonio Canova. Ściany górnego poziomu dziedzińca zdobione są freskami malarza z Salerno – Ercole Pelillo. Przedstawiają motywy krajobrazowe, panoplia (wiązki uzbrojenia) oraz groteski. Z pierwszego piętra dostać się można również do dawnego apartamentu komandora (niestety raczej niedostępny do zwiedzania) zdobionego pięknymi arrasami, meblami z XVI, XVII i XVIII wieku a także „Madonną z Dzieciątkiem” – to kolejne mało znane dzieło wielkiego artysty – Andrea di Michele di Francesco di Cione popularnie nazywanego Verrocchio. Najpiękniejszą częścią całego apartamentu jest niewątpliwie Salon Komandora w całości pokryty freskami Jacopo i Francesco Zucchi.

Naprzeciw pałacu widzimy renesansowy budynek zwany Palazzo Alicorni, zbudowany w XVI wieku dla kamerdynera papieskiego Traiano Alicorni, prawdopodobnie wg proj. Giovanni Mangone.

Pierwotnie stał tuż przy kolumnadzie Berniniego. Później, aż do 1850 r. był siedzibą Straży Obywatelskiej, nazywano go Palazzo della Gran Guardia. Po podpisaniu Traktatów Laterańskich (1929 r.), w 1931 r. rozebrano go i w 1938 odbudowano kilkaset metrów dalej. Dokonali tego architekci Attilio Spaccarelli i Marcello Piacentini. Od 2015 r. mieści się tu siedziba UCID czyli Unione Cristiana Imprenditori Dirigenti – stowarzyszenia przedsiębiorców katolickich.

Do Pałacu Komandora przylega bardzo długa budowla zwana Corsia Sistina (Korytarz Sykstyński).

To kolejna część niezwykle potężnego kompleksu szpitalnego. W tym miejscu zaznajomimy się w skrócie z historią tego przybytku. To najstarszy szpital w całej Europie! Jego budowa rozpoczęła się w 1198 r., na zlecenie papieża Innocentego III. W 1204 r. kompleks przyjął już pierwszych chorych pielgrzymów. Opieką nad nimi zajęli się bracia zwani popularnie Duchakami, zakon założony w 1175 r. we Francji przez bł. Gwidona z Montpellier. Dziś już nie istnieją, zostali rozwiązani w 1783 r. Przetrwał tylko zakon żeński, którego Dom Generalny mieści się w Krakowie.

W latach 1473 – 1478, na zlecenie papieża Sykstusa IV kompleks został przebudowany, a potem sukcesywnie rozbudowywany za papieży Aleksandra VII, Benedykta XIV i Piusa VI. Cały kompleks wciąż jest działającym szpitalem! W średniowieczu mieścił 300 chorych i 600 biednych, którzy tu mieszkali (zdecydowana większość to były porzucone dzieci). Warto pamiętać, iż stoi on na ruinach dawnej willi Agryppiny Starszej, matki Kaliguli. Po dziś dzień w podziemiach zachowane są fragmenty mozaikowej posadzki, marmurowych rzeźb oraz pozostałości fresków.

Corsia Sistina stanowiła główną część dawnego szpitala. Wybudowana w czasach XV – wiecznej przebudowy, w latach 1473 – 1478, być może wg proj. Baccio Pontelli. Ma 120 metrów długości i 12 metrów szerokości. W centrum widzimy ośmioboczną wieżę przetykaną oknami typu biforium i triforium, prawdopodobnie wg proj. parmeńczyka Giovanni Pietro Ghirlanducci. Mniej więcej w połowie długiej ściany umieszczono portal wejściowy zaprojektowany przez Andrea Bregno i rozbudowany przez GianLorenzo Bernini, ponad którym widzimy stemmę papieża Aleksandra VII.

Tuż za portalem dostrzeżemy najstarsze na świecie „okno życia”! Dziś okratowane, w oryginale składało się z drewnianego bębna obróconego dziurą na zewnątrz, do którego matka mogła włożyć niechciane dziecko. Następnie pociągając za sznur, dzwoniła dzwonkiem i… uciekała. Zakonnicy od środka obracali bęben i odbierali noworodka.

Zabawną lecz nieprawdziwą wydaje się być historia związana z tym oknem. Otóż tak dużo dzieci tu zostawiano, że kiedy w 1510 r. do Rzymu przybył Martin Luter i odwiedził ten szpital, zastał tu 500 sierot. Pomyślał ze zgrozą, że to wszystko dzieci papieża. To ponoć miało przyspieszyć wybuch reformacji

W latach 1742 – 1744 kompleks przeszedł rozbudowę, którą kierował Ferdinando Fuga. W latach 1927 – 1933 ta część została zastawiona przez nowy budynek mieszczący współczesne oddziały szpitalne. Wnętrze składa się z dwóch ramion zwanych Sala Lancisi oraz Sala Baglivi, w których leżeli podzieleni ze względu na płeć chorzy. Ta druga część wykorzystywana jest po dzień dzisiejszy.

Pośrodku widzimy wnętrze wspominanego już oktagonu z niszami, w których mieszczą się posągi apostołów.

Pod nim wznosi się ołtarz, który jest prawdopodobnie ostatnim rzymskim dziełem artysty zwanego Palladio. Dekorowany jest późniejszymi malowidłami Carlo Maratta.

Dekoracja sufitowa jest dziełem Giovannino de’ Dolci. Ściany o powierzchni 1000 m² freskami dekorowali Melozzo da Forlì, Ghirlandaio, Pinturicchio czy Antoniazzo Romano („Historie budowy szpitala”, „Sen Innocentego III”, „Sceny z życia Sykstusa IV”).

Z tej szpitalnej hali przez westybul (nr 6 na planie) można przedostać się do pomieszczenia zwanego Sala Alessandrina stanowiącego Narodowe Muzeum Dawnej Sztuki Sanitarnej, gdzie oglądać można między innymi narzędzia chirurgiczne z czasów średniowiecza, dawną maszynę do aborcji czy przyrząd do chrzczenia nienarodzonych dzieci.

Do owej sali, po prawej stronie przylega Dziedziniec Braci (nr 5 na planie) z umieszczoną na środku fontanną, otoczony portykiem i dawnymi zabudowaniami mieszkalnymi męskiej części Zakonu Duchaków, zdobiony loggią, stemmami, epigrafami i popiersiem papieża Klemensa XII.

Obok znajduje się Dziedziniec Sióstr z zabudowaniami, w których mieszkała żeńska część zakonu (nr 4 na planie).

W centralnej części kompleksu mieści się kolejny z dziedzińców – Dziedziniec św. Tekli (nr 1 na planie) z wielkimi portalami papieża Piusa V.

Po prawej stronie zauważymy jeszcze budowlę, wewnątrz której mieści się czwarty dziedziniec zwany Dziedzińcem Studziennym (nr 3 na planie). W budynku mieścił się dawniej przytułek dla biednych panien (nr 2 na planie).

Przy szpitalu, po drugiej stronie małego skrzyżowania wznosi się kościół S. Maria Annunziata in Borgo popularnie nazywany Oratorium Zwiastowańka (czyli małego zwiastowania).

Zbudowano go w latach 1742 – 1745 wg proj. Pietro Passalacqua. Przylegał do bocznej, krótszej ściany szpitala. Po podpisaniu Traktatów Laterańskich w związku z przebudową Borgo, został rozebrany i dokładnie zrekonstruowany w miejscu obecnym w roku 1950. Fasada świątyni jest jednym z najpiękniejszych przykładów rzymskiej architektury XVIII wieku. Wnętrze jest jednonawowe dekorowane stiukiem.

Zdobione jest dziełami sztuki pochodzącymi z nieistniejącego już dziś kościoła Sant’Andrea ai Corridori. Podziwiać tu możemy między innymi piękny fresk, który wyszedł z warsztatu Antoniazzo Romano – „Madonna z Dzieciątkiem” 

oraz lunetę zdobioną malowidłem „Objawienie się archanioła Michała papieżowi Grzegorzowi Wielkiemu” – Giovanni Battista Montano.

Wróćmy teraz tą samą drogą do kościoła S. Spirito in Sassia i udajmy się dalej prosto ulicą Borgo di S. Spirito.

Pod numerem 4 stoi Palazzo della Curia Generalizia della Compagna di Gesù, wewnątrz którego mieści się prywatna biblioteka ze zbiorem ponad 200 000 woluminów dotyczących głównie historii i działalności Zakonu Jezuitów.

Dalej po prawej stronie dostrzeżemy absydę ciekawego kościoła, którego nikt nie zna, gdyż jest prawie całkowicie zasłonięty. Można jednak do niego wejść przez furtkę przy absydzie, należy zadzwonić domofonem i poprosić o wpuszczenie. To kościół S. Lorenzo in Piscibus, jeden z niewielu obiektów zachowanych podczas wyburzania przy budowie centralnej drogi, o której jeszcze będziemy rozprawiać.

Pierwsza świątynia powstała już w wieku XII, jej nazwa wiąże się z obecnością w pobliżu (w średniowieczu) targu rybnego. W XVI w. kościół włączono w kompleks mieszkalny kard. Francesco Armellini. W wieku XVII obiekt przeszedł w ręce zakonu Pijarów, którzy w 1672 r. zbarokizowali kościół pod okiem Francesco Massari. Podczas budowy drogi via della Conciliazione w pierwszej połowie XX wieku kościół został obudowany współczesnymi budynkami. Jedyna widoczna część to absyda, przy której stoimy. W 1949 r. przeszedł debarokizację, czyli przywrócenie do pierwotnego wyglądu, wg proj. Adriano Prandi.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez kolumny wspierające półkoliste łuki, ściany i sufit są kompletnie gołe. Nawa główna zamknięta jest podwyższonym prezbiterium z półkolistą absydą, w którym stoi zupełnie współczesny ołtarz z 1983 r., jego dolna część wykonana jest jednak z oryginalnego rzymskiego bloku czerwonego granitu, przechowywanego dawniej w Muzeach Watykańskich.

Odrobinę dalej, pod numerem 14/15 widzimy portal, za którym znajdują się schody zwane Świętymi Schodami.

Nie mają one jednak nic wspólnego z Pasją Chrystusa. Prawie zawsze są zamknięte, prowadzą do kościoła SS. Michele e Magno, do którego można się dostać po innych schodach, pod numerem 21.

Pierwsza świątynia powstała prawdopodobnie w IX wieku, wzmiankowana jest bowiem w bulli papieża Leona IV wydanej w 854 r. Był to narodowy kościół Fryzów (dziś Holendrów). W XII wieku doszło do znacznej przebudowy kościoła, kolejną przeszedł on w XVIII w. pod okiem Carlo Murena, to jemu zawdzięcza swój dzisiejszy wygląd.

Po trapezoidalnych schodach dostajemy się na XX – wieczny dziedziniec. Stąd możemy dostrzec romańską kampanilę, jedyną pozostałość z XII wieku.

Wnętrze jest trójnawowe, dzielone przez filary, w które wtopiono antyczne kolumny. Posadzka nawy głównej zawiera piękną rozetę typu cosmatesca.

W ołtarzu głównym dostrzeżemy „Archanioł Michał objawia się świętym Magnusowi i Grzegorzowi Wielkiemu” – dzieło Nicolò Ricciolini (uczeń Pietro da Cortona). W lewej nawie zwróćmy uwagę na grobowiec, w którym pochowany jest niemiecki malarz Anton Raphael Mengs.

Notowany jest on również w Polsce, ponieważ w 1751 r. na krótko został mianowany nadwornym malarzem króla Polski Augusta III Sasa. Monument wykonał Vincenzo Pacetti. Ponadto w ołtarzu nawy lewej mieści się dzieło Ludovico Stern – „Święci Piotr i Paweł”.

W okolicy portalu widzimy inskrypcję grobową Fryza o imieniu Hebi z 1004 r.

Pod kościołem mieszczą się ruiny starego kościoła z IX wieku, widoczne przez szybkę w posadzce.

Na końcu ulicy w oczy rzuca się oczywiście kolumnada Berniniego, wzdłuż której w lewo biegnie ulica via di Paolo VI, skręćmy w nią by dojść na plac Piazza del Sant’Uffizio gdzie zobaczymy Palazzo del Sant’Uffizio – eksterytorialną siedzibę Kongregacji Nauki Wiary.

Powstał na początku XVI wieku, przebudowany w latach 1524 – 1525 przez Giuliano Leni, Pietro Roselli i Michała Anioła. Od 1567 r. pełnił rolę siedziby Świętego Oficjum (Świętej Inkwizycji). Obecny wygląd uzyskał w latach 1921 – 1925 wg proj. Pietro Guidi. To tutaj pracował kard. Joseph Ratzinger zanim został obrany papieżem.

Do lewej strony pałacu przylega Oratorium S. Pietro in Borgo, również posiadające status eksterytorialności.

Powstało prawdopodobnie w XI wieku, zostało jednak przebudowane w latach 1447 – 1455 na zlecenie papieża Mikołaja V. Ostatnią renowację obiekt przeszedł w 1923 r. Jego wnętrze skrywa freski z XV wieku, między innymi „Madonnę z Dzieciątkiem”, wykonaną przez mistrza Franciszka. Pochowany tu został kardynał Alfredo Ottaviani – sekretarz Świętego Oficjum w latach 1959 – 1966 i proprefekt Kongregacji Nauki Wiary w latach 1966 – 1968.

Po przeciwnej stronie placu widzimy pozostałości dawnych murów obronnych Borgo.

Zaś za rogiem, za oratorium mieści się wmurowana w ścianę i zaślepiona dawna brama miejska zwana Porta Cavalleggeri.

Wracamy przed Plac św. Piotra, w miejsce, z którego wychodzi, a raczej w którym kończy się główna ulica Borgo – via della Conciliazione. Jej budowa zaczęła się już w 1929 r., zaraz po podpisaniu Traktatów Laterańskich, na mocy których powstało Państwo Watykan. Trzeba pamiętać, że już wcześniej biegł tędy trakt, pośrodku którego gdzieniegdzie wznosiły się budynki. Nazywano to Spina del Borgo.

Aby wybudować ulicę należało teren poszerzyć.

Doszło zatem do aktu destrukcji, zaczęto wyburzać stojące tu obiekty.

Kilka budynków udało się jednak zachować, przesunięto je po prostu troszkę na lewo i troszkę na prawo względem oryginalnego miejsca wzniesienia. Budowa ulicy zakończyła się w Roku Jubileuszowym 1950, oświetlono ją wtedy elektrycznymi lampami przypominającymi kształtem egipskie obeliski. Autorami projektu wg którego powstała ulica są Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli.

Spacer po tej arterii Borgo zaczynamy od przyjrzenia się stojącemu pod numerem 44 Palazzo Rusticucci.

Jego budowa zaczęła się około roku 1585 dla kard. Girolamo Rusticucci, według projektu Domenico Fontana i jego ucznia Carlo Maderno. Na początku XX wieku mieszkały tutaj siostry papieża Piusa X. Podczas wyburzania Spina del Borgo budynek został zniszczony i odbudowany w dzisiejszym miejscu z wykorzystaniem oryginalnego materiału budowlanego. Na parterze mieści się kawiarnia Antico Caffè San Pietro Dal 1775 SRL – stara i baaardzo droga

Pod nr 51 wznosi się Palazzo Cesi, zbudowany na początku XVI wieku dla kard. Francesco Armellini.

Jego projektantami byli Martino z Parmy, Giovenale z Narni oraz Anderlino z Mantovy. Po śmierci kardynała budynek przeszedł w ręce innego duchownego – kardynała biskupa z Todi – Pier Donato Todi.

Pod numerami 32 – 36 widzimy budynek zwany dziś Palazzo della Congregazione per le Chiese orientali.

Został on zrekonstruowany po ukończeniu budowy ulicy. Wcześniej nazywał się jednak Palazzo dei Convertendi, zbudowano go w połowie XVI wieku, wchłonął inny budynek tu stojący – Palazzo Caprini zaprojektowany w latach 1501 – 1510 przez Bramantego, w którym zmarł Rafael Santi.

Po stronie przeciwnej, pod nr 33 zauważymy Palazzo dei Penitenzieri.

Jego budowa rozpoczęła się w 1480 r. dla kard. Domenico Della Rovere, prawdopodobnie wg proj. Baccio Pontelli. Swoją obecną nazwę zawdzięcza papieżowi Aleksandrowi VII, który przeniósł tu specjalną jednostkę spowiedników o szczególnych uprawnieniach. Nazywano ich Spowiednikami Penitencjarnymi. Dziś mieści się tutaj hotel. Fasada bardzo przypomina Palazzo Venezia. Po bokach podstawy odnajdziemy dwie fontanelle ze smokami – znakami heraldycznymi papieża Pawła V Borghese. Herb umieszczony na fasadzie należy natomiast do papieża Klemensa XIV. Wnętrza tego hotelu zdobione są pięknymi freskami, między innymi Pinturicchio.

Zwróćmy teraz uwagę na stronę przeciwną, gdzie wznosi się piękny Palazzo Torlonia.

Jego budowa rozpoczęła się w 1496 r., prawdopodobnym architektem tego obiektu wydaje się być Andrea Bregno, choć niektórzy twierdzą, że wmieszał się w to Donato Bramante i to jego projekt oglądamy. Nie ma na to jednak jednoznacznych dowodów. Zamieszkał w nim kard. Adriano Castellesi, sekretarz papieża Aleksandra VI Borgia. Po jakimś czasie budynek przeszedł w ręce najpierw ambasadora Anglii (wtedy dekoracją sgraffitową ozdobił go Polidoro da Caravaggio), później bogatego bankiera francuskiego o nazwisku Giraud, wreszcie w 1820 r w ręce rodu Torlonia, który do dziś jest w jego posiadaniu. Ród Torlonia przywrócił obiekt do oryginalnego, renesansowego wyglądu. Portal wejściowy wykonany przez Antonio Valeri prowadzi na dziedziniec zdobiony dwiema XIX – wiecznymi fontannami, który według tradycji zaprojektował uczeń Bramantego – Rafael Santi (co też nie zostało potwierdzone).

Ciekawostką jest, że kiedy w pałacu mieszkała rodzina Giraud, z tyłu zbudowano mostek łączący pałac z tajnym przejściem papieskim biegnącym w murach obronnych (jeszcze o tym opowiemy). Dziś już pomostu nie ma, nie wiadomo kiedy go rozebrano, jednakże po dzień dzisiejszy pozostał niewielki ślad wskazujący na jego obecność.

Tuż obok, pod numerem 22 widzimy Palazzo Latmiral.

Powstał w 1887 r. wg proj. Agide Spinedi dla Giuseppe Latmiral. Odrestaurowali go później dwaj architekci odpowiedzialni za budowę ulicy: Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli. Dziś mieści się tutaj ambasada Brazylii przy Stolicy Apostolskiej.

Dalej wznosi się kościół S. Maria in Traspontina.

Pierwszą świątynię zbudowano trochę bliżej zamku św. Anioła. Została wyburzona w 1564 r. w związku z budową fortyfikacji zamkowych. W obecnym miejscu w 1566 r. architekt Giovanni Sallustio Peruzzi (syn Baldassare Peruzzi) rozpoczął odbudowę kościoła, kontynuował ją Ottaviano Mascherino (który pracował tu w latach 1581 – 1587) a potem Francesco Peparelli (pracował w 1637 r. wykonując kampanilę). Obecna świątynia stanęła w miejscu antycznej piramidy Meta Romuli zwanej tak, gdyż aż do średniowiecza myślano, że jest to grobowiec Romulusa. Była podobno wyższa niż istniejąca do dziś Piramida Cestiusza. Uważa się, że miała około 40 metrów wysokości. W czasach renesansu wierzono zaś, że to grobowiec Scypionów. Rozebrano ją w roku 1499 na zlecenie papieża Aleksandra VI Borgia, w związku z budową drogi via Alessandrina.

Wysoka fasada kościoła zbudowana jest z trawertynu, ma dwie kondygnacje, pięć rzędów w dolnej części i trzy w górnej. Dzielą je pilastry. Do środka prowadzą trzy portale, z czego główny zdobiony jest stiukową „Madonną z Dzieciątkiem” z XVIII wieku.

Wnętrze jest jednonawowe, nakryte sklepieniem kolebkowym, ma 5 kaplic na każdym boku.

Część od wejścia do czwartych kaplic wykonał Peruzzi, od czwartych kaplic do filarów podtrzymujących kopułę – Mascherino, a resztę Peparelli. Warto zwrócić uwagę na nietypowość kopuły, której wysokość została zredukowana tak, by była jak najniższa i nie zasłaniała pola ostrzału artylerzystom strzelającym w razie wojny z Zamku św. Anioła. Dlatego kopuła nie posiada tamburu.

Zwiedzanie zaczniemy standardowo od prawej strony:

Kaplica 1) Kaplica św. Barbary patronki Kompanii Artylerzystów Zamkowych. Widzimy tu dzieło Cavalier d’Arpino – „Św. Barbara” z 1597 r., a także „Historie z życia św. Barbary” wykonane w latach 1610 – 1620 przez Cesare Rossetti, według rysunków Cavalier d’Arpino. W kaplicy tej pochowany został w 1730 r. Oliviero Malatesta.

Kaplica 2) Mieści się tu „Ekstaza św. Kanuta IV” autorstwa Daniele Seyter. Św. Kanut IV był królem Danii w latach 1080 – 1086. Freski na sklepieniu i w lunetach są dziełem Alessandro Francesi.

Kaplica 3) Odnajdziemy tu „Niepokalane Poczęcie” z warsztatu Gerolamo Muziano.

Kaplica 4) Kaplica Krucyfiksu. Mieści drewniany „Krucyfiks” z XVI wieku. Po bokach widzimy freski Cesare Conti: „Madonna” oraz „Św. Jan Ewangelista”. Ściany boczne pokryte są freskami autorstwa Bernardino Gagliardi – „Historie Pasyjne”.

Kaplica 5) Dostrzeżemy tu dzieło “Św. Albert” oraz „Historie z życia św. Alberta” – Antonio Circignani.

W prawym ramieniu transeptu widzimy „Objawienie się Trójcy Świętej trzem świętym” – Giovanni Domenico Cerrini.

Pendentywy kopuły zdobią postacie „Świętych” wymalowane przez Pietro Paolo Baldini.

Ołtarz główny zaprojektowany został w 1674 r. przez Carlo Fontana.

Nakryty jest baldachimem w kształcie korony podtrzymywanej przez 4 stiukowe anioły autorstwa Leonardo Retti. W ołtarzu mieści się ikona „Maryi Dziewicy” przywieziona z Ziemi Świętej przez Karmelitów około roku 1216. Po bokach ołtarza stoją posągi świętych Karmelitów dłuta: Alessandro Rondoni, Giacomo Antonio Lavaggi, Vincenzo Felici i Michele Maille. Ponadto w chórze odnajdziemy jeszcze dzieła Angelo Papi z 1760 r.

W lewym ramieniu transeptu ze sklepieniem dekorowanym freskami przez Biagio Puccini widzimy dzieło Giovanni Paolo Melchiorri – „Św. Andrzej Corsini”.

Kaplica 5) Odnajdziemy tu „Modlitwę św. Anioła Męczennika” oraz „Historie z życia św. Anioła” – wykonane przez Giovanni Battista Ricci.

Kaplica 4) Zaprojektowana została przez Antonio Gherardi, który jest również autorem dzieła „Ekstaza św. Teresy”.

Kaplica 3) Mieści „Biczowanie św. Piotra i Pawła” oraz „Historie z życia świętych Piotra i Pawła” autorstwa Giovanni Battista Ricci. Zauważymy też „Krucyfiks” – efekt pracy złotników rzymskich XIV wieku. Po bokach ołtarza stoją dwie kolumny. Według tradycji przywiązani do nich byli św. Piotr i św. Paweł podczas biczowania.

Kaplica 2) Widzimy tu „Św. Eliasz pomiędzy św. Antoniem Opatem i błogosławionym Franco ze Sieny” – Giacinto Calandrucci.

Kaplica 1) To baptysterium, w którym przechowuje się „Pietę”, terakotowe dzieło z XV wieku. Kaplicę zdobią też drewniane „Anioły”, które wyszły ze szkoły Ercole Ferrata.

Do kościoła (po lewej stronie) przylega malutkie Oratorium Doktryny Chrześcijańskiej wykonane wg proj. Nicola Michetti w 1715 r. Możemy tam dostrzec kilka dzieł, między innymi na sklepieniu „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi Karmelitami” – Giovanni Conca, a także „Nauczanie Jezusa” – Luigi Garzi.

Ponadto w klasztorze zakonnicy przechowują dzieła Angelo Papi a także „Triumf św. Alberta” – Carlo Maratta.

Na samym początku ulicy (my ją bowiem zwiedzamy od tyłu) wznoszą się dwa otwierające ją budynki zaprojektowane w latach 1943 – 1948 przez autorów via della Conciliazione czyli architektów Marcello Piacentini i Attilio Spaccarelli. W tym po lewej (czyli po prawej idąc od Zamku św. Anioła) mieści się Audytorium Pojednania, gdzie odbywają się koncerty symfoniczne orkiestry Akademii św. Cecylii.

Przekraczając skrzyżowanie wchodzimy na plac, na którym wznosi się potężny Zamek św. Anioła. Po drodze, zerknijmy w lewo, gdzie zobaczymy pomnik św. Katarzyny Sieneńskiej.

W 123 roku rozpoczęła się budowa mauzoleum dla cesarza Hadriana, prawdopodobnie wg proj. Demetriano, choć jest prawdopodobnym, że sam cesarz dodał do niego swoje „trzy grosze”. Grobowiec ten ukończono w 139 r. już za rządów Antonina Piusa. Wybudowano go na kwadratowej bazie wysokości aż 15 metrów, o boku długości 89 m. Na tej podstawie wzniesiono okrągłe mauzoleum, które miało średnicę 64 m. i wysokość 15 m. Nakrywała je kopuła, na szczycie której zasadzono drzewa cyprysowe, pomiędzy nimi, na podwyższeniu, wznosił się potężny, wykonany z brązu pomnik cesarza Hadriana w kwadrydze. Ściany bazy ozdobiono fryzem z tzw. bukranionami, czyli wzorem składającym się z głowy byka oraz girland i wstęg. Biegła tam też inskrypcja wymieniająca wszystkich pochowanych w tym grobowcu członków rodziny. Mauzoleum miało stać się grobowcem cesarza Hadriana i jego żony Vibii Sabiny. Pochowano tu później Antonina Piusa wraz z żoną Faustyną Starszą oraz trójką ich dzieci, Lucjusza Eliusza Verusa Cezara, Kommodusa, Marka Aureliusza i trzech jego synów, Septymiusza Sewera i jego żonę Julię Domnę oraz ich dzieci a także Getę i Karakallę. Wejście do grobowca prowadziło przez tzw. dromos (korytarz zbudowany z ciosów kamiennych), którym dotrzeć można było do kwadratowego pomieszczenia z niszą, w której stał posąg cesarza Hadriana. Z tego pomieszczenia kolejnym korytarzem schodziło się do właściwej komory grobowej o wymiarach 8 x 8 m. Jego ściany posiadały liczne wnęki z przeznaczeniem na urny z prochami zmarłych. Funkcję grobową obiekt pełnił do roku 271. Wtedy mauzoleum włączono w obręb murów obronnych Rzymu. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, końcem V wieku król Ostrogotów Teodoryk zmienił obiekt w więzienie a potem w twierdzę

Obecną nazwę, czyli Zamek św. Anioła, obiekt ten otrzymał w 590 r. Wiązało się to z pewną legendarną wizją. W tym czasie w Rzymie panowała zaraza, ludzie umierali każdego dnia, trupy walały się po ulicach. Pewnego dnia po wyborze na papieża Grzegorz I Wielki zorganizował pokutną procesję by błagać Boga o litość. Wtedy ponoć ukazał się na niebie, ponad Mauzoleum Hadriana archanioł Michał (w niektórych źródłach można wyczytać, że nie była to wizja tylko sen), z mieczem skierowanym w dół, który za chwilę podniósł i schował do pochwy. Miał to być symbol, że gniew boży się skończył i zaraza ustanie. Na pamiątkę tego wydarzenia powstała obecna nazwa. Wtedy też wzniesiono górną część (ceglaną) budowli, na szczycie której umieszczono drewnianą figurę archanioła Michała. Troszkę później, bo w 608 r. papież Bonifacy IV zbudował na szczycie Kaplicę św. Anioła w Niebie.

W 974 r. obiekt przeszedł w ręce rodu Crescenzi, którzy dość długo tu mieszkali. Następnie zamek przejęli Pierleoni i wreszcie Orsini. Wywodzący się z tego rodu papież Mikołaj III zlecił w 1277 r. połączenie zamku z Pałacem Watykańskim tajnym korytarzem, mającym ułatwić ucieczkę papieżowi podczas ewentualnego oblężenia. Od tego momentu obiekt stał się twierdzą papieską. Umieszczono w nim również archiwum papieskie oraz skarbiec. Część dolną wykorzystywano zaś jako salę sądową i papieskie więzienie. Drewnianą figurę archanioła na szczycie zastąpiono posągiem marmurowym. W 1379 r. zniszczono go. W 1395 r. na zlecenie papieża Bonifacego IX architekt Niccolò Lamberti przeprowadził szereg prac mających na celu wzmocnienie oraz modernizację struktury obronnej obiektu. Zmieniono sposób wejścia do zamku, do którego można było się od tej pory dostać jedynie przez most zwodzony. Kaplicę umieszczoną na szczycie przebudowano i poświęcono Archaniołowi Michałowi. Przez kolejne stulecia następni papieże dokonywali szeregu kolejnych modyfikacji. W 1453 r. umieszczono na szczycie nowego marmurowego anioła ze skrzydłami. W połowie XV wieku papież Mikołaj V zbudował trzy bastiony na rogach fortecy. Aleksander VI Borgia zlecił architektowi Antonio da Sangallo Starszemu dalsze prace nad umocnieniami, dzięki czemu obiekt stał się nowoczesną fortecą gwiaździstą. Wtedy przebudowano istniejące trzy bastiony i dobudowano czwarty, nazwane zostały imionami czterech Ewangelistów. Zbudowano również wysoką wieżę pomiędzy zamkiem a mostem. Papież Borgia stworzył też w zamku swój prywatny apartament udekorowany freskami Pinturicchio, a cały kompleks otoczył ogrodami i fontannami. Lubił tu mieszkać, organizować wystawne bankiety a nawet przedstawienia teatralne. Dziś po apartamencie nic nie zostało, rozebrano go bowiem w 1628 r. na zlecenie papieża Urbana VIII. W 1497 r. podczas burzy w zamek trafił piorun, doprowadzając do wybuchu zgromadzonego na szczycie prochu. Wybuch ten zniszczył figurę archanioła, którą zastąpiono nowym aniołem, wykonanym ze złoconego brązu.  Twierdza zdała egzamin w 1527 r. kiedy to papież Klemens VII ukrył się w niej podczas tzw. Sacco di Roma. Wtedy też kazał zdjąć posąg archanioła i przetopić go na armaty. W 1542 r. doszło do kolejnej przebudowy zamku na zlecenie papieża Pawła III. Prace prowadzili tu wtedy architekci Raffaello Sinibaldi da Montelupo i Antonio da Sangallo Młodszy. Oni na szczycie umieścili kolejnego marmurowego archanioła (dziś widoczny jest na dziedzińcu zamkowym). Dekoracją pomieszczeń wewnętrznych zajęli się natomiast Perin del Vaga (uczeń Rafaela Santi) oraz Luzio Luzi z Todi, z którym współpracował Livio Agresti. Długie ściany łączące bastiony okalające zamek rozpoczęto stawiać w czasie pontyfikatu Pawła IV i ukończono za czasów jego następców. Ich autorem był architekt Francesco Laparelli. W 1630 r. papież Urban VIII Barberini nakazał wyburzyć wszystkie dotychczasowe umocnienia wraz z wieżą Borgii i rozpoczął budowę nowych, tworząc wielką przednią ścianę osłonową i przenosząc wejście w obecne miejsce. W 1753 r. Peter Anton von Verschaffelt wykonał posąg archanioła Michała, który dziś możemy podziwiać na szczycie zamku.

W XIX wieku, w okresie walk o niepodległość zamek wykorzystywany był jako koszary, od XX wieku zaś jest obiektem muzealnym. Początkowo przechowywano tu zbiory Muzeum Inżynierii Wojskowej obecnie jest to Muzeum Broni Średniowiecznej.

Aby mieć najlepszy widok na zamek należy stanąć na końcu jednego z najpiękniejszych mostów Rzymu – Mostu św. Anioła.

Nieprawdą jest to co wyczytać można w niektórych przewodnikach, jakoby most wybudował GianLorenzo Bernini! Jego budowa, na zlecenie cesarza Hadriana, rozpoczęła się bowiem w 130 r. i ukończyła w 134 r. Stanowić miał pomost pomiędzy lewym brzegiem Tybru a mauzoleum położonym na jego prawym brzegu. Jego projekt oraz budowę przypisuje się architektowi o imieniu Demetriano. Most nazwano Pons Aelius (Most Eliusza). Zbudowany został z trawertynu, miał osiem przęseł, Z czego trzy skrajne na lewym brzegu i dwa skrajne na prawym były ułożone pod kątem stanowiąc podejścia rampowe do centralnej części mostu złożonej z trzech przęseł. Bo bokach nawierzchni ciągnęły się wysokie chodniki. W 472 r. most użyty został przez Germanów, którzy pod dowództwem Rycymera zaatakowali wschodnią część miasta bronioną wówczas przez legiony cesarza Prokopiusza Antemiusza. Wczesne wieki średnie przyprowadziły olbrzymie rzesze pielgrzymów, którzy podążając do grobu św. Piotra, przedostawali się na drugą stronę Tybru właśnie tym mostem. Wtedy też zaczęto go nazywać Mostem św. Piotra. Za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego, w VI w. zyskał obecną nazwę. W 1450 r. doszło na moście do wielkiej tragedii. Podążający nim w czasie Roku Jubileuszowego pielgrzymi spowodowali zarwanie się balustrad. Zginęło wtedy około 200 osób. Po „Sacco di Roma” (1527 r.) papież nakazał rozebrać zniszczone dwie okrągłe kaplice flankujące wejście na most: kaplicę św. Marii Magdaleny i Św. Młodzianków, które w połowie XV wieku ufundował papież Mikołaj V. 7 lat później na zlecenie papieża Klemensa VII Medici przy wejściu na most ulokowano dwie figury: „Św. Piotra” (autorstwa Lorenzetto) i „Św. Pawła” (wykonaną przez Paolo Taccone). Potem kolejno na most dodawano figury czterech Ewangelistów oraz patriarchów: Adama, Noego, Abrahama i Mojżesza. W latach 1668 – 1669 r. kolejny z papieży, Klemens IX, nakazał wyburzenie pięciu skrajnych przęseł mostu (tych stanowiących podpory ramp) i zastąpił je dwoma przęsłami. Zniszczono też wtedy statuy Ewangelistów i Patriarchów. Dodano natomiast obecne balustrady. Nadzór nad przebudową prowadził GianLorenzo Bernini. Zatem to nie on zbudował most! On go jedynie przebudował. Dziś oryginalnymi elementami antycznymi są trzy środkowe przęsła mostu.

Bernini umieścił też wtedy na szczytach balustrad 10 aniołów trzymających elementy związane z Pasją Chrystusa. Jednak to nie on je wykonał, jak można wyczytać w niektórych publikacjach (jego dziełem były jedynie dwa posągi).  Większość stworzyli uczniowie mistrza. Wymieńmy poszczególne anioły podążając od posągów świętych Piotra i Pawła: „Anioł z Kolumną Biczowania” (Ercole Antonio Raggi), „Anioł z Biczem” (Lazzaro Morelli), „Anioł z Koroną Cierniową” (oryginał wykonał GianLorenzo Bernini wraz ze swoim synem Paolo, dziś jednak znajduje się w kościele Sant’Andrea delle Fratte, tutaj widzimy kopię autorstwa Pietro Paolo Naldini),

„Anioł z Przenajświętszym Obliczem” (Cosimo Fancelli), „Anioł z Ubraniem i Kośćmi” (Pietro Paolo Naldini), „Anioł z Gwoździami” (Girolamo Lucenti), „Anioł z Krzyżem” (Ercole Ferrata), „Anioł z Kartuszem” (oryginał wykonał GianLorenzo Bernini i jego syn Paolo, dziś w kościele Sant’Andrea delle Fratte, na moście zaś widzimy kopię dłuta Giulio Cartari),

„Anioł z Gąbką” (Antonio Giorgetti) oraz „Anioł z włócznią” (Domenico Guidi). Każdy pielgrzym wchodząc na most przechodził tak jakby „Drogę Krzyżową” pokutując za swoje grzechy.

Na koniec warto wiedzieć, że Most św. Anioła był również wykorzystywany jako miejsce wykonywania kary śmierci. Przywiązywano tu ciała po dekapitacji. Było ich tak dużo, że w XVI wieku pojawiło się powiedzenie: „Więcej tu odciętych głów wiszących na ramionach niż melonów na Campo de’ Fiori”.

Obecny wygląd most zawdzięcza ostatniej przebudowie do jakiej doszło w latach 1892 – 1893, w związku z regulacją rzeki. Dziś ma długość 135 metrów oraz szerokość 9 metrów oraz 7 m. wysokości.

Wchodzimy do Zamku św. Anioła, w którym zatrzymamy się na dłużej, gdyż obiekt ten ma wiele poziomów. No właśnie, ile? W każdym bowiem przewodniku podają nam zupełnie inne dane. Jedne podają 5 poziomów, inne 6, jeszcze inne 7! Niespodzianka! Żadna z tych odpowiedzi nie jest prawidłowa. Powiecie, że przecież wystarczy zajrzeć na oficjalną stronę internetową zamku, aby poznać prawdę? Błąd. Tam wyczytamy, że poziomów jest 6. Zapomnieli tam jednak wspomnieć, że w planach nie uwzględniono poziomów, których nie można oficjalnie zwiedzać. To ile w końcu ich jest? Prawidłowa odpowiedź brzmi: 8! Niestety nie wszystkie poziomy i nie wszystkie pomieszczenia zamkowe dostępne są do zwiedzania, my jednak opiszemy również te niedostępne.

Wchodząc przez bramę główną (litera A na poniższym planie) dostajemy się na poziom 1 do miejsca zwanego Korytarzem Zbawiciela.

Bierze on swą nazwę od marmurowego popiersia „Chrystusa Salwatora”, datowanego na XV wiek. Wykonał je Isaia da Pisa, w oryginale znajdowało się w łuku wewnętrznej fasady.

Zwiedzając 1 poziom, obchodzimy obiekt dookoła zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Udajemy się najpierw w lewo do kas.

Po zakupie biletów kontynuujemy spacer w lewo, obejściem zewnętrznym zwanym Obejściem Bonifacego IX (litera C na planie).

Stworzone zostało właśnie przez tego papieża wewnątrz antycznego cylindrycznego mauzoleum.

Kiedyś mieściły się tu stajnie oraz magazyny papieskie. Możemy tu odnaleźć jeszcze fragmenty dekoracji sepulkralnej oraz pontyfikalnej, a także popiersia, nieznanych osób, choć jedno należy zapewne do kochanka cesarza Hadriana – Antinousa. Pochodzą z połowy II wieku. Dochodzimy do klatki schodowej umieszczonej w murach z lewej strony. Tędy wejść można do wnętrza Bastionu św. Marka.

Lewą część bastionu zajmuje pomieszczenie, w którym mieszczą się przyrządy służące do produkcji oliwy.

Na wprost mieści się izba zawierająca kilka urządzeń militarnych.

Po jej lewej stronie zauważamy drzwiczki. Za nimi znajduje się „tajny tunel watykański”. To tędy papież przedostawał się z apartamentów do zamku.

Znajdujące się po prawej stronie schody zaprowadzą nas na szczyt bastionu, gdzie podziwiać możemy katapultę oraz armaty i kule wykorzystywane dawniej do obrony twierdzy papieskiej.

Warto udać się wokół zamku obejściem biegnącym wzdłuż murów obronnych. Możemy tu poczuć się jak dawni żołnierze papiescy, walczący z najeźdźcą.

Obejdźmy zatem wszystkie 4 bastiony. Drugim po drodze jest Bastion św. Łukasza.

Kolejnym Bastion św. Jana.

Jego wewnętrzne pomieszczenia kryją fragmenty armat używanych w XVI wieku.

Czwarty i ostatni to Bastion św. Mateusza.

Dochodzimy ponownie do pierwszego bastionu i schodzimy na dół kontynuując spacer obejściem.

Po drodze mijamy dawną Kaplicę Krucyfiksu zwaną też Kaplicą Skazańców, tu bowiem papiescy więźniowie modlili się po raz ostatni idąc na śmierć.

Za kaplicą widzimy Dziedziniec Klemensa X, na którym prawdopodobnie rozstrzeliwano niektórych więźniów.

Idąc wciąż obejściem dostrzeżemy fragmenty oryginalnej kamiennej posadzki z czasów cesarza Hadriana!

Mijając po lewej stronie ruiny dawnych Cel Więziennych dochodzimy przed wejście główne.

Schodząc po schodkach po prawej stronie stajemy we wnętrzu „Dromos” (nr 1) czyli jak już wspominaliśmy korytarzu zbudowanym z ciosów kamiennych prowadzącym do komory grobowej. Korytarz ma 12 metrów długości, nakryty jest sklepieniem kolebkowym, zakończony atrium z niszą (nr 2), w której kiedyś znajdował się wielki posąg cesarza Hadriana (do dziś zachowała się tylko jego głowa przechowywana w Muzeach Watykańskich).

Z lewej strony sali, w szklanej gablocie wystawiono model oryginalnego mauzoleum, stworzony na podstawie badań archeologicznych. Na prawo bieg swój rozpoczyna tzw. Spiralna Rampa (nr 3) dawniej pokryta mozaikową posadzką, pod którą biegł antyczny system odprowadzania deszczówki. W ścianach zaś stworzono bardzo nowoczesny jak na tamte czasy system wentylacji wprowadzający do mauzoleum świeże powietrze!

Korytarz ma 125,5 m. długości, 3 metry szerokości i około 6 metrów wysokości, prowadzi na wyższy poziom. Patrząc na sklepienie zauważymy w pewnym momencie dużą dziurę. To trzeci poziom zamku, tam znajduje się Cela S. Marocco, w której więziony był Benvenuto Cellini, o tym jednak później.

Tuż przy końcu rampy, po prawej stronie dostrzec można szyb XVIII – wiecznej windy, która łączyła dolną część zamku z Kaplicą Leona X.

Poziom 2

Tuż za portalem wejściowym biegnie w lewo Kordonata Pawła III prowadząca nas przez żelazny most do wnętrza mauzoleum.

Powstała w 1545 r. zastępując wcześniejszą klatkę schodową. Zrealizowana została przez wojskowego architekta Nicolò Lamberti. Pod mostem widzimy Salę Urn.

W ścianach przygotowano nisze, które stanowić miały miejsca spoczynku urn z prochami cesarza Hadriana, jego zony Sabiny oraz synów Elio i Cesara. W jednej z wnęk mieści się dziś tablica z inskrypcją upamiętniającą słowa jakie w chwili śmierci wypowiedzieć miał Hadrian:

“Animula vagula blandula

Hospes comesque corporis

Quae nunc abibis in loca

Pallidula rigida nudula,

Nec, ut soles, dabis iocos.”

„Duszyczko moja tkliwa i ruchliwa,

Gościu ciała mojego i drużko,

Co pójdziesz teraz w krainy ciemności,

Twarde i nagie, i pełne bladości,

A żartów zwykłych stroić już nie będziesz”.

Za salą wchodzimy kolejną kordonatą zwaną Rampą Średnicową (nr 4) do pomieszczeń z niszami na urny (nr 5 i 6) i dalej aż na Dziedziniec Honorowy. Jesteśmy na 4 poziomie. Zastanawiacie się pewnie gdzie nam umknął poziom 3?? Otóż schodzi się tam z poziomu 4 Zajmijmy się zatem najpierw wyższym poziomem.

Poziom 4

Zaczynamy od Dziedzińca Honorowego (nr 7), który zwany jest czasami Dziedzicem Anioła ze względu na stojącą tu marmurową statuę „Archanioł Michał chowający miecz do pochwy” autorstwa Raffaello da Montelupo w 1544 r. Jak wspominaliśmy znajdowała się ona na szczycie zamku aż do roku 1747.

Po prawej stronie dziedzińca znajdują się pomieszczenia Zbrojowni Papieskiej (nr 9 – 14). Możemy tu zobaczyć mały zbiór broni jaką posługiwała się armia papieska w wiekach XV – XX.

W głębi dziedzińca widzimy rampę schodową nazwaną imieniem papieża Urbana VIII (nr 8). Na początku po lewej stronie dziedzińca mieści się przejście do Komnat Klemensa VIII (nr 15 – 16).

Dzisiejszy wygląd zawdzięczają restauracji przeprowadzonej przez Mariano Borgatti.

Wystawia się w nich obecnie ekspozycje czasowe.

Z Komnat Klemensa VIII bezpośrednio przejść można do Sali Sprawiedliwości (nr 17), zwanej tak ze względu na dekorację freskową z przedstawieniem „Anioł Sprawiedliwości” przypisywaną Domenico Zaga.

Ten wielki salon (dawna sala antycznego mauzoleum) przebudowano w czasach papieża Mikołaja V. Służył często jako papieska sala sądowa. Tu przed papieżem klęczała między innymi Beatrice Cenci oskarżona o ojcobójstwo, która została później ścięta przed zamkiem Świętego Anioła. Tu klęczał również Giordano Bruno, gdy skazywano go na śmierć za głoszenie herezji.

Z sali tej przedostać się można do pomieszczenia zwanego Salą Apolla (nr 18).

To pierwszy z wielu apartamentów budowanych w zamku przez kolejnych papieży. Salon dekorowany jest freskami zrealizowanymi w latach 1545 – 1547 przez Perin del Vaga na zlecenie papieża Pawła III Farnese. To dekoracja groteskowa z widocznymi „Historiami Apolla”. W lunetach widzimy ponadto personifikacje „Sztuk Wyzwolonych”.

Na końcu po prawej stronie Sali Apolla widzimy niewielkie pomieszczenie. To Kaplica Leona X (nr 19) zwana czasem Kaplicą świętych Cosmy i Damiana.

Powstała dość wcześnie, już za papieża Eugeniusza IV (pierwsza połowa XV wieku), w czasach Leona X została przebudowana i nazwana jego imieniem. Niewiele osób wie, że pracami kierował wtedy Michał Anioł! W ołtarzu widzimy marmurową płaskorzeźbę „Madonna z Dzieciątkiem” z pierwszej połowy XVI wieku, wykonaną prawdopodobnie przez Raffaello da Montelupo – uczeń Michała Anioła. Powyżej zaś herb papieża Leona X Medici.

Na lewo widzimy przejścia do pomieszczeń stanowiących kolejny apartament papieski. To tzw. Sale Klemensa VII (nr 20 i 21). Wystawia się w nich czasowe ekspozycje. Pierwsza z nich (papieska sypialnia) dekorowana jest pięknym fryzem z puttami i imieniem papieża z 1533 r., prawdopodobnie autorstwa Michele Bartolomeo da Lucca i Matteo Crassetti, którzy posiłkowali się projektem Giulio Romano.

Można z niej przejść na Dziedziniec Leona X (nr 23) zdobionego Loggią Leona X, a z niego zaś do trójkątnej salki zwanej Dziedzińczykiem (nr 24). Nie są niestety dostępne dla turystów.

Z drugiej sali (nr 21) można się przedostać na Dziedziniec Aleksandra VI i stamtąd schodkami do malutkiego pomieszczenia identyfikowanego jako papieska łazienka (niestety obydwa obiekty niedostępne do zwiedzania). Pieszczotliwie nazwano je Bagnietto czyli Łazieneczka. Widać w nim wannę, w której podgrzewano papieżowi wodę. Sala dekorowana jest groteską autorstwa Giovanni da Udine, który był uczniem Rafaela Santi.

Za pomieszczeniem drugim (nr 21) przechodzimy na Dziedziniec Studzienny(nr 22), gdzie wewnątrz małych pomieszczeń wystawione są malowidła przedstawiające równe widoki na zamek.

Z tego dziedzińca przedostać się można do położonych na poziomie 3 więzień papieskich (wejście oznaczone na planie numerem 25)

oraz do Olejowni (zejście nr 32 na planie)

a także na wyższy poziom.

Poziom 3

Pomieszczenia Papieskiego Więzienia (nr 27 – 31), do których dostajemy się przez salę zwaną Pomieszczeniem Przejściowym, z której wychodzi półokrągły korytarz, składały się z 5 cel więziennych.

W ostatniej z nich przez ponad rok więziony był Benvenuto Cellini – rzeźbiarz i złotnik florencki okresu manieryzmu. Cellini dwa razy w swym życiu odwiedził Zamek św. Anioła. Pierwszy raz w 1527 r., kiedy Rzym został najechany przez wroga („Sacco di Roma”) udało mu się w ostatniej chwili wbiec do zamku, zanim obrońcy zamknęli bramy twierdzy. Chwilę po nim wykorzystując Passetto, do twierdzy wkroczył papież Klemens VII. Swoje brawurowe wyczyny podczas obrony zamku (oczywiście wielokrotnie przesadzone i podkolorowane) opisał Cellini w swej autobiografii „Benvenuta Celliniego żywot własny spisany przez niego samego”. Podobno, kiedy papież dowiedział się, że ten złotnik znajduje się w zamku, wezwał go i przekazał mu swój skarb oraz tiarę. Kazał wydłubać wszystkie kamienie szlachetne i zaszyć je w podszewce papieskiego płaszcza, tak by mógł je mieć zawsze przy sobie. Złoto zaś kazał przetopić w jedną sztabę. Benvenuto Cellini zamknął się sam w pomieszczeniu na szczycie zamku, wykonał piec i przetopił złoto. 10 lat po tych wydarzeniach Cellini został aresztowany na zlecenie syna papieża Pawła III – księcia Pier Luigi Farnese i oskarżony o to, że przetapiając skarb Klemensa VII przywłaszczył sobie jego część. Osadzono go w papieskim więzieniu, właśnie tutaj, z którego podobno uciekł schodząc po zgromadzonych wcześniej związanych ze sobą prześcieradłach, przerzuconych przez okienko celi. Z pomieszczenia tego da się również przejść do Olejowni.

Olejownie papieskie (nr 33 i 34) były to magazyny, w których przechowywano olej wykorzystywany do oblewania obcych armii. Po podgrzaniu do wrzątku lano go na wroga.

Do Olejowni przylegają Silosy (nr 35 – 39) czyli magazyny na zboże.

Poziom 5

Na poziom 5 wchodzimy schodami z Dziedzińca Studziennego. Znajdujemy się w korytarzu zwanym Giretto Piusa IV (nr 42). Ruszajmy w prawo.

Mijamy Loggię Leona X (nr 54)

i dochodzimy do pięknej Loggii Juliusza II (nr 55), którą dobrze widać z zewnątrz, z Mostu św. Anioła.

Zbudowana została na zlecenie tegoż papieża przez architekta Giuliano da Sangallo w latach 1504 – 1505.

Dzielona dwiema kolumienkami zawiera ukryty balkon, niewidoczny z zewnątrz. Malowidłami ozdobili ją prawdopodobnie Michele del Becca da Imola i Pier Matteo d’Amelia.

Stąd przechodzimy do galerii zwanej Giretto Aleksandra VII.

W kilku salach po prawej stronie możemy oglądać eksponaty wojskowe, broń oraz meble z gabinetu marszałka Armando Vittorio Diaz.

W pobliżu odnajdziemy również bar, w którym możemy napić się kawy lub zjeść posiłek.

Obchodząc zamek zgodnie z ruchem wskazówek zegara dochodzimy do Loggi Pawła III (nr 41), której projekt przypisuje się Antonio da Sangallo Młodszemu.

Dekorację stiukową oraz groteskę wykonał natomiast Sermoneta, który pracował tu w latach 1543 – 1544.

Podążając dalej korytarzem zauważamy po prawej stronie szereg małych pokoi (nr 43 – 53), które początkowo stanowiły pomieszczenia mieszkalne rodzin członków dworu papieskiego, z czasem stały się „luksusowymi” celami więziennymi dla wysokiej rangi skazańców.

Wracamy do Loggi Juliusza II, gdzie mieszczą się schodki, którymi dostajemy się do apartamentów papieża Pawła III – jednego z najważniejszych dzieł artystycznych okresu manieryzmu, które powstało w latach 1542 – 1549.

Poprzedza je malutki przedsionek z niszami w ścianach, prawdopodobnie autorstwa Antonio da Sangallo Młodszego, przez który dostajemy się do Sali Pawłowej (nr 56).

Stanowiła wielki salon reprezentacyjny papieża Pawła III. Dekoracją zajął się osobiście Perin del Vaga oraz jego uczniowie: Pellegrino Tibaldi – autor „Archanioła Michała”; Marco Pino – wykonał „Historie z życia Aleksandra Wielkiego”, które widzimy na sklepieniu; Gugliemo Della Porta – twórca dekoracji stiukowej „Triumf Galatei” oraz „Morskie kreatury” a także herbu Pawła III. Po stronie południowej ponad wejściem do sali zauważyć można personifikacje „Obfitości” i „Zdrowia”. Na drzwiach po prawej – „Niebiańska Wenus” oraz „Nadzieja”. W centralnej części ściany dostrzeżemy ponadto „Cesarza Hadriana”, w dwóch tondach przedstawiono „Męczeństwo św. Pawła” i „Ofiara w Listrze”. Po stronie wschodniej mieszczą się trzy monochromie z „Historiami z życia Aleksandra Wielkiego”, ponadto w fałszywych niszach widzimy personifikacje „Roztropności” i „Wstrzemięźliwości”, ponad drzwiami „Cztery Muzy” a w dwóch tondach „Oślepienie Elimasa” i „Św. Paweł przemawia do pogan”. Spójrzmy na stronę północną, gdzie ponad drzwiami znajdują się personifikacje „Kościoła”, „Pojednania”, „Wiary” oraz „Religii”. W części centralnej widzimy „Archanioła Michała”, w dwóch tondach zaś „Św. Paweł przemawia do Żydów” oraz „Nawrócenie św. Pawła”. Została nam w końcu strona zachodnia. Tu dostrzeżemy monochromie: „Aleksander Wielki poświęca 12 ołtarzy” i „Aleksander Wielki doprowadza do pojednania się dwóch żołnierzy”. Zwróćmy jeszcze uwagę na personifikacje „Sprawiedliwości” i „Męstwo” umieszczone w niszach. Doszukać się tu również można kolejnych „Historii z życia Aleksandra Wielkiego”. Na środku posadzki w oczy rzuca nam się herb papieża Innocentego XIII z 1722 roku, za pontyfikatu którego i na zlecenie którego dokonano restauracji tego pomieszczenia.

Na samym końcu po prawej stronie mieści się wejście do Sali Perseusza (nr 57), nazwana tak ze względu na piękny fryz jaki ją dekoruje.

Fryz ten przedstawia „Mit Perseusza i Andromedy” – wykonał go oczywiście Perin del Vaga. Jego dziełem jest też piękny drewniany sufit z centralnie umieszczonym „Archaniołem Gabrielem”.

W sali wystawiana jest część malarskiej kolekcji tego muzeum. Zobaczymy tu między innymi takie dzieła jak: „Św. Hieronim” Lorenzo Lotto, „Madonna pomiędzy św. Rochem i św. Sebastianem” autorstwa jednego z uczniów Lorenzo Lotto, „Chrystus Błogosławiący” i „Św. Onufry” – dzieła Carlo Crivelli, „Pietà” Giovanni Martino Spanzotti czy „Madonna z Dzieciątkiem” nieznanego malarza z Florencji i „Dziewczynka z jednorożcem” – Luca Longhi, Ponadto tron papieża i skrzynie na kosztowności.

Przechodzimy do kolejnej sali – Sali Amora i Psyche (nr 58), która jak łatwo się domyślić, bierze swą nazwę od fryzu autorstwa Perin del Vaga. Zobaczymy tu wielkie łoże papieża Pawła III dekorowane jego herbami.

Również tu podziwiać możemy obrazy, między innymi: „Chrystus dźwigający krzyż” – Paris Bordon, „Chrystus w koronie cierniowej” – Giampietrino czy „Obrzezanie” – Marcello Fogolino. Do sali przylegają cztery małe pomieszczonka, w których przechowuje się kolekcję militariów z czasów od paleolitu aż do XVIII wieku. Cały zbiór liczy około 6000 obiektów.

Wróciwszy do Sali Pawłowej, poprzez Korytarz Pompeiano (nr 59), dekorowany malowidłami Perin del Vaga, dostajemy się na kolejny – 6 poziom.

Poziom 6

Wchodzimy do Sali Bibliotecznej (nr 60) – reprezentacyjnej sali północnej części Apartamentu Pawła III.

Majestatyczne sklepienie dekorowane jest freskami Luzio Luzi – „Historie Rzymskie” oraz „Epizody z życia cesarza Hadriana”. Otaczają je groteski oraz naścienny stiukowy fresk. Z tego pomieszczenia przedostać się można do trzech innych. Jednym z nich jest Pokój Hadriana (nr 61), co nie oznacza, że mieszkał tu cesarz

Zaprojektował ją Mariano Borgatti, freskami dekorował Luzio Luzi oraz Prospero Fontana. Na fresku biegnącym dookoła dostrzegamy putta, faunów a także architekturę antycznego Rzymu: Mauzoleum Hadriana (stąd nazwa pokoju), piramidę Meta Romuli, Zbiornik Naumachia a także Cyrk Nerona. W Sali tej odnajdziemy również dzieła trzech znanych malarzy: Jacob Jordaens, Dosso Dossi oraz Nicolas Poussin.

Z Sali Hadriana przechodzimy do Sali Festonów (nr 62), która swą nazwę zawdzięcza fryzowi dekorującemu ściany. Wyrysował go prawdopodobnie Luzio Luzi a wykonał Prospero Fontana w latach 1544 – 1545. W centralnej części sufitu mieścił się kiedyś „Jednorożec”, który jest symbolem herbowym rodu Farnese, z którego wywodził się papież Paweł III. Dziś oryginalny sufit zasłonięty jest drewnem. Odnajdziemy tu też obraz Antonio Gionima „Kardynał Gozzadini wita w Imoli Jakuba III Stuarta”.

Wracamy do Biblioteki skąd po schodkach w górę dostaniemy się do pomieszczenia zwanego Salką Cagliostro (nr 63), w której więziono ponoć Giuseppe Balsamo zwanego Cagliostro – awanturnika uważającego się za wielkiego magika.

Ściany pokrywa dekoracja Luzio Luzi z 1544 roku. Po bokach sali mieszczą się dwa małe gabineciki: Gabinet Delfina i Salamandry (nr 64) oraz Gabinet Bociana (nr 65).

Ostatnim pomieszczeniem, do którego dostać się można z Sali Bibliotecznej jest Skarbiec (nr 66) – to trzecia z oryginalnych sal antycznego mauzoleum. Przy ścianach stoją szafy wykonane z drewna orzechowego, w których papież Paweł III przechowywał archiwalne dokumenty. W centrum widzimy wielkie skrzynie służące jako sejfy papieskie, gdzie przechowywano papieskie kosztowności – Skarb Kościoła.

Stąd też wychodzi klatka schodowa, która zaprowadzi nas na kolejny poziom zamku.

Poziom 7

Wędrując klatką po lewej stronie zobaczymy zamkniętą kratę a za nią okrągłą salę. To tzw. Rotunda (nr 67).

Pośrodku widzimy XVIII – wieczne żelazne zbrojenie podtrzymujące brązowy posąg „Archanioła Michała” wznoszący się na szczycie zamku. Stąd po schodkach można dostać się do Sali Kolumnowej (nr 68) oraz dwóch przylegających do niej Sal Flagowych (nr 69 – 70). Całość stanowiła w XVIII wieku archiwum papieża Benedykta XIV.

Podążając dalej okrężną klatką schodową dochodzimy do tarasu znajdującego się u stóp „Archanioła Michała” – brązowej statuy wykonanej w 1752 r. przez Pieter Antoon van Verschaffelt.

Z tarasu podziwiać możemy piękną panoramę Rzymu.

Kiedy wychodziliśmy schodkami na taras, na pewno zwróciliśmy uwagę, że klatka biegnie jeszcze wyżej, zamknięta jest jednak kratą. To wejście na ostatni poziom zamku.

Poziom 8

Niedostępny dla turystów.

Oprócz archanioła, którego możemy podziwiać z tarasu, na poziomie tym znajduje się jeszcze Dzwon Miłosierdzia odlany w 1758 r., który bijąc ogłaszał wykonanie kary śmierci, bądź w zamku, bądź na dziedzińcu przed zamkiem.

Z tarasu na poziomie 7 schodzimy na dół klatka schodowa umieszczoną na jego końcu, po prawej stronie.

Do zamku św. Anioła dochodzi mur obronny, wewnątrz którego biegnie “tajne” przejście watykańskie.

Opowiemy o nim podążając ulicą równoległą do via della Conciliazione – Borgo Sant’Angelo.

Korytarz powstał w 1277 r.  na zlecenie papieża Mikołaja III, który nie lubił mieszkać w Pałacu Laterańskim i przeniósł się na wzgórze watykańskie. Ponieważ mury były wtedy w opłakanym stanie, papież nakazał je odnowić, a wewnątrz umieścić korytarz stanowiący ewentualną drogę ucieczki z apartamentów do papieskiej twierdzy. W 1494 r. korytarz użyty został przez Aleksandra VI Borgia uciekającego przed najazdem Karola VIII. Jednakże ten papież najczęściej wykorzystywał tunel do innych celów. To tędy wymykał się w nocy do swej kochanki Vagnozzy, mieszkającej przy placu Campo de’ Fiori. Korzystał z korytarza tak często, że zaczęto go nazywać „Przejściem Borgii”.  A ponieważ do najmłodszych nie należał a dawał radę dwóm kochankom (Vagnozza Catanei i Julia Farnese) zaczęto mówić, iż każdy kto przebiegnie tym tunelem 77 razy tam i z powrotem będzie miał taki wigor jak papież Nikt tej legendy jeszcze nie potwierdził, ponieważ przejście obecnie otwiera się bardzo rzadko, udostępniany jest tylko mały fragment, nikomu jeszcze nie udało się przebiec go w całości. 77 razy to więcej niż maraton, gdyż „Passetto” ma prawie 800 metrów długości.

W 1527 r. wykorzystał je inny papież – Klemens VII Medici, który podczas Sacco di Roma uciekał tędy przed wojskiem Karola V – broniony przez Gwardzistów Szwajcarskich, którzy oddali życie ale doprowadzili bezpiecznie papieża do twierdzy. Było ich tylko 189, na placu św. Piotra oraz w bazylice, gdzie modlił się w tym czasie papież stawili niezwykle zacięty opór armii liczącej 14 tysięcy żołnierzy! Przeżyło tylko kilkunastu, byli to Ci odpowiedzialni za osobistą ochronę papieża, ci, którzy wepchnęli go do tunelu i razem z nim dobiegli do zamku.

Niewiele osób wie, że dwa razy wykorzystał to przejście papież Jan Paweł II.  Za pierwszym razem uciekł z Watykanu i pojechał sobie jako prywatna osoba na narty w Alpy. Za drugim wyszedł tamtędy z ochroną i swoim jałmużnikiem w noc Bożego Narodzenia. Chodzili wtedy po stacjach kolejowych i rozdawali bezdomnym koperty z pieniędzmi. Papież rozdał wtedy 300 kopert. Dziś papież Franciszek podtrzymuje tą tradycję, tylko dziś wszyscy o tym wiedzą i rozdaje on 20 000 kopert

Podążając wzdłuż muru skręćmy w zaułek vicolo delle Palline,

gdzie pod numerem 23 dostrzeżemy tablicę upamiętniającą architekta papieża Sykstusa V – Domenico Fontana, który właśnie tutaj mieszkał.

Ulica doprowadzi nas do poprzecznej Borgo Pio. Nazwa ulicy pochodzi od papieża, na zlecenie którego została zbudowana – Piusa IV. Zbudował również kanały, które miały odprowadzać nadmiar wody podczas powodzi, ulica ta bowiem leżała na terenach zalewowych. Jak to zwykle w tamtych czasach bywało, papież udzielił wielu przywilejów osobom, które zgodziły się zamieszkać w przy nowej ulicy. Dlatego głównymi mieszkańcami tego terenu zostali kardynałowie i…….kurtyzany

Skręcając w prawo dojedziemy do znajdującego się po lewej stronie placu Piazza del Catalone. Odnajdziemy tam fontanellę z wodą pitną, która swym wyglądem przypomina rzymskie pogańskie kapliczki (tzw. kioski) ustawiane wzdłuż dróg konsularnych. Biegnący tam napis głosi, że tu płynie bieżąca woda. Dowiedzieć się też możemy, kiedy powstała ta fontanella – 1870 rok, na zlecenie Piusa IX.

Wróćmy tą samą ulicą. Na jej końcu widzimy bramę wjazdową do Watykanu. To brama św. Anny.

Wejdźmy tam a zatrzymującym nas Gwardzistom Szwajcarskim powiedzmy, że chcemy jedynie zwiedzić kościół Sant’Anna dei Parafrenieri, który widzimy po prawej stronie.

Zbudowany został na planie owalnym, był pierwszym tego typu kościołem w Rzymie w XVI wieku. Na zlecenie papieża Piusa IV zaprojektował go architekt Jacopo Barozzi zwany popularnie Vignola. Prace budowlane trwały w latach 1565 – 1570. Opiekę nad nim roztoczyło Arcybractwo Stajennych (pracownicy stajni papieskich). W wieku XVII powstała fasada, kopuła oraz dekoracja wnętrza. Fasadę flankują dwie wieże dzwonne otwarte z czterech stron. Do środka prowadzi jeden portal zwieńczony owalem z płaskorzeźbą „Święta Anna i Matka Boska”. Fasadę wieńczy tympanon podtrzymywany przez dwie kolumny w porządku toskańskim i dekorowany dwoma aniołami.

Wnętrze owalne, nakryte niską kopułą, w centrum której widzimy „Gołębicę Ducha Świętego”. Ściany zdobione są ośmioma kolumnami korynckimi, pomiędzy którymi u góry widzimy „Sceny z życia św. Anny” autorstwa Ignazio Stern.

Prezbiterium zamyka prostokątna absyda z niszami po bokach, bogato dekorowana stiukiem i złotem. Marmurowy ołtarz główny mieści dzieło Arturo Viligiardi z 1927 r. – „Św. Anna i Madonna”.

Dawniej kościół ten słynął z odbywających się tu 26 lipca procesji kobiet w ciąży.

Wychodząc z kościoła zerknijmy szybko w prawo, gdzie zobaczymy starą średniowieczną okrągłą wieżę.

To słynny Bank Watykański.

Po wyjściu przez bramę św. Anny, po prawej stronie zobaczymy w murach bramę błędnie nazywaną Porta Angelica.

Jest to kopia bramy, która znajdowała się w zupełnie innym miejscu, na końcu ulicy via di Porta Angelica. Podejdźmy tam. Widzimy jej resztki w murze otaczającym Watykan.

Powstała około 1563 roku na zlecenie papieża Piusa IV jako brama wjazdowa dla pielgrzymów przybywających z północy. Nazwa wywodzi się od imienia papieża Piusa IV – Giovanni Angelo de’ Medici. Napis jaki się zachował głosi: „I wysłał Ci swoich aniołów aby Cię strzegli na wszystkich Twych drogach”. Widzimy tez herb Piusa IV. Bramę rozebrano w 1888 r. Na koniec warto wiedzieć, że to tutaj odbył się 30 kwietnia 1849 roku pierwszy atak wojsk francuskich na rzymską republikę, który został jednak zatrzymany przez wojska włoskie pod dowództwem Giuseppe Garibaldiego.

I tu kończy się nasz dzisiejszy spacer po Borgo. Do usłyszenia kolejnym razem.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Carlo Villa, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 1990;
• Claudio Rendina, Donatella Paradisi, Le strade di Roma, Roma 2004;
• Filippo Coarelli, Guida Archeologica di Roma, Milano 1974;
• Anna Cambedda, La demolizione della Spina dei Borghi, Roma 1990;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Pietro De Angelis, L’ospedale di Sanato Spirito in Saxia, Roma 1960;
• Maria Lucia Amoroso, Il complesso monumentale di Santo Spirito in Saxia – Corso Sistina e Palazzo del Commendatore, Roma 1998;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Milano 2000;
• Leonardo Benevolo, San Pietro e la città di Roma, Roma 2004;
• Claudio Rendina, La grande guida dei monumenti di Roma, Roma 2002;
• Willy Pocino, Le curiosità di Roma, Roma 2009;
• Tina Squadrilli, Vicende e monumenti di Roma, Roma  1961;

Artykuł Borgo – Leonowe Miasto pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Nadszedł czas na drugi z serii spacerów po Zatybrzu. Tym razem udamy się w podróż po głównej alei tej części Wiecznego Miasta – Viale Trastevere.

Ten długi bulwar wysadzany po bokach drzewami powstał w 1888 r., początkowo nazwano go jednak inaczej – Aleją Królewską. Bieg swój rozpoczyna tuż za mostem Ponte Garibaldi i tu zaczniemy. Aleję poprzedzają dwa place. Zacznijmy od mniejszego, znajdującego się tuż za mostem po lewej stronie. To Piazza Giuseppe Gioachino Belli, który bierze swą nazwę od pomnika tegoż poety. G. G. Belli urodził się w 1791 r. w Rzymie. Powinien być nam doskonale znany, ponieważ już o nim wspominaliśmy Kiedy skończył 21 lat został sekretarzem polskiego księcia – Stanisława Poniatowskiego – zamieszkał w jego pałacu w Rzymie. Pełnił tą funkcję jedynie rok. Pamiętamy, że wdał się w romans z kochanką księcia – Cassandrą Luci, co było przyczyną odejścia. Już wtedy pisał wiersze, również dla Cassandry. W 1816 r. poślubił wdowę po hrabim Giuseppe Pichi – Marię Conti – właścicielkę olbrzymich posiadłości ziemskich w Umbrii i razem zamieszkali w Palazzo Poli, tam gdzie mieści się Fontana di Trevi. Korzystając z majątku żony, mógł Belli poświęcić się podróżom i poezji. Zasłynął głównie ze swych sonetów pisanych w dialekcie rzymskim – romanesco. Stworzył ich 2279, co daje łącznie około 32000 wersów! Pisał około 8 sonetów dziennie! Tematem jego dzieł było przede wszystkim życie mieszkańców Rzymu w ostatnich latach Państwa Kościelnego, które przedstawiał bardzo satyrycznie. Natchnienia szukał właśnie tu, na Zatybrzu, włócząc się po gospodach, sklepikach, warsztatach, słuchając przekleństw plebsu, rozmów sprzedawców z klientami, podglądając przez nisko osadzone okna uprawiających seks zatybrzańczyków. Jego satyryczne sonety uderzały też we władzę, czyli w Kościół i papieża Grzegorza XVI. Zmarł w 1863 r. w wyniku udaru mózgu. Pochowano go na Monumentalnym Cmentarzu Verano w Rzymie. W testamencie zażądał, aby wszystkie jego dzieła spalić! Syn jednak nie zastosował się do polecenia. Zostały wydane w 6 tomach w latach 1886 – 1889, dziś stanowią klasykę literatury włoskiej. Poeta uhonorowany został pomnikiem wykonanym w 1913 roku przez sycylijskiego rzeźbiarza – Michele Tripisciano, który pracował zupełnie za darmo. Pomniko-fontanna odsłonięta została 4 maja 1913 r.

Belli przedstawiony został w cylindrze, z laską w lewej ręce, prawą zaś opiera o poręcz mostu Fabrycjusza, co symbolizuje herma za poetą, taka sama jak na owym moście. Zwróćmy uwagę na palce prawej dłoni, którą opiera ma marmurowej poręczy. Złośliwi twierdzą, że te na wpół zamykające się palce symbolizują pewien wulgarny gest oznaczający „vaffanculo”, co po polsku znaczy „spier…aj”, który pokazuje ówczesnej władzy Faktycznie Włosi dość często stosują taki gest: palce złączone z kciukiem przykładają do brody i ostentacyjnie je otwierają Inskrypcja na pomniku głosi: „Swemu poecie G. G. Belli lud rzymski MCMXIII”. Na cokole zauważymy płaskorzeźbę z personifikacją Tybru oraz wilczycę z bliźniakami. Po bokach widzimy maszkarony, które symbolizują poezję oraz satyrę, z tyłu zaś płaskorzeźba przedstawia lud rzymski czytający paszkwile na pomniku Pasquino.

Odrobinę dalej, wciąż po lewej stronie, na innym już placu, Piazza Sonnino, stoi budynek Casa degli Anguillara, bardziej znany jako Dom Dantego.

Powstał w XIII wieku, jednak popadł w ruinę i został odbudowany dopiero w 1455 r. na zlecenie hrabiego Everso. To jego herby w postaci dwóch skrzyżowanych węgorzy widzimy na murach fortecy. W roku 1538 pałac przeszedł w ręce Alessandro Picciolotti z Carbogano, sekretarza papieskiego i właściciela dóbr ziemskich w miejscowości Anquillara (okolice jeziora Bracciano). Ciekawostką jest, że dziś aż 1,5% populacji tego miasta stanowią Polacy Podczas mocnego trzęsienia ziemi w 1542 r. doszło do uszkodzenia kompleksu, który znów popadł w ruinę. Dopiero w XIX wieku zakupiła ruinę zatybrzańska rodzina Forti, która podjęła prace restauracyjne. Niestety w 1887 r. zostali wywłaszczeni przez nowe władze miasta. Podjęły one jednak trud renowacji obiektu, która ukończyła się w 1902 r. Architekt Fallani nadał budynkowi obecny wygląd. Od 1914 r. budynek jest siedzibą Instytutu Dom Dantego zajmującego się promocją dzieł tego autora. Ponoć obrał sobie za siedzibę ten pałacyk, gdyż według legendy tutaj miał zamieszkać Dante, kiedy jako ambasador Florencji przybył do Rzymu w 1301 roku

Po prawej stronie viale Trastevere zauważamy bazylikę S. Crisogono.

Nosi wezwanie nieznanego w Polsce św. Chryzogona, który żył na przełomie III i IV w. Był prawdopodobnie biskupem Akwilei, zginął śmiercią męczeńską za rządów Dioklecjana. Ponoć w 303 r. ścięto go mieczem i ciało wrzucono do morza. Nie jest to pewna data, podejrzewa się, że zmarł na początku IV wieku, na pewno przed rokiem 313, gdyż potem religia chrześcijańska została przez Konstantyna Wielkiego uznana za równą pogańskiej i prześladowania ustały. Legenda głosi, że po dwóch dniach od wrzucenia ciała świętego do morza, jego głowa wypłynęła, została wyłowiona i pochowana. Ponoć w miejscu, w którym dziś stoi bazylika znajdowały się zabudowania mieszkalne Chryzogona, które po jego śmierci wykorzystywane były jako miejsce spotkań gminy chrześcijańskiej (tzw. Titulus Chrysogoni). Na początku VIII wieku papież Grzegorz III zbudował tu kościół „z prawdziwego zdarzenia” oraz klasztor oddany w ręce Benedyktynów. W 1120 r. na zlecenie kard. Giovanni da Crema dobudowano kampanilę. Dość szybko, bo 3 lata później, ten sam kardynał postanowił zbudować nową świątynię. Prace odbywały się w latach 1123 – 1129. Odrestaurowana i zbarokizowana została w latach 1620 – 1626 wg proj. Giovanni Battista Soria, na zlecenie kardynała Scipione Caffarelli – Borghese, siostrzeńca papieża Pawła V. Ostateczny wygląd kościół uzyskał podczas ostatniej renowacji w latach 1863 – 1866. Prosta fasada bazyliki nakryta tympanonem jest dziełem Giovanni Battista Soria. Poprzedza ją portyk wsparty na czterech kolumnach w porządku toskańskim (starszych, bo z poprzedniego kościoła XII – wiecznego), do wnętrza którego prowadzą dwa wejścia zwieńczone łukami. Architraw ponad kolumnami zwieńczony jest natomiast znakami heraldycznymi rodu Borghese, czyli orłami i smokami.

Wnętrze bazyliki jest trójnawowe, dzielone przez 22 antyczne, granitowe kolumny z jońskimi kapitelami wykonanymi w XVII wieku. Na nich opiera się architraw, powyżej którego dostrzeżemy XII – wieczną ścianę z oknami wystającymi ponad dach naw bocznych. Taką strukturę nazywa się clerestorium. Posadzka kościoła wykonana w XIII wieku prezentuje styl cosmatesca. Kasetonowy sufit wykonany został w czasie barokowej przebudowy świątyni. Widzimy na nim herby kard. Scipione Caffarelli – Borghese oraz kopię dzieła Guercino – „Triumf św. Chryzogona” (oryginał znajduje się w Stafford House w Londynie). Łuk triumfalny kończący nawę główną wspiera się na potężnych, również antycznych kolumnach wykonanych z porfiru. To jedne z największych kolumn tego typu w całym Rzymie!

Po lewej stronie od wejścia głównego widzimy pomnik grobowy kard. Giovanni Jacopo Millo zmarłego w 1757 r. Wykonali go Carlo Marchionni i Pietro Bracci.

Wchodzimy w nawę prawą. Znajdują się tu fragmenty malowideł „Święte Barbara i Katarzyna” przypisywanePaolo Guidotti, „Trzej archaniołowie” autorstwa prawdopodobnie Giovanni da S. Giovanni oraz „Św. Franciszka Rzymianka” i „Ukrzyżowanie” również Paolo Guidotti. Na samym końcu nawy dostrzegamy Kaplicę Najświętszego Sakramentu.

Podejrzewa się, że zaprojektował ją GianLorenzo Bernini około roku 1641. Na sklepieniu znajduje się „Trójca Święta i aniołowie” – malowidło Giacinto Gimignani. W ołtarzu zobaczymy „Anioła Stróża” – Ludovico Gimignani, który przykryty jest innym XVII – wiecznym dziełem. Po bokach natomiast mieszczą się pomniki grobowe prałata Gaudenzio oraz kardynała Fausto Poli z popiersiami autorstwa Giuseppe Mazzuoli.

Prezbiterium zdobi sufit z dziełem Calavier d’Arpino „Maria Dziewica”.

Ołtarz główny nakryty jest baldachimem późnomanierystycznym autorstwa Giovanni Battista Soria podtrzymywanym przez 4 alabastrowe kolumny pochodzące ze starego cyborium. Umieszczono w nim relikwie św. Chryzogona. Absydę zdobią złocone stiuki przedstawiające „Sceny z życia św. Chryzogona” (XVII wiek). W głębi dostrzeżemy również „Madonnę z Dzieciątkiem pomiędzy świętymi Chryzogonem i Jakubem” – to zachowana mozaika z dawnego ambitu z 1290 r. autorstwa Pietro Cavallini.

Na końcu nawy lewej odnajdziemy Kaplicę św. Jana z Mathy, w której znajdują się relikwie tego założyciela Zakonu Przenajświętszej Trójcy od Wykupu Niewolników, popularnie zwanego Trynitarzami.

Z zakrystii można przedostać się do dolnych części kościoła, gdzie zachowały się pozostałości bazyliki wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej. Część absydalna pochodzi ze wspomnianego wyżej Titulus Chrysogoni, czyli domu mieszkalnego wykorzystywanego jako miejsce zgromadzeń chrześcijan w V wieku. Zachowały się tam również pozostałości dekoracji z VIII wieku, między innymi freski „Św. Benedykt uzdrawia trędowatego” czy „Papież Sylwester zamykający smoka na wzgórzu watykańskim”.

W nawie lewej poszukajmy jeszcze kaplicy, w której dostrzeżemy cudowne ciało błogosławionej Anny Marii Taigi, które nie uległo rozkładowi. Była to włoska tercjarka trynitarska, mistyczna doznająca wizji i przeżywająca ekstazy. Zmarła 9 czerwca 1837 r.

Wychodzimy z kościoła. Po lewej stronie bieg swój zaczyna boczna uliczka o nazwie via della VII Corte. Pod numerem 9 (8 metrów pod ziemią) odkryto ruiny antycznych koszar VII kohorty vigilis, czyli strażako-policjantów dawnego Rzymu. Pochodzą z II wieku.

Zachowały się tam freski oraz piękna mozaika podłogowa.

Trochę dalej, po przeciwnej stronie viale Trastevere zobaczymy skośną uliczkę via di. S. Gallicano, na której mieści się olbrzymi kompleks dawnego szpitala i kościoła przyszpitalnego SS. Maria e Gallicano. Zespół szpitalny powstał w latach 1724 – 1726 wg proj. Filippo Raguzzini, na zlecenie papieża Benedykta XIII.

Szpital posiadał dwa skrzydła (osobne dla mężczyzn, osobne dla kobiet) oddzielone od siebie mieszczącym się pośrodku kościółkiem. W czasie pontyfikatu Benedykta XIV (w 1754 r.) dodano salę dla dzieci. Wnętrza szpitala dekorowane były malowidłami związanymi ze sztuką medyczną, między innymi „Legenda o wężu Esculapa i Wyspie Tyberyjskiej”. Na ścianach wisiały też portrety znanych wówczas lekarzy. Całość autorstwa Ignazio Sarti. Mieszczący się pośrodku kościółek opierał się na krzyżu greckim, z ramionami zamkniętymi czterema absydami. Dziełem głównym było malowidło „Św. Gallicano poleca chorych opiece Matki Boskiej” – Marco Benefial.

Dziś mieści się tutaj jedna z najlepszych szkół j. włoskiego dla obcokrajowców pod patronatem fundacji Sant’Eustachio. Jest to oddział Perugiańskiego Uniwersytetu dla Obcokrajowców. Nauka w systemie zaocznym jest zupełnie bezpłatna, korzystać może każdy, bez limitów. Po każdym roku nauki następuje oficjalny egzamin, po którego zdaniu otrzymuje się certyfikat CELI (Europejski Certyfikat Znajomości Języka Włoskiego) z danego poziomu językowego, ważny we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Gorąco polecam

Podążając aleją główną dotrzemy do odchodzącej na lewo i prawo uliczki via di S. Francesco a Ripa. Udając się nią w prawo odnajdziemy kościół SS. Quaranta Martiri, zwany również kościołem San Pasquale Baylon lub Kościołem Panien, z racji tego, iż kiedyś mieściło się przy nim przytulisko dla panien szukających męża

Poświęcony jest 40 rzymskim legionistom zwanym Czterdziestoma Męczennikami z Sebasty, którzy według tradycji Kościoła byli chrześcijanami umęczonymi za czasów cesarza Licyniusza na początku IV wieku, już po wydaniu Edyktu Mediolańskiego zakazującego prześladowań. Legioniści zostali ukamienowani, ale przeżyli. Wtedy wystawiono ich nago na działanie mrozu i zamarznięte ciała spalono niedaleko miasta Sebasta (dziś Sivas w Turcji). Ich wspomnienie obchodzone jest 10 marca, dzień ten zwany jest też Dniem Mężczyzn. Zatem drogie Panie, pamiętajcie o prezentach dla nas!!!

Pierwszy kościół zbudowano około roku 1122. Przebudowany został w 1608 r. a potem kolejno w 1744 i 1747, wg proj. Giuseppe Sardi. Przekazano go w ręce Zakonu Braci Mniejszych Bosych popularnie nazywanych Alkantarzystami. Wtedy też zaczęto go nazywać kościołem św. Paschalisa Baylón – franciszkanina wzorującego się nie tylko na życiu św. Franciszka z Asyżu, ale również św. Piotra z Alkantary. Warto wiedzieć, że św. Paschalis Baylón jest opiekunem kobiet szukających dobrego męża a także kobiet mających za męża brutala. Związana jest tym pewna legenda. Podobno kiedyś maltretowana kobieta przyszła do św. Paschalisa prosić go o pomoc. Ten przygotował dla niej miksturę, którą miała podać mężowi. Rozbił w miseczce dwa jajka, dodał cukier i trochę wina Marsala. Całość ubił do konsystencji kremu. Owa mikstura podobno pomogła! Zaczęto ją nazywać „S. Baylon”, potem przekształcono w „sanbaion” aż wreszcie wykształciła się nazwa „zabaione” czyli…..”ajerkoniak”!

Święty jest również patronem miasta Kalisz Nazywany jest Serafinem Eucharystii, gdyż będąc zakonnikiem cały czas wolny przeznaczał na adorację Najświętszego Sakramentu. Zmarł w 1592 r. Podobno podczas ceremonii pogrzebowej doszło do niesamowitego wydarzenia. Podczas podniesienia hostii martwy święty otworzył oczy powodując, że kilka osób straciło z wrażenia przytomność To samo zrobił podczas podniesienia kielicha

Świątynia ta jest dziś narodowym kościołem Hiszpanów. Harmonijnie zaprojektowana przez Giuseppe Sardi fasada jest dwukondygnacyjna. Ponad portalem głównym widzimy herb króla Hiszpanii Filipa V. Ponad portalami bocznymi umieszczono herby zakonu Franciszkanów. U góry widzimy w owalu postać „Św. Paschalis Baylón”.

Wnętrze jednonawowe o zaokrąglonych rogach przypomina nam trochę architekturę Borrominiego. Poprzedzone jest przedsionkiem, dzielone nawą poprzeczną, nakryte w centrum kopułą. Ma trzy kaplice po bokach.

Na suficie widzimy „Glorię św. Piotra z Alkantary” – fresk wykonany przez Matteo Pannaria. On też ozdobił kopułę malowidłem „Triumf św. Paschalisa”. W ołtarzu głównym mieści się „Męczeństwo Czterdziestu Męczenników z Sebasty” przypisywane Arturo Tosi. Ponadto w pierwszej kaplicy po lewej stronie odnajdziemy „Świętą Rodzinę” pędzla Francisco Preciado del la Vega. Przy wejściu głównym nie sposób nie dostrzec zejścia do podziemnych części średniowiecznego kościoła.

Wracamy do viale Trastevere i podążamy dalej. Skręcając w prawo w via Emilio Morosini i potem raz jeszcze w prawo w via Roma Liberia, dojdziemy do placu Piazza di S. Cosimato, na którym stoi dawny kompleks zakonu Benedyktynów – klasztor S. Cosimato, dziś budynek jest siedzibą szpitala Ospedale Nuovo Regina Margherita.

Kompleks powstał już w X wieku, poświęcony został wtedy świętym Kosmie, Damianowi, Benedyktynowi i Emerencjanie (która była ponoć siostrą św. Agnieszki ściętej na Piazza Navona). Powstać miał w miejscu wielkiego sztucznego jeziora otoczonego widownią, zbudowanego w czasach Oktawiana Augusta na potrzeby naumachii, czyli inscenizowanych bitew morskich ku uciesze Rzymian. Ten wodny stadion miał wymiary 533 x 355 metrów. Sam basen nie był specjalnie głęboki, miał zaledwie 1,5 m. Jego pojemność wynosiła 200 000 m³. Woda doprowadzana była specjalnie wybudowanym w 2 r. p.n.e. Akweduktem Alsietina (długość 32,8 km), który napełniał basen w ciągu 15 dni. Cała konstrukcja połączona była z Tybrem specjalnym kanałem pozwalającym na wprowadzanie okrętów wojennych do środka. Jednocześnie mogło tu toczyć bitwę aż 30 statków! Na każdym z nich znajdowali się przestępcy skazani na śmierć, którzy walczyli do upadłego. Załoga każdego okrętu składała się ze 170 wioślarzy oraz około 50 – 60 walczących żołnierzy. Daje nam to liczbę 6600 – 6900 osób! Ogromne widowisko! Wokół tego wodnego stadionu mieściły się ogrody nazwane imieniem wnuków Oktawiana Augusta – Gajusza i Lucjusza Cezarów (Horti Nemus Caesarum). Ostatni raz obiekt wykorzystano w czasach cesarza Domicjana w 95 r. W XII wieku powstał zachowany do dziś prothyron, czyli rodzaj zewnętrznego, głębokiego portalu wejściowego.

W 1233 r. Benedyktyni ustąpili miejsca Klaryskom, wtedy też doszło renowacji obiektu oraz dobudowy krużganka zakonnego. Prace ukończono w 1246 r. Kolejne przebudowy miały miejsce w czasach papieża Sykstusa IV w latach 1475 – 1485. Wreszcie w 1891 r., po kolejnej renowacji kompleks zamieniono w szpital.

Pod numerem 76 mieści się wejście na romański krużganek zakonny z 1246 r. To jedne z największych w Rzymie! Ponad 40 metrów długości!

Zbudowany jest na planie kwadratu, zdobiony arkadkami na podwójnych kolumienkach, wspierany co 4 arkadki na potężnym filarze.

Z lewej strony przejść można do drugiego krużganka z czasów Sykstusa IV. Ten jest już mniejszy, zdobiony motywami roślinnymi. W mieszczącym się na środku wirydarzu widzimy studnię z czasów papieża Piusa IX. Z pierwszego krużganka można przejść również do atrium oraz do małego przyklasztornego kościółka S. Cosimato. Jego fasada jest renesansowa nakryta tympanonem zdobionym arkadkami stylizowanymi na gotyckie.

Do środka wchodzimy przez XV – wieczny portal poprzedzony kilkoma schodkami. Wykonał go nieznany z imienia uczeń Andrea Bregno. Prostokątne wnętrze zostało przemalowane w 1871 r. Na lewej ścianie, w głębi, dostrzeżemy jednak XVI – wieczny fresk Antonio del Massaro (ucznia Pinturicchio) „Madonna na tronie pomiędzy świętymi Franciszkiem i Klarą”. W ołtarzu głównym z 1639 r. mieści się ikona „Madonna z Dzieciątkiem” z końca XIII wieku, która w oryginale znajdowała się w starej, konstantyńskiej bazylice św. Piotra. Niektórzy jednak twierdzą, że oryginał zaginął a tu widzimy jedynie kopię. Po stronie lewej znajduje się również Kaplica św. Sewery z Trewiru. Ołtarzyk kaplicowy wykonany został z fragmentów dawnego pomnika grobowego kard. Lorenzo Cybo. W małym pomieszczeniu przylegającym do zakrystii przechowuje się dzieła sztuki pochodzące z Oratorium S. Angelo in Pescheria autorstwa Giuseppe Ghezzi, Lazzaro Baldi i Borgognone.

Wracamy ponownie na viale di Trastevere. Na rogu z ulicą via Carlo Tavolacci mieści się Palazzo degli Esami, zbudowany w 1912 r. w stylu włoskiej secesji, którą nazywa się tutaj stylem Liberty.

Natychmiast po prawej stronie Alei Trastevere dostrzeżemy kolejny kolosalny budynek. To siedziba Ministerstwa Edukacji, Szkolnictwa Wyższego i Badań Naukowych. Ciekawostką może być fakt, iż obecnym Ministrem Edukacji jest pani profesor Stefania Giannini, językoznawczyni, która wcześniej uczyła obcokrajowców języka włoskiego, właśnie w tej szkole, którą powyżej wspominaliśmy Obiekt powstał w latach 1914 – 1928.

Fasada główna nakryta jest attyką z posągami personifikującymi „Naukę” (dzieło Publio Morbiducci) oraz „Filozofię” (autorstwa Bernardo Morescalchi). Wnętrze zajmuje duży Dziedziniec Honorowy zdobiony przez 12 kariatyd autorstwa tych samych artystów.

Za ministerstwem skręcamy w prawo w ulicę viale Glorioso. Na jej końcu zobaczymy schody zwane Scalea del Tamburio zbudowane w 1891 r.

My jednak skręcimy przed schodami w lewo wchodząc w uliczkę via Filippo Casini, na której mieści się kilka budynków prezentujących monumentalny XX – wieczny styl zwany we Włoszech – „Novecento”. I tak na przykład pod numerem 6 budynek mieszkalny projektu Mario Marchi (1930 r.), 

pod numerami 16 – 22 cztery pałacyki ICP (Istituto Case Popolari, czyli mieszkania komunalne) wg proj. Innocenzo Sabbatini z lat 1924 – 1925, 

pod numerami 58 – 60 zaś eklektyczny pałacyk projektu Camillo Palmerini z 1924 r.

Skręcamy następnie w prawo w via Dandolo i na jej łuku po lewej stronie (nr 47) dostrzegamy teren zwany Santuario Siriaco.

W 1906 r. dokonano tu wielkiego odkrycia. Okazało się, iż obecny park to teren dawnego Świętego Lasu Furrina (Lucus Furrinae) – pradawnej bogini leśnych źródeł. To właśnie tu, w tym lesie Gajusz Grakchus, trybun ludowy, poprosił swego niewolnika Filokratesa, aby go zabił nie chcąc dostać się w ręce swych wrogów. Działo się to w 121 r. p.n.e. W miejscu tym odkryte zostały również ruiny małej świątyni nieznanego bóstwa, prawdopodobnie syryjskiego. Pochodzą z I wieku. Sanktuarium zostało przebudowane w IV wieku, z tego okresu pochodzą widoczne dziś fragmenty murów. Zachował się jedynie prostokątny dziedziniec z dwoma przyległymi pomieszczeniami niewiadomego przeznaczenia.

Dalej pod numerem 78 zobaczymy kolejne dzieło architekta Innocenzio Sabbatini z 1925 r. To Villino Sabbatini w stylu art. déco.

Skręcamy w lewo w ulicę via Calandrelli, na której mieści się główne wejście do nieznanego turystom kompleksu pałacowo – ogrodowego, zwanego Villa Sciarra.

Warto wejść do tego romantycznego ogrodu i pospacerować alejkami oglądając ustawione tu posągi, fontanny, świątynię oraz belweder – obiekty udające antyczne ruiny

Cały kompleks leży częściowo na dawnym Świętym Lesie Furrina. W czasach Juliusza Cezara teren ten włączono w obręb jego potężnej willi i kompleksu parkowego – Horti Caesaris, który powstał w 49 r. p.n.e. W 46 r. p.n.e. Juliusz Cezar gościł tu swą ukochaną Kleopatrę oraz dopiero co urodzonego syna Cezariona! Mieszkali tu aż do zabójstwa Cezara w 44 r. p.n.e. W 1549 r. teren przeszedł w ręce prywatne. Powstała dwupiętrowa willa z loggią prałata Innocenzo Malvasia.

W 1614 r. obiekt zakupił Gaspare Rivaldi. W 1647 r. willa przeszła w ręce kardynała Antonio Barberini, a w 1710 w ręce kard. Pietro Ottoboni. Po roku 1740 wróciła w ręce Barberini, zamieszkała tutaj Cornelia Costanza Barberini, żona Giulio Cesare Colonna di Sciarra, stąd obecna nazwa kompleksu. W 1902 r. teren zakupił amerykański potentat budowlany George Wurts, który zamieszkał tu wraz ze swoją żoną, dziedziczką Filadelfii – Henriettą Tower, która 4 lata po śmierci męża, w 1932 r. podarowała willę Benito Mussoliniemu z zastrzeżeniem, aby powstał tu park publiczny. Mussolini zaś przekazał ją miastu. Wtedy też dokonano renowacji obiektów wg proj. Alberto Calza Bini i Mario De Renzi. Obiekt stał się siedzibą Włoskiego Instytutu Germanistyki. Mieści się tu również Biblioteka Studiów Germańsko – Skandynawskich posiadająca w swych zbiorach około 70 000 woluminów.

Na terenie tym znajduje się również kilka innych instytucji, między innymi: Instytut Norweski (pod nr 33) czy Papieska Maryjna Uczelnia Teologiczna (pod nr 6) z biblioteką przechowującą 120 000 dzieł z zakresu mariologii.

W miejscu tym kończymy nasz drugi spacer po Zatybrzu. Zapraszam na kolejny, który pojawi się za jakiś czas na blogu. Spacerować wtedy będziemy wokół bazyliki S. Maria in Trastevere.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma 1996;
• Christian Hülsen, Le chiese di Roma nel Medio Evo, Firenze 1927;
• OFM T. Słotwiński, Święty Paschalis. Patron kongresów eucharystycznych, Wrocław 1997;
• Filippo Coarelli, Aedes Fortis Fortunae, Naumachia Augusti, Castra Ravennatium: la Via Campana Portuensis e alcuni edifici nella Pianta Marmorea, Roma 1992;
• Claudio Rendina, I palazzi storici di Roma, Roma 2015.

Artykuł Zatybrze cz.2 – Viale Trastevere pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dzisiejszy post inauguruje zwiedzanie Muzeów Watykańskich. Z reguły nie opisujemy muzeów gdyż ekspozycje czasami się zmieniają i po kilku miesiącach dany post mógłby już być nieaktualny, aczkolwiek Muzea Watykańskie bardzo rzadko dokonują zmian więc w tym przypadku zrobimy wyjątek. Na początek poznajmy krótki zarys historyczny.

Muzea Watykańskie zostały zainaugurowane dość dawno temu, bo w 1506 r. Dokonał tego papież Juliusz II. Pierwszym dziełem, które się w nich pojawiło była słynna „Grupa Laokoona”. Wtedy jednak stanowiły kolekcję prywatną tylko do wglądu papieża i kardynałów oraz zaproszonych gości. Dopiero na rozkaz papieża Klemensa XIV w 1771 r. otwarto je dla publiczności.

Zgodnie z Traktatami Laterańskimi podpisanymi w 1929 r. przez papieża Piusa XI oraz Benito Mussoliniego dzieła sztuki zebrane w Muzeach Watykańskich mają stanowić niejako własność kulturalną ludzi całego świata zatem Watykan nie może zabronić turystom dostępu do nich. Może ustalać godziny zwiedzania, dni wolne od pracy ale Muzea muszą być udostępniane dla zwiedzających. Watykan nie może również sprzedawać dzieł tam się znajdujących. Stanowią one własność Kościoła, jednak bez możliwości ich zbycia! Rocznie Muzea Watykańskie odwiedza ponad 6 milionów turystów.

Wejście do Muzeów Watykańskich znajduje się w północnych murach od strony ulicy Viale Vaticano.

Otwarte są one od poniedziałku do soboty w godzinach 9.00 – 18.00 (ostatnie wejście o godz. 16.00). Zamknięte w niedzielę, za wyjątkiem ostatniej niedzieli miesiąca kiedy wstęp jest bezpłatny a otwarte są wtedy w godzinach 9.00 – 14.00 (ostatnie wejście o 12.30). No chyba, że w ostatnią niedzielę wypada jakieś święto, wtedy są niestety zamknięte. Wtedy jednak warto przyjść dużo wcześniej bo w momencie otwarcia czyli o 9.00 kolejka czasem ma kilometr długości

Ponadto Muzea zamknięte są w następujących dniach:

1 i 6 stycznia

11 i 22 luty

19 i 28 marzec

29 czerwiec

15 sierpień

1 listopad

8 i 26 grudzień.

Zanim wejdziemy, pamiętajmy, że nie na darmo zbiory te nazywa się Muzeami (liczba mnoga). Nie jest to bowiem jedno muzeum. Jest ich tu ponad 20. Mają łączną długość ponad 7 kilometrów!! Bilet uprawniający do wejścia do Muzeów i Kaplicy Sykstyńskiej kosztuje 16€, ulgowy 8€ (dla dzieci od 6 do 18 lat oraz studentów do 25 lat). Bilet wstępu do Muzeów, Kaplicy oraz Ogrodów Watykańskich to koszt: 32€ normalny/24€ ulgowy. Bezpłatnie wchodzą dzieci do 5 roku życia włączne oraz osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności (dawna I grupa).

Podczas kolejnego spaceru rozpoczniemy właściwe zwiedzanie.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Guido Montanari, Giuseppe Momo ingegnere – architetto. La ricerca di una nuova tradizione tra Torino e Roma, Torino 2000;
• Aldo Maria Valli, Piccolo mondo vaticano. La vita quotidiana nella città del papa, Roma-Bari 2012;
• Enzo Romeo, Come funziona il Vaticano. Tutto quello che vorreste sapere, Milano 2008;
• Francesco Clementi, Città del Vaticano, Bologna 2009.

Artykuł Muzea Watykańskie – wstęp pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Witajcie. Przed nami kolejny ze spacerów po Rzymie. Dzisiaj poznamy zakątek mieszczący się praktycznie w sercu Wiecznego Miasta a jednak na tyle ukryty, że nie wszyscy tam trafiają. Zapraszam w rejon zwany Sant’Angelo, w którym mieści się dawne getto żydowskie.

Spacer zaczynamy w miejscu już nam znanym, zwanym Area Sacra czyli na placu Largo di Torre Argentina. Jedną z ulic przylegających do placu jest via Florida. Udajmy się nią w lewo, bardzo szybko przejdzie ona w ulicę o nazwie via Botteghe Oscure, która nazwę bierze od warsztatów mieszczących się tutaj w czasach Cesarstwa Rzymskiego, wokół dawnego Teatro di Balbo, o którym wkrótce powiemy więcej. Warsztaty te (po włosku „botteghe”) były pomieszczeniami bez okien, stąd nazwa „oscure” czyli „ciemne”.

Po prawej stronie, pod nr 32 mieści się Palazzo Caetani.

Budynek powstał w 1564 roku prawdopodobnie wg proj. Nanni di Baccio Bigio (prawdziwe nazwisko Giovanni Lippi) lub jednego z jego dzieci. Wybudowano go dla Alessandro Mattei. Przeszedł później wiele zmian, znacznie go rozbudowano – będziemy o tym mówić oglądając budynek z drugiej strony. Teraz warto wiedzieć, że w 1776 r. przeszedł za sumę 39500 scudów w ręce rodu Caetani. Od 1963 r. jest siedzibą Fundacji Camillo Caetani. Widzimy dość surową fasadę wzorowaną na architekturze innego z architektów – Sangallo. Portal zdobiony nazwiskiem rodu wiedzie nas na dziedziniec zdobiony trzema arkadami po każdej stronie (parter w porządku doryckim, piętro – jońskim). Stąd prowadzi przejście na drugi dziedziniec, w którym zobaczyć można najstarsze części budynku oraz fontanny. Dekoracja zdobiąca dziedzińce i wnętrza wykonana została przez takich artystów jak: Taddeo i Federico Zuccari („Historie z życia Aleksandra Wielkiego”), Cristorofo Roncalli, Paul Bril, Antonio Cavallucci, Pompeo Battoni, Raffaello Mengs, Angelica Kauffmann, Giovanni Lanfranco czy Pietro da Cortona.

Po stronie prawej pod numerem 31 mieści się wejście do podziemi, które skrywają miejsce zwane Kryptą Balbi.

To część Narodowego Muzeum Rzymskiego. Są to pozostałości zabudowań oraz antycznego teatru zbudowanego przez Lucio Cornelio Balbo w latach 19 – 13 r. p.n.e.! Obiekt nie był wielki w porównaniu do stojącego po sąsiedzku olbrzymiego Teatru Pompejusza, mógł jednak pomieścić 11 500 widzów. W 80 r. został zniszczony w wyniku pożaru i odbudowany przez cesarza Domicjana. Wnętrze muzeum ulokowanego na 3 podziemnych piętrach prezentuje nam pozostałości zarówno teatru jak i późniejszych zabudowań z czasów V – X wieku.

Odrobinkę dalej po drugiej stronie ulicy widzimy dwie antyczne kolumny. To pozostałości tzw. Porticus Minucia – kolumnowego portyku okalającego antyczne świątynie, których ruiny widzimy dziś na Largo di Torre Argentina. Tak! Portyk sięgał aż do tego miejsca! Zbudowano go w 107 r. p.n.e. na zlecenie Marco Minucio Rufo. Po prawej stronie kolumn widzimy również resztki dawnego Santuario delle Ninfe.

Podążając dalej, znów po stronie przeciwnej dojrzymy budynek związany z Polską. To polski kościół św. Stanisława ze Szczepanowa, zbudowany dla kardynała Stanisława Hozjusza.

Urodził się w Krakowie w 1504 r. a zmarł we Włoszech w miejscowości Capranice w 1579 r. Był poetą, sekretarzem królewskim Zygmunta I Starego, biskupem chełmińskim i warmińskim, kamerlingiem papieża Piusa V w latach 1571 – 1572, kardynałem tytularnym kościoła S. Maria in Trastevere, gdzie został pochowany. Uczestniczył w konklawe, które w 1572 r. obrało papieżem Grzegorza XIII. W 1578 r. tenże papież nakazał budowę kościoła, który stanął w roku 1582 (już po śmierci Hozjusza), na ruinach dawnego Teatro di Balbo oraz owych „ciemnych warsztatów”, wykorzystując fundamenty średniowiecznego kościoła S. Salvatore in Pensilis. Dzisiejszy wygląd kościoła jest wynikiem przebudowy jaka miała miejsce w XVIII wieku. Zajął się nią mniej znany architekt króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – Ignazio Brocchi (głównym architektem polskiego króla był Domenico Merlini). Fasadę w 1735 r. wykonał Francesco Ferrari. Ponad portalem widzimy inskrypcję: „TEMPLUM S. SALVATORIS ET S. STANISLAI HOSPITY NAT POLONOR MDLXXX” czyli „Świątynia Chrystusa Zbawiciela i św. Stanisława oraz hospicjum nacji polskiej 1580 r.”

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, nakryte sklepieniem dekorowanym freskiem wykonanym w latach 1774 – 1777 przez Ermenegildo Costantini – „Gloria św. Stanisława”.

W pierwszym ołtarzu po prawej stronie widzimy dzieło Franciszka Smuglewicza (z 1765 r.) – „Cud św. Kazimierza”. Wspomnijmy w kilku zdaniach o tym znanym polskim malarzu. Franciszek Smuglewicz urodził się w Warszawie w 1745 r. Początkowo malarstwa uczył go ojciec – Łukasz Smuglewicz. Potem trafił pod skrzydła Szymona Czechowicza. Mając lat 18 wyjechał do Rzymu by kontynuować naukę u Antonio Maroni. W 1765 r. dzięki stypendium jakie otrzymał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wstąpił do słynnej Akademii św. Łukasza. Rok później otrzymał I nagrodę w papieskim konkursie za rysunek „Ofiara Melchizedeka” (można go zobaczyć w bezpłatnej galerii Akademii św. Łukasza w Rzymie). Pracował też wtedy przy dekoracji polskiego kościoła oraz przy inwentaryzacji Złotego Domu Nerona! Mieszkał niedaleko Placu Hiszpańskiego, na ulicy via Vittoria, tam też miał swój warsztat. W 1784 r. powrócił do Warszawy, od 1795 r. mieszkał w Wilnie, gdzie objął Katedrę Rysunku i Malarstwa. Zmarł w 1807 r., pochowano go na Cmentarzu Na Rossie w Wilnie.
Obraz „Cud św. Kazimierza” zwany też czasem „Cudem pod Płockiem” ukazuje nam słynne wydarzenie roku 1518. Otóż rycerze polscy uczestniczący w tym roku w odsieczy Płockowi opowiadali później, że ukazał się im królewicz Kazimierz Jagiellończyk siedzący na chmurze i wskazał bród na rzece Dźwinie, przez który rycerstwo przeszło. Dzięki temu cudowi Kazimierz Jagiellończyk został później kanonizowany. Ciekawostką jest, że od 1960 r. św. Kazimierz Jagiellończyk jest patronem Zakonu Kawalerów Maltańskich!
W ołtarzu tym widzimy również dzieło Szymona Czechowicza, malarza urodzonego w Krakowie, który także studiował w Akademii św. Łukasza w Rzymie – „Komunia św. Stanisława”.
Drugi ołtarz po prawej stronie zawiera obraz innego Polaka związanego z Rzymem, Tadeusza Kuntze Konicza (nazywanego we Włoszech Taddeo Polacco) – „Wskrzeszenie Piotrowina”. Ukazuje legendarne zdarzenie z życia św. Stanisława. Ponoć św. Stanisław ze Szczepanowa, biskup krakowski, kupił ziemię od Piotra Strzemieńczyka popularnie nazywanego Piotrowinem. Po śmierci Piotra jego spadkobiercy chcieli ziemię odzyskać. Biskup św. Stanisław stanął przed sądem, gdzie tłumaczył, iż zakupił tę ziemię legalnie. Ponieważ sąd nie uwierzył, biskup krakowski udał się do kościoła, w którym pochowano owego Piotra, otworzył grób i wskrzesił go, aby ten zeznał przed sądem prawdę w sprawie ziemi
W ołtarzu głównym widzimy obraz z końca XVI wieku „Jezus ze św. Stanisławem i św. Jackiem” autorstwa Antiveduto Grammatica, malarza z kręgu Caravaggio.
W drugim ołtarzu po lewej stronie kościoła dostrzeżemy kolejne dzieło Szymona Czechowicza z 1725 r. – „Św. Jadwiga Królowa Polski adoruje krzyż”. Ołtarz pierwszy po lewej stronie zdobi dzieło wykonane w 1767 roku przez Salvatore Monosilio – „Św. Jan Kanty” – przedstawiający polskiego świętego, patrona Polski, Litwy, Kęt i Krakowa oraz Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie, kanonizowanego w 1767 r. przez papieża Klemensa XIII. Relikwie św. Jana z Kęt spoczywają w kościele św. Anny w Krakowie.
Wychodząc z kościoła warto zerknąć na budynki go flankujące. To dawne Hospicjum Nacji Polskiej.

Idąc dalej skręcamy w prawo, w skośną uliczkę via d’Aracoeli, na rogu której wznosi się Palazzo Astalli.

Wczesna historia tego budynku nie jest do końca znana. Wydaje się, że zbudowano go dla rodziny Muti w XVI wieku. Potem przeszedł w ręce rodu Astalli – nabył go prałat Fulvio Astalli. W 1642 r. architekt Giovanni Antonio De Rossi zaprojektował całkowitą przebudowę obiektu. Obecny wygląd to wynik przekształceń jakie dokonały się w 1930 r. w związku z pracami budowlanymi na Kapitolu i poszerzeniem ulicy via di S. Marco. Podczas przebudowy udało się zachować piękne freski zdobiące wnętrza rezydencji, przeniesiono je do Muzeum Narodowego.

Troszeczkę dalej pod nr 13 wyłania nam się fasada budynku Palazzo Margani zbudowany dla arystokratycznego rodu rzymskich baronów spokrewnionych ze słynnym rodem Colonna. Powstał w XVI wieku. Jego wnętrze skrywa piękne freski Taddeo Zuccari.

Tuż za pałacem, po prawej stronie biegnie wąska uliczka. To via Margana, która doprowadzi nas do placu – Piazza Margana. Pod nr 40 stoi dom oraz wieża tego samego rodu – Margani.

Ten obiekt jest jednak starszy niż poprzednia kamienica. Wieża pochodzi bowiem z 1305 r. Dom dobudowano początkiem wieku XV. Za nim na prawo biegnie uliczka o dumnej nazwie via dei Polacchi – ulica Polaków. To dawny rewir polski, dziś Polacy tu nie mieszkają ale wciąż znajdują się tu polskie instytucje. Kościół już widzieliśmy. Podążając jednak uliczką biegnącą na wprost – via dei Delfini dotrzemy do Palazzo Delfini (pod nr 16).

Dziś mieści się tu Ambasada Polska przy Watykanie oraz przy Państwie Zakonu Kawalerów Maltańskich. Sam budynek jest jednak starszy. Zbudowano go w połowie XVI wieku dla Mario Delfini. Ciekawostką może być fakt, że to w tym właśnie domu zamieszkał w 1541 r. św. Ignacy Loyola.

Podążamy wciąż na wprost wchodząc w uliczkę via dei Cavalletti, na rogu z ulicą via dei Funari widzimy Palazzo Patrizi Clementi.

Budynek powstał końcem XVI wieku, w ręce rodu Patrizi dostał się w 1736, potem przejęła go rodzina Clementi. Dziś jest własnością państwa, swą siedzibę ma tutaj Nadzór Dziedzictwa Narodowego i Architektury.

Dochodzimy do placu Piazza Campitelli. Na wprost nas widzimy rogowy budynek – Palazzo Lovatelli Caetani.

Powstał w 1580 r. dla Gianfilippo Serlupi prawdopodobnie wg proj. Giacomo Della Porta, który mieszkał tu niedaleko przy vicolo Margana. W połowie XVIII wieku budynek zakupiła Ersilia Caetani (archeolog i nauczyciel akademicki), pół krwi Polka, gdyż jej matką była Kaliksta Rzewuska. Ersilia wyszła za mąż za Giacomo Lovatelli, stąd dwuczłonowa nazwa kamienicy. W połowie XIX wieku w domu tym mieścił się najważniejszy w Rzymie salon kulturalny, gdzie zbierała się śmietanka intelektualna ówczesnego Rzymu, między innymi Émile Zola czy Ferenc Liszt.

Pod nr 1 widzimy Palazzo Cavalletti zbudowany w XVI wieku dla bogatego rodu rzymskich kalkografów – De Rossi. W XVII wieku przeszedł w ręce rodziny Cavalletti, która budynek udekorowała.

Pod numerem 2 widzimy Palazzo Albertoni Spinola, którego budowę zainicjował Giacomo Della Porta a dokończył Girolamo Rainaldi w pierwszej dekadzie XVII wieku. Zbudowany dla rodu Albertoni, dziś znajduje się w rękach markizów Spinola.

Kolejnym budynkiem, pod nr 3, jest Palazzo Capizucchi. Powstał w 1580 r. wg proj. Giacomo Della Porta dla rodu kardynałów Capizucchi. W XVII wieku budynek odnowił Carlo Rainaldi.

Na końcu placu, po prawej stronie mieści się Palazzetto di Flaminio Ponzio.

Myliłby się jednak ten, kto uznałby, że słynny architekt papieża Pawła V – Flaminio Ponzio tutaj mieszkał. Nie! Mieszkał on przy via Alessandrina. Jego dom został wyburzony podczas przebudowy tamtego rejonu w latach 1924 – 1932. Cały materiał przeniesiono w to miejsce i zbudowano z niego właśnie ten dom ku pamięci architekta. Jest to doskonały przykład tzw. fałszywej architektury.
Przed budynkiem widzimy małą fontannę zaprojektowaną przez znanego nam już Giacomo Della Porta.

Za budynkiem mieści się dawny obiekt sakralny, dziś zdesakralizowany – kaplica św. Rity.

Obiekt powstał w 1665 r. wg proj. Carlo Fontana w miejscu dawnego kościółka SS. Biagio e Nicola in Campitello fundowanego w XI wieku przez rodzinę Boccabella. Stał wtedy jednak w innym miejscu, w okolicy schodów prowadzących do kościoła S. Maria d’Aracoeli. Wezwanie św. Rity kościół przyjął po jej kanonizacji w roku 1900. W latach 1928 – 1930, kiedy doszło do prac reorganizacyjnych w tym rejonie, kościół św. Rity został wyburzony. W latach 1937 – 1940 odbudowano go starając się zachować jego oryginalny wygląd. Przyjął nazwę kaplicy św. Rity. Nie został jednak konsekrowany, nie jest więc dziś obiektem sakralnym! Obecnie wykorzystuje się ją jako galerię sztuki. Widzimy dwukondygnacyjną fasadę przecinaną pilastrami i zdobioną stiukiem. Wnętrze oparte na planie krzyża greckiego, nakryte kopułą, skromne, bez zachowanych dzieł sztuki pochodzących z oryginalnego kościoła. W marmurowym ołtarzu widzimy witraż z przedstawieniem „Św. Rita z Cascia”.

Wracając na plac, po jego drugiej stronie, pod nr 9 zobaczymy Palazzetto Stati. Budynek powstał dla starego rodu Stati istniejącego w Rzymie od XIV wieku, kiedy to w 1619 r. Lorenzo i Battista Stati postanowili wybudować drugą, mniejszą rezydencję (pierwsza znajduje się na placu S. Eustachio).

Tuż obok stoi potężny kościół należący do Kleryków Regularnych Matki Boskiej – S. Maria in Campitelli.

Pierwszy kościół stanął w XIII wieku, jednak w troszkę innym miejscu, dokładnie tam, gdzie dziś stoi omawiany już przez nas Palazzo Lovatelli Caetani, podczas budowy którego kościół został wyburzony. W latach 1620 – 1667 r. odbudowano go w obecnym miejscu, na terenie gdzie dawniej mieścił się dom arystokratki rzymskiej o imieniu Ludovica Albertoni – o której będziemy jeszcze sporo mówić w związku z pewnym dziełem Berniniego. Ale o tym dopiero podczas spaceru po Zatybrzu Obecny kościół to wspaniałe, późnobarokowe dzieło Carlo Rainaldi. Potężna fasada zbudowana z trawertynu zdobiona jest aż 24 kolumnami! Wnętrze kościoła jest bardzo nietypowe. Zachowuje ono bowiem plan pierwszego kościoła, który oparty był na krzyżu greckim, z dodanym prezbiterium nakrytym kopułą i zamkniętym półkolistą absydą.

Zwiedzanie zaczynamy od prawej strony nawy głównej. Na początku widzimy niewielkie baptysterium z dwoma tabernakulami z XV wieku.
Kaplica 1) Widzimy tu ołtarzowe dzieło Sebastiano Conca – „Św. Michał”
Kaplica 2) Zbudowana w 1692 r. wg proj. Carlo Rainaldi (już po jego śmierci). Zdobione jest obrazem Luca Giordano „Św. Anna, św. Joachim i Maria” oraz “Aniołami” autorstwa: Michel Maille, Francesco Cavallini i Francesco Baratta.
W prawym ramieniu nawy poprzecznej mieści się pomnik grobowy kard. Bartolomeo Pacca zmarłego w 1863 r. Wykonał go Ferdinando Pettrich.

Za transeptem, wciąż po prawej stronie mieści się jeszcze jedna wnęka. To kaplica Relikwii skrywająca piękny ołtarzyk przenośny zwany Ołtarzem św. Grzegorza z Nazjanzu, zdobiony bizantyjską mozaiką – dzieło z XII wieku.
W ołtarzu głównym zaprojektowanym przez Carlo Rainaldi a wykonanym przez Giovanni Antonio De Rossi, Ercole Ferrata i Giovanni Paolo Schor widzimy cudami słynący obraz „Matka Boska w Portyku Campitelli” z XI wieku! To obraz, do którego lud modlił się w 1656 r. z prośbą o wybawienie od plagi dziesiątkującej Rzym, plagi która pochłonęła ponad 15 000 dusz. Matka Boska prośby wysłuchała i plagę wstrzymała. W ramach podziękowań 14 stycznia 1662 r. w uroczystej procesji przeniesiono obraz ze starego kościołka S. Maria in Portico do potężnej, nowo budowanej świątyni.

Przechodzimy na lewą stronę:
Kaplica 3) Zaprojektowana przez Mattia De Rossi. W ołtarzu widzimy dzieło Ludovico Gminni – „Nawrócenie św. Pawła”.
Kaplica 2) dzieło Giovanni Battista Gauli znanego bardziej pod pseudonimem Baciccio – „Narodziny Jana Chrzciciela”. Pod obrazem w gablocie umieszczono ciało włoskiego duchownego, aptekarza, założyciela Zakonu Kleryków Regularnych Matki Bożej – Giovanni Leonardi, zmarłego w 1609 r.

Kaplica 1) Zdobiona marmurowym dziełem Lorenzo Ottoni – „Święta Rodzina i błogosławiona Ludwic Albertoni”. Po prawej stronie widzimy także grobowiec należący do Vittorii Altieri Parabianchi autorstwa Giacomo Antonio Lavaggi, po lewej zaś pomnik grobowy Angelo Altieri wykonany przez Giuseppe Mazzuoli.

Po prawej stronie kościoła stoi Palazzo della Congregazione dei Chierici Regolari della Madre di Dio (pod nr 10), na parterze którego mieści się obecnie restauracja Vecchia Roma. Kongregacja Kleryków Regularnych w 1622 r. zleciła dwóm architektom – Orazio Torriani i Vincenzo Della Greca realizację budynku na potrzeby konwentu. W 1724 założenie przebudowano wg proj. Filippo Raguzzini i Carlo De Dominicis.

Wejdźmy teraz w boczną uliczkę via dei Funari, która doprowadzi nas do ciekawego i prawie zupełnie nieznanego turystom kościoła S. Caterina dei Funari.

Obiekt powstał w latach 1560 – 1564 wg proj. Guidetto Guidetti (ucznia Michała Anioła), w miejscu średniowiecznego kościółka S. Maria Dominae Rosae z XII wieku. Widzimy fasadę z trawertynu, dwukondygnacyjną, dzieloną korynckimi pilastrami. Kościół posiada niewielką kampanilę, widoczną dopiero z pewnego oddalenia.
Wnętrze świątyni prezentuje elegancki styl późnorenesansowy, składa się z jednej nawy nakrytej sklepieniem kolebkowym oraz trzech kaplic na każdym boku. Zwiedzanie zacznijmy standardowo od strony prawej:
Kaplica 1) To kaplica Bombasi, zbudowana dla literata i kolekcjonera sztuki włoskiej żyjącego na przełomie XVI i XVII wieku – Gabriele Bombasi. W ołtarzu widzimy dzieło wielkiego artysty włoskiego Annibale Carracci – „Święta Małgorzata z Antiochii”. Powyżej w tzw. kimationie mieści się dzieło stworzone przez Innocenzio Tacconi, wg rysunku Annibale Carracci – „Koronacja Marii” z 1600 r.
Kaplica 2) to kaplica Ruiz, zaprojektowana w latach 1565 – 1566 przez Jacopo Barozzi zwanego popularnie Vignola dla opata z Walencji Filippo Ruiz. W ołtarzu mieści się dzieło autorstwa Girolamo Muziano – „Zdjęcie z krzyża”. Tegoż autora są również freski na ścianach bocznych i na sklepieniu. Zdobienia pilastrów wykonał Federico Zuccari.
Kaplica 3) to kaplica Solano z Vetery, zaprojektowana przez Ottaviano Mascarino. W ołtarzu widzimy dzieło Scipione Pulzone – „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”.
W prezbiterium zwanym czasem kaplicą Cesi widzimy fresk na sklepieniu „Gloria św. Katarzyny Aleksandryjskiej” – dzieło Giovanni Sorbi z 1760 r., które zastępuje wcześniejszy fresk. Po bokach freski z przedstawieniem „Historie z życia św. Katarzyny” autorstwa Federico Zuccari.
Przejdźmy na lewą stronę:
Kaplica 3) Zwana kaplicą de Torres, w całości zdobiona „Historiami z życia św. Jana” autorstwa Marcello Venusti. W dwóch tondach po bokach kimationu widzimy portrety kardynała Ludovico de Torres (po prawej) i jego ojca Ludovico I de Torres (po lewej).
Kaplica 2) To miejsce przeznaczone na boczne wejście do kościoła.
Kaplica 1) To kaplica Canuto, z dekoracją autorstwa Girolamo Nanni, wykonaną w latach 1609 – 1610. Kaplica wybudowana ku czci biskupa Andrea Canuto.

Tuż za kościołem biegnie ulica via Caetani. Tam pod nr 32 – 35 zobaczymy Palazzo Mattei di Monte Giove.

To kamienica zbudowana dla Asdrubale Mattei, syna księcia Alessandro Mattei. Budowę w 1598 r. rozpoczął Carlo Maderno, prace zakończyły się 20 lat później. Dziś mieści się tu siedziba Centrum Studiów Amerykańskich, Instytut Historii Włoch oraz Biblioteka Historii Nowożytnej i Współczesnej gromadząca ponad 300 000 woluminów.

Wróćmy na via dei Funari i udajmy się nią aż do placu Piazza Mattei. Po prawej stronie pod numerami 17 – 19 zobaczymy kolejny budynek należący do tego rodu – Palazzo Giacomo Mattei.

Jest to najstarsza część kompleksu rezydencjonalnego, zbudowana w połowie XV wieku. W wieku XVI pałac przebudowano wg proj. Nanni di Baccio Bigio. Fasada zdobiona była monochromatycznymi freskami autorstwa Taddeo Zuccari, dziś niewidocznymi, zawiera ślepe okienko (zamurowane), z którym wiąże się anegdotka przytoczona poniżej.

Naprzeciw stoi narożny budynek – Palazzo Costaguti, zbudowany w pierwszej połowie XVI wieku dla prałata Costanzo Patrizi, skarbnika papieża Pawła III Farnese.

W 1578 r. budynek zakupiła rodzina bankierów z Genui – Costaguti, którzy zlecili architektowi Carlo Lombardi przebudowę pałacu. Wnętrze dekorowane jest przez wielu znanych włoskich artystów, niestety nie można go zwiedzać. A szkoda bo zobaczylibyśmy tu malowidła między innymi: Giovanni Lanfranco, Giovanni Francesco Romanelli, Pier Francesco Mola, Taddeo i Federico Zuccari, Cavalier d’Arpino, Domenichino, Tassi oraz Guercino.

Centralną część placu okupuje słynna Fontana delle Tartarughe czyli Fontanna Żółwi.

Jest to wspaniały przykład manieryzmu rzymskiego. Powstała w latach 1581 – 1584 najprawdopodobniej wg proj. Giacomo Della Porta (części wykonane z brązu prezentujące czterech efebów i 4 delfiny są autorstwa Taddeo Landini).
Jest to jeden z niewielu przykładów budowy fontanny nie dla papieża ale dla prywatnej osoby. Zbudowano ją bowiem dla księcia Mattei. Legenda głosi, że pewnej nocy książę Mattei grając w karty z przyszłym teściem, przegrał cały majątek. Przyszły teść ogłosił, że takiemu nieudacznikowi nie odda córki za żonę. Zrozpaczony książę pomyślał, że skoro stracił wszystko w jedną noc, to teraz w ciągu kolejnej nocy spróbuje wszystko odzyskać. Założył się z teściem, że w jedną noc wybuduje na placu okazałą fontannę. Nazajutrz rano teść budząc się usłyszał szum wody. Wyjrzał przez okno i zobaczył piękną fontannę. Oddał wtedy przyszłemu zięciowi wszystkie pieniądze oraz rękę swej córki. Książę Mattei po uroczystym ślubie zamurował jednak okno w swoim gabinecie aby nigdy już nie patrzeć na fontannę, która przypominała mu o zaznanym upokorzeniu. To oczywiście tylko anegdotka, gdyż pałac księcia Mattei powstał dużo później niż owa fontanna
Czytając w niektórych przewodnikach, że autorem tej fontanny jest GianLorenzo Bernini, my – wtajemniczeni – uśmiechniemy się pod nosem wiedząc, że to nieprawda GianLorenzo Bernini bowiem jedynie tą fontannę odnowił. Działo się to w roku 1658. Wtedy też, na zlecenie papieża Aleksandra VII dodał do niej 4 żółwie, które próbują wdrapać się na szczyt fontanny by napić się wody zgromadzonej w górnej czaszy. Jednak te zwierzątka, które widzimy dzisiaj nie są jego dłuta. To kopie umieszczone w 1981 r. po tym, jak nieznany osobnik ukradł jednego z żółwi. Trzy pozostałe oryginały przeniesiono wtedy do Muzeów Kapitolińskich.
Ciekawostką jest, iż dokładna kopia tej fontanny znajduje się w San Francisco w Huntington Park.

Skręćmy na chwilkę w prawo w uliczkę via Paganica. Pod nr 13 zobaczymy Palazzo Guidi zbudowany w XIX w. dla starego rodu rzymskich nobiles – Guidi.

Odrobinę dalej pod nr 50 mieści się Palazzo Guglielmi powstały w wieku XVIII dla rodu Mattuzzi, w wieku XIX przeszedł w ręce rodziny Guglielmi, która przebudowała rezydencję w stylu z lekka eklektycznym. Po stronie przeciwnej, pod numerami 3 – 4 widzimy Palazzo Mattei di Paganica – kolejny z budynków rodu Mattei, zbudowany w 1541 r., tym razem dla Ludovico Mattei, księcia Paganica. Zaprojektował go prawdopodobnie Vignola lub Nanni di Baccio Bigio. Dziś w rękach Instytutu Encyklopedii Włoskiej.

Wróćmy na piazza Mattei i udajmy się w prawo ulicą via dei Falegnami mijając po drodze XVIII – wieczne zabudowania mieszkalne (nr 14 – 18). Dojdziemy w ten sposób do rozwidlenia dróg. Skręcamy w lewo w ulicę via in Publicolis.

Oczom naszym ukazuje się kościółek S. Maria in Publicolis.

Powstał w XII wieku, został jednak przebudowany w 1643 r. wg proj. Giovanni Antonio De Rossi. Fasada dwukondygnacyjna, w części dolnej zawiera portal flankowany przez dwie jońskie półkolumny, powyżej duże okno z trójkątnym tympanonem flankowane przez pilastry w porządku toskańskim. Wnętrze jednonawowe, w posadzce widzimy płyty grobowe rodu Santacroce. Wewnątrz możemy też zauważyć pomniki tejże rodziny.

Pod nr 43 zauważamy Palazzetto Santacroce zbudowany w XV wieku dla książąt Oliveto i S. Gemini z rodu Santacroce.

Obiekt został wyburzony w drugiej połowie XV wieku na zlecenie papieża Sykstusa IV, jednak po śmierci papieża, Antonio Santacroce odbudował rezydencję z zachowaniem oryginalnego wyglądu. Dzięki temu mamy dziś możliwość podziwiać piękny pałacyk, dzielony przez gzymsy na 3 części, z czego część dolna w pełni boniowana.

Za pałacem skręcamy w lewo w uliczkę via del Pianto. Doprowadzi nas ona do szerokiej ulicy via del Portico d’Ottavia. Wchodzimy na teren dawnego getta żydowskiego.

Nazwa „getto” wywodzi się z języka włoskiego i oznacza „hutę”. Pierwsze getto żydowskie powstało bowiem w dzielnicy miasta Wenecja zwanej Ghetto od istniejącej tam huty. Rzymskie getto to bardzo malutki obszar, w skład którego wchodzi jedna szeroka ulica i kilka wąskich. Getto powstało w 1555 r. z rozkazu papieża Pawła IV, który nazwał Żydów bogobójcami i nakazał ich całkowitą izolację. Zajmowało około 1 hektar, mieszkało tu 2000 Żydów. Dzielnicę otoczono murem, w którym mieściły się dwie bramy, zamykane tuż po zmierzchu i otwierane o świcie. Wewnątrz obowiązywało surowe prawo składające się z 14 zakazów i nakazów, między innymi istniał zakaz posiadania na własność jakiejkolwiek nieruchomości, zakaz posiadania służby chrześcijańskiej, zakaz pracy w niedzielę i święta (poza kupcami). Wewnątrz istniała tylko jedna synagoga i 5 szkół (dzisiejszy Plac Pięciu Szkół). Żydom nakazano również noszenie znaków rozpoznawczych typu naszywki, czapki, chusty. Kolejni papieże wprowadzali nowe nakazy i zakazy. W 1577 r. papież Grzegorz XIII wprowadził przymusowe kazania mające na celu nawracanie Żydów na chrześcijaństwo. Co sobotę 150 Żydów musiało uczestniczyć w tych kazaniach, które odbywały się w kościołach zlokalizowanych tuż przy murach getta, stojących niejako na straży dzielnicy żydowskiej. Kolejny z papieży – Sykstus V – powiększył getto do 3 hektarów. Wtedy mieszkało tu już 3500 osób. Złagodził też trochę zakazy. Zezwolił na przykład na wykonywanie przez Żydów wszystkich zawodów, zniósł też obowiązek noszenia znaków rozpoznawczych. Ponadto zezwolił na budowanie nowych szkół i synagog. Kiedy powstał papieski akwedukt Aqua Felice, architekt Giacomo Della Porta wybudował tuż przed bramą getta fontannę, jej miejsce wskazuje dziś jedynie biała linia na ulicy via del Portico d’Ottavia, sama fontanna po zburzeniu getta przeniesiona została na Plac Pięciu Szkół.

W XVIII wieku papież Pius VI znów zwiększył represje i odebrał Żydom licencje zakazując handlu. Po jego śmierci nadeszła wolność. Bramy getta otworzyły się. Radość nie trwała jednak długo, bowiem już w 1815 roku (Traktat Wersalski) 8 tysięcy Żydów ponownie zamknięto. Kolejny z papieży – Pius IX, pełniący pontyfikat w trudnym dla Kościoła okresie powstawania Republiki Włoch, kiedy to wszystkie ziemie łącznie z Rzymem zabrano Kościołowi i przyłączono do nowo formującego się państwa, w stosunku do Żydów był zmienny jak kobieta Najpierw zburzył getto w 1848 roku i zrównał Żydów z obywatelami włoskimi a już dwa lata później odbudował getto i wprowadził zakazy, nakazy oraz….przymusowy chrzest! W 1870 r. getto zostało jednak całkowicie zlikwidowane i mur wyburzony. Wprowadzono wtedy nowy plan zagospodarowania tej części miasta. Wyburzono mnóstwo budynków, zorganizowano tu targ rybny. Oryginalne zabudowania dawnego getta widać dziś tylko wzdłuż ulicy via del Portico d’Ottavia.
Podczas II wojny światowej – 16 października 1943 roku hitlerowcy przeprowadzili tu łapankę (gdyż wciąż mieszkało tu mnóstwo Żydów). Schwytano ponad 1000 osób. Dwa dni później załadowano ich na dworcu Tiburtina do 18 wagonów bydlęcych i wywieziono do obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie zostali zamordowani. Uratowało się jedynie 17 osób, w tym jedna kobieta.
Warto też pamiętać, że 9 października 1982 roku palestyńscy terroryści zaatakowali w tym miejscu wychodzących z synagogi Żydów. Padły, strzały, rzucono granat, zraniono 35 osób oraz zabito 2-letniego chłopczyka – Stefano Taché.

Zanim podążymy główną ulicą dawnego getta skręćmy w lewo wchodząc na plac Piazza delle Cinque Scole. Widzimy tu fontannę przeniesioną z głównej ulicy getta, mówiliśmy o niej wcześniej.

Pod numerem 23 mieści się Palazzo Cenci Bolognetti, który jest częścią ogromnego kompleksu należącego do średniowiecznego rodu Cenci.

Dlatego tą część placu nazywa się czasami Isola dei Cenci czyli Wyspą Cenci. Obecny pałac powstał na początku XVI wieku na ruinach średniowiecznego zamku. W drugiej połowie XVI wieku mieszkała tu słynna Beatrice Cenci, młoda włoska arystokratka, która zasłynęła z wielkiego sądu papieskiego jaki się nad nią odbył. Była córką nobila rzymskiego – Francesco Cenci, który niestety był wielkim sadystą i rozpustnikiem wielokrotnie aresztowanym przez inkwizycję oraz sądzonym przez papieża. Jego żoną była Ersilia Santacroce. Ponoć tenże sadysta znęcał się psychicznie i fizycznie nad żoną i córką, którą wielokrotnie gwałcił. Zmuszał też córkę do obserwowania jak maltretuje jej matkę! Wielokrotnie sądzony za te zbrodnie, zawsze potrafił wywinąć się z opresji przekupując sędziów. Pewnego razu rodzina złożyła donos na Francesco, który został aresztowany i spędził chwilkę w więzieniu ale nie za znęcanie się tylko za jakieś drobne inne przewinienia. Szybko jednak wyszedł na wolność. Domyślając się kto stoi za tym zawiadomieniem wysłał całą rodzinę (żonę, córkę, dwóch synów) na wieś. Myliłby się ten, kto myślał że kara była łagodna. Trzeba bowiem pamiętać, że wiejskie rezydencje nie były objęte jurysdykcją sądów miejskich. Możemy się zatem domyślić do czego dążył ojciec – sadysta. Obawiając się, że Francesco chce ich zabić, matka i córka postanowiły wyprzedzić tyrana. Wynajęły dwóch mężczyzn aby Ci otruli głowę rodziny. Spisek jednak nie powiódł się. Kiedy Francesco wpadł do wiejskiego zamku zemścić się na rodzinie, matka z córką wzięły sprawy w swoje ręce. Ciężkim młotem rozbiły głowę tyrana i wyrzuciły go przez okno próbując upozorować wypadek (niektóre źródła błędnie podają, że zabili go ci dwaj mężczyźni wynajęci przez rodzinę – mieli mu ponoć wbić gwoździe w oczy i wypchnąć przez okno). Organów ścigania nie udało się jednak zmylić, aresztowano jednego z mężczyzn wynajętych wcześniej do otrucia Francesco. Ten przyznał się do uczestnictwa w przestępstwie oraz do tego, że był kochankiem Beatrice. Całe zdarzenie skończyłoby się całkiem dobrze dla matki z córką, gdyby nie fakt, że spróbowały one pozbyć się drugiego z wynajętych mężczyzn – jednak to się nie udało. Prawda wyszła na jaw. Obie panie stanęły przed sądem papieża Klemensa VII. Mimo, że lud wziął stronę obu pań starając się usprawiedliwić ich czyn, papież był nieugięty – 11 września 1599 r. kobiety zostały ścięte na szafocie przed Zamkiem św. Anioła, zaś synowi roztrzaskano głowę młotem. Przeżył jedynie młodszy syn, gdyż miał wtedy 12 lat. Skazano go tylko na rok więzienia.
Ciało Beatrice zabalsamowano i złożono w grobie w kościele S. Pietro in Montorio (o tym jeszcze kiedyś opowiemy).

Historia ta oraz sama Beatrice stały się potem obiektem natchnień wielu artystów, pisarzy oraz poetów. Wymienić tu można chociażby, Harriet Goodhue Hosmer (rzeźba „Beatrice Cenci” dziś w St. Louis Mercantile Library, Missouri, USA) czy chociażby nasz Juliusz Słowacki, który napisał dramat „Beatryks Cenci” wystawiany czasami w Teatrze Słowackiego w Krakowie. Nie możemy zapomnieć oczywiście o najsłynniejszym pięcioaktowym dramacie autorstwa Shelley’a. I wreszcie słów kilka na temat jeszcze jednego wielkiego dzieła malarskiego – portretu „Beatrice Cenci” autorstwa…..no właśnie! Dzieło przypisywane Guido Reni, który jakoby miał je stworzyć w czasie pobytu w Rzymie w latach 1599 – 1600, chyba jednak nie jest jego. Dziś skłaniamy się ku twierdzeniu, że obraz namalowała 62 lata później córka asystenta Guido Reni – Elisabetta Siriani. Obraz możemy oglądać w Palazzo Barberini.

Skręcając w prawo w uliczkę Monte de’ Cenci zobaczymy po lewej stronie kaplicę S. Tommaso ai Cenci wspominaną w dokumentach już w XII wieku, całkowicie przebudowaną jednak w wieku XVI. Zdobiona jest dziełami Giuseppe Vermiglio „Niedowierzanie św. Tomasza” oraz Sermoneta „Historie Maryi Dziewicy”.

Na końcu ulicy skręćmy jeszcze w prawo aby dojść do Piazza Cenci gdzie pod numerem 56 widzimy Palazzetto Cenci wybudowany w 1579 – 1584 wg proj. Martino Longhi Starszego zdobiony wewnątrz freskami Giovanni Guerra.

Po prawej stronie pałacu mieści się średniowieczna część kompleksu zwana Łukiem Cenci.

Wróćmy na plac Piazza delle Cinque Scole. W jego narożnej części stoi mały kościółek S. Maria del Pianto.

Wybudowano go na ruinach starego, zburzonego kościoła S. Salvatore de Cacaberis po tym, jak doszło tu do cudu. Na drzwiach starego domu stojącego w pobliżu namalowany był fresk przedstawiający Matkę Boską, która w 1546 r. zaczęła płakać. Nową budowlę zaprojektował i zbudował w latach 1608 – 1612 Nicolò Sebregondi. Wnętrze opiera się na planie krzyża greckiego. Wchodząc do środka widzimy fragment gotyckiego cyborium. Na początku nawy widzimy również dzieło w formie transparentu Lazzaro Baldi przedstawiające z jednej strony „Cud płaczącej Madonny” a z drugiej „Gloria Maryi Dziewicy”. W prawym ramieniu krzyża dostrzeżemy „Madonnę i świętych” również autorstwa Lazzaro Baldi, w lewym zaś pomnik grobowy Pompeo Palmieri wykonany przez G. B. Mola. Ołtarz główny tego samego artysty zawiera fresk „Madonna del Pianto” z XV wieku. Ściany chóru zdobione są malowidłami Agostino Ciampelli: „Jezus objawia się św. Marcinowi” oraz „Dysputa Doktorów Kościoła”.

Wracamy na ulicę via del Portico d’Ottavia. Naprzeciw, w wejściu na plac Piazza Costaguti widzimy dawną zdesakralizowaną już kapliczkę S. Maria del Carmine mieszczącą się w budynku zwanym Casa dei Manili.

Zacznijmy od historii budynku. Powstał w 1468 r. dla Lorenzo Manilio. Ponad portalami wejściowymi widzimy zachowaną inskrypcję, która w wolnym tłumaczeniu znaczy mniej więcej: „W czasie gdy Rzym odradza się w swym dawnym blasku, Lorenzo Manilio na znak miłości do swego miasta buduje na Placu Żydowskim, proporcjonalnie do swych skromnych możliwości, ten oto dom, biorący swą nazwę od pseudonimu Manliana, dla siebie i swych potomków, w roku 2221 od założenia Rzymu, w wieku lat 50, 3 miesięcy i dwóch dni, funduje ten dom w jedenastym dniu przed kalendami sierpniowymi”. Ponad architrawami portali widzimy również imię fundatora a w oknach motto: „Have Roma” („Witaj Rzymie!”).
Częścią budynku jest wcześniej wspomniana kaplica S. Maria del Carmine. Powstała w 1759 roku, odnowiono ją dość szybko, bo już w 1825 r., o czym informuje nas inskrypcja na belkowaniu portyku. Dziś kaplica nie jest już miejscem świętym.

Po stronie przeciwnej ulicy widzimy olbrzymi budynek ambasady Izraela, którego wnętrza strzegą agenci Mossadu.

Skręcając w lewo w uliczkę via di Sant’Ambrogio dojdziemy do placu Piazza di S. Ambrogio, gdzie pod numerem 3 stoi mały kościółek Sant’Ambrogio alla Massima wraz z klasztorem sióstr Benedyktynek.

Według legendy kościółek zbudowano w miejscu, gdzie w IV wieku wraz z matką i siostrą mieszkał św. Ambroży zanim przeniósł się do Mediolanu gdzie w 374 roku został biskupem. W 353 r. obok kościoła powstał klasztor Świętej Marii Maxima, w którym dziś mieszkają siostry Benedyktynki. Słowo „Massima” w wezwaniu świątyni tłumaczy się na dwa sposoby. Według jednej z teorii nazwa pochodzi od przebiegającego w pobliżu antycznego kanału ściekowego Cloaca Massima, według innej – od mieszczącego się w okolicy Porticus Maximae.

Kościół wraz z klasztorem przebudowano w latach 1606 – 1622 na zlecenie szlachcianki Olymia de Torres i jej brata kardynała Ludovico de Torres. Prawdopodobnie pracami zajęli się Orazio Torriani, GiovanBattista Mola oraz Carlo Maderno. Wnętrze można zwiedzać jedynie po wcześniejszej rezerwacji, której należy dokonać w Curia Generalizia Benedettini Subliacensi pod numerem tel. +39 06 68802792. Budynek jest jednonawowy, z transeptem i prezbiterium zamkniętym prostokątnie. Wewnątrz zobaczyć można takie dzieła jak: „Św. Benedykt” – Orfeo Boselli czy „Cnota” – Francesco Cozza. W refektarzu zakonnym znajduje się również fresk przypisywany Antoniazzo Romano „Zdjęcie z krzyża w obecności sióstr Benedyktynek”. Siostry przechowują również „Krucyfiks” z XII wieku.

Wróćmy na via del Portico d’Ottavia. Pod numerami 8 – 11 i 12 – 15 widzimy domy z XV wieku. Dalej, pod numerami 24 – 25 stoi budynek odrobinę starszy, gdyż z XIV wieku. Dołączony jest do niego fragment antycznego Portyku Ottavii, o nim jednak opowiemy później. Spacerując po getcie warto zwracać uwagę na framugi drzwi wejściowych. W domach wciąż należących do społeczności żydowskiej po prawej stronie drzwi zobaczymy mezuzy (pokazana na pierwszym zdjęciu na początku tekstu) czyli drewniane, metalowe, z kości lub szklane pojemniczki z umieszczonymi wewnątrz zwitkami pergaminu zawierającymi dwa fragmenty Tory czyli Pięcioksięgu Mojżesza, świętego pisma Żydów. Są to fragmenty z Księgi Powtórzonego Prawa stanowiące część modlitwy Szema Jisrael. Tekst ten ma 713 liter, zapisany jest na jednym zwoju pergaminu w jednej kolumnie, w 20 wersach. W pojemniczku musi znajdować się malutka dziurka, przez którą widoczne ma być słowo „Szaddaj” („Wszechmocny”). Podczas przechodzenia przez drzwi Żydzi dotykają ją z pobożnością a potem całują palce, którymi ją dotykali oraz wypowiadają słowa modlitwy: „Niech Bóg chroni moje wyjścia i powroty, teraz i w przyszłości.” Mezuzy mają też za zadanie odstraszać złe duchy przed dostaniem się do wnętrza domu.

Dalej, pod numerami 28 – 30 widzimy Casa dei Vallati, zbudowany w XIV wieku dla bogatej rodziny rzymskiej, przebudowany w wieku XVI a następnie odrestaurowany w roku 1930. Dziś mieści się tu siedziba Wydziału Starożytności i Sztuk Pięknych Urzędu Miasta Rzym.

Podążając dalej oczom naszym ukaże się budynek zwany Tempio Maggiore lub Sinagoga Nuova. Tak to synagoga żydowska powstała w latach 1899 – 1904 przez architektów Osvaldo Armanni i Vincenzo Costa. Zbudowana jest na planie krzyża greckiego z kopułą opartą na kwadratowym tamburze, zdobiona asyryjsko – babilońskimi motywami dekoracyjnymi. Wewnątrz mieści się również Rzymskie Muzeum Żydowskie.

Idąc wciąż naprzód dojdziemy do ulicy via di Monte Savello gdzie stoi mały kościół S. Gregorio della Divina Pietà.

Świątynia jest zapewne bardzo stara jednak pierwsze wzmianki w dokumentach pojawiają się dopiero w roku 1403. Zbudowana została na dawnych domach Gens Anicia czyli rodu Anicia skupiającego kilkanaście rodzin, istniejącego w Rzymie pomiędzy IV w. p.n.e. a VI w. n.e. To z tego rodu wywodzili się między innymi wcześni papieże: Felice III, Agapit i Grzegorz Wielki. Kościół przyjął wezwanie św. Grzegorza z racji tego, że w jednym z antycznych domów urodził się właśnie ten papież. W roku 1729 obiekt odrestaurowano wg proj. Filippo Barigioni i oddano pod opiekę Kongregacji Operai della Divina Pietà.

W głębi ulicy, pod numerem 30 widzimy wejście do rezydencji zwanej Palazzo Orsini.

Zdobione jest znakami heraldycznymi tego rodu – posągami niedźwiedzi. Największe wrażenie budowla robi kiedy ogląda się ją od drugiej strony, od ulicy via del Teatro Marcello, gdzie włączona jest w strukturę antycznego teatru rzymskiego. O całości opowiemy sobie za chwilę, kiedy będziemy po drugiej stronie.

Teraz wróćmy jednak do Portyku Ottavii.

Pierwsza budowla powstała tutaj bardzo wcześnie, gdyż już w 146 r. p.n.e. Był to portyk wybudowany na zlecenie wpływowego członka plebejskiego rodu Cecyliuszy – Kwintusa Cecyliusza Metellusa Macedońskiego. Monument upamiętniać miał zwycięstwo w bitwie pod Pydną w 148 r. p.n.e. przeciw Andriskosowi – przywódcy buntujących się wówczas Macedończyków.

W latach 33 – 23 p.n.e. został całkowicie przebudowany z rozkazu Oktawiana Augusta i nazwany na cześć jego siostry – Portykiem Oktawii. W latach późniejszych był dwukrotnie odbudowywany po zniszczeniach jakich uległ w wyniku pożarów w latach 80 oraz 203. Był olbrzymią budowlą bramną o wymiarach 119 x 132 m., zdobiony aż 300 kolumnami!!! W jego skład wchodziły dwie stojące po bokach świątynie: Jowisza Statora oraz Junony Reginy. Wewnątrz budowli mieściła się biblioteka Oktawii, kuria oraz galeria prezentująca dzieła sztuki zagrabione z podbitej Grecji, między innymi 34 rzeźby konne z brązu wykonane przez Lizypa przedstawiające Aleksandra Macedońskiego i jego dowódców, którzy zginęli w bitwie pod Granikiem. Ponad zachowanym dziś przejściem portyku wciąż widoczny jest napis upamiętniający odbudowę struktury zleconą w 203 r. przez cesarza Septymiusza Sewera.

W VIII w. zniszczony już portyk włączony został w struktury powstałego tu w latach 752 – 755 r. kościoła Sant’Angelo in Pescheria wywodzącego swą nazwę od istniejącego tu w średniowieczu targowiska rybnego. Wewnątrz kościółka papież Stefan II umieścił relikwie św. Synoforozy z Tivoli (zmarłej w 138 r.), św. Getulia oraz ich 7 synów zwanych popularnie Siedmioma Męczennikami Tiburtyńskimi (dawniej miejscowość Tivoli nazywano Tibur).
Kościół nie posiada fasady. Wnętrze przekształcone w XV wieku jest trójnawowe. Po lewej stronie zobaczyć możemy fresk „Madonna z Dzieciątkiem wśród aniołów” – dzieło przypisywane Benozzo Gozzoli powstałe około roku 1450, „Krucyfiks” z XVI wieku oraz ołtarz św. Franciszka Caracciolo autorstwa Giacomo Della Porta.
Po stronie prawej dostrzec możemy ołtarz św. Grzegorza z dziełem GiovanBattista Brughi „Trójca Przenajświętsza i święci Wawrzyniec oraz Ciro” oraz statuę „Św. Józef z Dzieciątkiem”. Dalej mieści się grobowiec matematyka i astronoma Giacomo Richebeach zmarłego w roku 1841.
Do prawej strony kościoła przylega malutkie oratorium Sant’Andrea dei Pescivendoli z 1689 r. z bardzo ładną fasadą zdobioną stiukiem.

Schodząc na dół dostaniemy się do areny archeologicznej w skład której wchodzą trzy obiekty.

Po lewej stronie widzimy pozostałości świątyni Apollo Sosiano znanej też jako świątynia Apollo in Circo zbudowanej w 431 r. p.n.e. przez konsula Gneo Giulio.

Była to pierwsza świątynia zbudowana poza murami miejskimi. Obiekt przebudowany został w 179 r. p.n.e. przez cenzora Marka Emiliusza Lepidusa. W roku 34 p.n.e. przeszła kolejną przebudowę zleconą przez Gajusza Sosio (stąd w nazwie „Sosiano”).

Później przeszła jeszcze dwie restauracje w latach 356 – 359 oraz 420. W średniowieczu świątynię włączono w strukturę innych budynków. Niestety w 1930 r. podczas prac mających na celu wzmocnienie i wyeksponowanie Teatro Marcello jeden z pracowników niechcący zawadził ciężkim sprzętem o antyczny obiekt i doszło do zawalenia się całej struktury średniowiecznej wraz z całą antyczną częścią świątyni! W latach 1937 – 1938 przeprowadzono w tym miejscu badania archeologiczne podczas których udało się wyodrębnić 3 całe kolumny świątyni oraz rogowy fragment belkowania. W 1940 r. zachowane elementy ustawiono ponownie w miejscu gdzie stały w oryginale.

W okolicy stała również inna świątynia, dziś niezachowana – świątynia Bellony, bogini wojny. Ufundowana została przez Appiusza Klaudiusza zwanego Ślepym, fundatora między innymi najstarszej drogi Rzymu, mającej ponad 2300 lat via Appia Antica.

Zbudowana w 296 r. po zwycięstwie nad Etruskami. Dziś widzimy jedynie fragment schodów do niej prowadzących. Na jej części stoi dziś wspominana wcześniej kaplica św. Rity. Ciekawostką jest fakt, iż prowadzący tu badania archeolodzy odnaleźli tzw. Columna Bellica czyli Kolumnę Wojenną służącą dawniej do wypowiadania wojny. W czasach starożytnych, kiedy Rzym był malutką osadą aby wypowiedzieć wojnę należało z terytorium należącego do Rzymu rzucić włócznię na terytorium wroga. W czasach późniejszych kontynuowano tradycję wprowadzając niewielką zmianę. Ustawiono przed świątynią Bellony w oznaczonym okręgu Kolumnę Wojenną. Okrąg ten symbolizował teren wroga. W trakcie ceremonii wypowiadania wojny rzucano w pobliże tej kolumny włócznię.

Po stronie przeciwnej wznosi się ostatni obiekt na naszej dzisiejszej trasie – Teatro Marcello, a raczej zachowany fragment jego ściany.

Był to antyczny teatr rzymski, którego budowa rozpoczęła się jeszcze za czasów Juliusza Cezara, jednak jego nagła śmierć w 44 r. p.n.e. przerwała prace. W 23 r. p.n.e. po śmierci siostrzeńca i jednocześnie zięcia Oktawiana Augusta, Marka Klaudiusza Marcellusa (był synem Oktawii i jednocześnie mężem 14-letniej córki cesarza), imperator ogłosił wznowienie budowy teatru, który poświęcił Marcellusowi. Prace zakończyły się w roku 11 p.n.e. Dość szybko, bo już za czasów Wespazjana odbyła się pierwsza restauracja obiektu. Kolejna nastąpiła w czasach Aleksandra Sewera. Ostatni raz wykorzystano go w V wieku, prawdopodobnie w roku 421. Początkowo rozbierano go i wykorzystywano materiał do budowy innych obiektów, między innymi do przebudowy mostu Ponte Cestio. W średniowieczu obiekt został zakupiony przez jedną z bogatych rodzin arystokratycznych Rzymu i przekształcony w twierdzę mieszkalną. Przechodził później z rąk do rąk, był własnością rodów Faffo, Pierleoni, Savelli – ta ostatnia rodzina wynajęła architekta Baldassare Peruzzi do renowacji rezydencji. W XVIII wieku obiekt przejęła rodzina Orsini, która mieszkała tu (nazywając obiekt jak pamiętamy – Palazzo Orsini) aż do lat 30’ XIX wieku, kiedy doszło do prac wzmacniających teatr (1926 – 1932). Obecnie ponad antycznym teatrem znajdują się apartamenty mieszkalne.
Teatr Marcellusa jest jednym z najstarszych zachowanych obiektów użyteczności publicznej w Rzymie. Zbudowany jest bardzo podobnie do Koloseum, które było na nim wzorowane. Jego fasada była trzypoziomowa, wysokości 32,60 m (dziś widzimy jedynie fragment wysokości 20 m.). W całości zbudowana z trawertynu, składała się z 41 arkad (dziś zostało jedynie 12) wykonanych z wykorzystaniem tzw. spiętrzenia porządków. Co to oznacza? Ni mniej ni więcej tylko wykorzystanie trzech porządków architektonicznych w jednej budowli. Na dole widzimy półkolumny toskańskie, wyżej jońskie, jeszcze wyżej były korynckie. Półkolista widownia teatru mogła pomieścić ponad 15000 widzów.

I to już koniec na dziś. Zapraszam serdecznie do kolejnego spaceru, który odbędziemy po kolejnym z antycznych wzgórz Rzymu – Kapitolu.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Julian Zinkow, Krakowskie podania, legendy i zwyczaje, Kraków 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al. XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Gianni Papi, Antiveduto Grammatica, Soncino 1995;
• Giorgio Carpaneto, I palazzi di Roma, Roma 1991;
• Ferruccio Lombardi, Roma – Palazzi, palazzetti, case 1200 – 1870, Roma 1992;
• Ferruccio Lombardi, Roma – Chiese, conventi, chiostri 313 – 1925, Roma 1993;
• P. Ghione, Il salotto di Ersilia Caetani Lovatelli a Roma, Venezia 2004;
• Anna Maria Affanni, Demolizione e ricostruzione della chiesa di S. Rita da Cascia, Roma 1995;
• M. Quercioli, I rioni di Roma, Milano 2000;
• Sergio Delli, Le fontane di Roma, Roma 1972;
• Anthony Majanlathi, Guida completa alle grandi famiglie di Roma, Roma 2006;
• Carla Benocci, Il Rione S. Angelo, Roma 1980;
• Fausto Coen, 16 ottobre 1943: la grande razzia degli ebrei di Roma, Firenze 1993;
• Serena Di Nepi, Sopravvivere al ghetto. Per una storia sociale della comunità ebraica nella Roma del Cinquecento, Roma 2014;
• Paolo Monelli, Roma 1943, Roma 1943;
• Sam Waagenaar, Il ghetto sul Tevere. Storia degli ebrei di Roma, Milano 1973;
• Adelina Modesti, Elisabetta Siriani. Una virtuosa del Seicento bolognese, Bologna 2004;
• Christine Gröbner, Pier Luigi Tucci, S. Maria del Pianto, Roma 1993;
• Filippo Coarelli, Guida archeologica di Roma, Verona 1984.

Artykuł Rzymskie getto pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.