„Extra omnes!” – tym donośnym wezwaniem rozpoczyna się jedno z najbardziej tajemniczych i uroczystych wydarzeń w Kościele katolickim – konklawe. Ten moment, w którym kardynałowie zamykają się za zamkniętymi drzwiami, by wybrać nowego następcę św. Piotra, łączy w sobie elementy głębokiej duchowości, skomplikowanej procedury, starożytnej tradycji i… nieco dramatyzmu godnego najlepszych powieści historycznych. Ale zanim współczesne kamery skierują obiektywy na Kaplicę Sykstyńską, a wierni na całym świecie zaczną wypatrywać białego dymu, warto cofnąć się do źródeł tej niezwykłej tradycji.

 W pierwszych wiekach chrześcijaństwa wybór biskupa Rzymu – bo tak formalnie określa się papieża – odbywał się w sposób bardzo odmienny od współczesnego. Początkowo papieży wybierali wierni Rzymu razem z duchowieństwem lokalnym. Dopiero z czasem zaczęła się wykształcać bardziej sformalizowana procedura. Jednym z pierwszych ważnych momentów było zarządzenie papieża Mikołaja II z 1059 roku, które ograniczyło prawo wyboru papieża wyłącznie do kardynałów-biskupów, choć później rozciągnięto to prawo także na kardynałów-prezbiterów i kardynałów-diakonów. Reforma ta miała zminimalizować wpływ świeckich władców na wybór papieża, który przez wieki był przedmiotem zakulisowych rozgrywek politycznych.

Sam termin „conclave” pochodzi z łaciny i oznacza dosłownie „z kluczem” – od „cum clave”. Oznacza to, że kardynałowie są zamykani na klucz, aby nikt z zewnątrz nie mógł wywierać wpływu na ich decyzję. Tradycja ta narodziła się w XIII wieku, a konkretnie po śmierci papieża Klemensa IV w 1268 roku. Wybór jego następcy trwał… prawie trzy lata! Zniecierpliwieni mieszkańcy miasta Viterbo, gdzie odbywał się wybór, zamknęli kardynałów w pałacu, zdjęli dach (by poczuli trochę niebiańskiego gniewu) i ograniczyli racje żywnościowe. Metoda ta okazała się skuteczna, bo w końcu wybrano papieża Grzegorza X, który postanowił ukrócić tego rodzaju patologie i w 1274 roku podczas soboru w Lyonie ustanowił formalne zasady konklawe.

Jak przebiega konklawe?

Po śmierci papieża lub jego rezygnacji (rzadkie, ale zdarza się – patrz Benedykt XVI), rozpoczyna się okres „Sede vacante” (czyli wakatu Stolicy Apostolskiej). Kardynałowie gromadzą się w Rzymie, a za organizację odpowiada Kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego. Sprawy administracyjne są pilnowane, ale nie podejmuje się decyzji wiążących dla całego Kościoła.

Konklawe odbywa się w Kaplicy Sykstyńskiej – tej samej, którą zdobią freski Michała Anioła. To nie przypadek – ma to przypominać kardynałom o powadze chwili i wieczności, która na nich patrzy. Każdy dzień konklawe rozpoczyna się mszą i modlitwą. Głosowanie odbywa się dwa razy dziennie – rano i po południu. Głosują tylko kardynałowie poniżej 80. roku życia. Aby wybrać papieża, kandydat musi uzyskać 2/3 głosów. Karty do głosowania są ręcznie wypełniane, składane, zbierane do specjalnego naczynia (kiedyś był to kielich, obecnie raczej będzie to urna) przebijane igłą. Po każdym głosowaniu karty są palone – jeśli wynik był negatywny, do dymu dodaje się substancję chemiczną, która sprawia, że dym jest czarny. Biały dym oznacza: *Habemus Papam* – mamy papieża!

Kiedy tylko zapada decyzja o rozpoczęciu konklawe, zaczyna się teatr liturgiczny, który ma w sobie więcej dramatyzmu niż niejeden spektakl operowy. Już sam moment zamknięcia drzwi Kaplicy Sykstyńskiej jest jak zatrzaśnięcie się za murami innego świata – świata ciszy, modlitwy i powagi. Kardynałowie – odziani w purpurowe szaty – składają uroczystą przysięgę milczenia.

I wtedy zaczyna się rytuał. Wchodząc do Kaplicy, każdy kardynał modli się. Niektórzy zatrzymują się na dłuższą chwilę przed freskiem Sądu Ostatecznego, jakby chcieli przypomnieć sobie, że każda decyzja ma swój ostateczny wymiar. To właśnie tam – pod czujnym spojrzeniem Chrystusa – rozgrywa się jedna z najważniejszych decyzji dla ponad miliarda katolików na świecie. Choć współczesność oferuje wiele udogodnień, tradycja konklawe pozostaje niemal nietknięta. Kardynałowie nie mają dostępu do telefonów, internetu ani gazet. Trzy rozmiary sutanny przygotowane na przyjęcie nowego papieża – mała, średnia i duża – czekają w szafie jak stroje dla aktora, który jeszcze nie zna swojej roli. Wybór imienia – tak symboliczny – bywa efektem wieloletnich przemyśleń lub chwilowego natchnienia. Niektórzy nowo wybrani papieże zdradzają potem, że zdecydowali się w ostatnim momencie, niemal jakby ktoś szeptał im to imię do ucha.

Historia konklawe zna wiele epizodów, które spokojnie mogłyby posłużyć za kanwę historycznych powieści. Kiedy w 1503 roku kardynałowie zebrali się, by wybrać nowego papieża, decyzja zapadła tak błyskawicznie, że kandydat – Pius III – zdążył tylko się rozgościć… i zmarł po 26 dniach. Z kolei wybór Grzegorza X trwał prawie trzy lata – co dziś wydaje się nie do pomyślenia. Nie brak też anegdot. Teoretycznie papieżem może zostać każdy ochrzczony mężczyzna – nawet laik. Oczywiście, zanim wyjdzie na balkon jako biskup Rzymu, musiałby w ekspresowym tempie przejść święcenia – diakonat, prezbiterat i sakrę biskupią. Ale teoretycznie? Jak najbardziej możliwe. W historii zdarzały się też konklawe z humorem. Gdy wybierano Jana Pawła II, wielu kardynałów nie potrafiło poprawnie wypowiedzieć jego nazwiska – Wojtyła brzmiało dla nich jak łamaniec językowy. Ale Duch Święty nie wybiera na podstawie łatwości wymowy. Nie bez znaczenia są też względy praktyczne. Jeśli kardynał jest ciężko chory, może oddać głos z łóżka. Technika wspomaga dziś nawet najbardziej schorowanych elektorów – Kościół zna swoje dzieci i wie, że świętość nie zawsze idzie w parze z dobrym zdrowiem.

Nie ma się co oszukiwać – choć konklawe to wydarzenie duchowe, nie jest oderwane od realiów politycznych. Różne frakcje, poglądy i wizje przyszłości Kościoła ścierają się za zamkniętymi drzwiami. Współczesne konklawe to nie tylko wybór osoby, ale kierunku, w jakim podąży Kościół katolicki: bardziej konserwatywnego czy otwartego?

Czasem pojawiają się pogłoski o lobbingu, o „papabile” – czyli faworytach. Choć historia pokazała wielokrotnie, że „Duch Święty” potrafi zaskoczyć – i wybór pada na zupełnie nieoczywistego kandydata. Ostatnie konklawe miało miejsce w 2013 roku i zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio – papieża Franciszka. Był to pierwszy papież jezuita, pierwszy z Ameryki Południowej, pierwszy o imieniu Franciszek. Przebieg konklawe był szybki i sprawny, co tylko podkreśla dojrzałość współczesnych procedur.

Konklawe to znacznie więcej niż wybory. To sakralny rytuał, w którym duchowość miesza się z historią, a tradycja z rzeczywistością XXI wieku. To moment, kiedy Kościół – pomimo swoich ludzkich słabości – próbuje usłyszeć głos Ducha Świętego. Tajemnica konklawe wciąż fascynuje, inspiruje i uczy pokory wobec wielowiekowej mądrości Kościoła katolickiego. A gdy nad Kaplicą Sykstyńską unosi się biały dym, cały świat wstrzymuje oddech – bo właśnie wybrano człowieka, który przez kolejne lata będzie pasterzem dla ponad miliarda wiernych. I to nie jest mała sprawa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Artykuł Zamknięci „cum clave” – Kościół wybiera papieża pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kontynuujemy spacer po dzielnicy Nomentano, podążając wzdłuż via Nomentana. Przed nami ostatni akt tej miejskiej symfonii.

Nasz poprzedni etap zakończyliśmy przy kompleksie Sant’Agnese. Wyjdźmy z jego świętych murów i wróćmy na via Nomentana. Skręćmy w lewo.

Już po kilku krokach, przy numerze 355, spogląda na nas z ukosa willa, której historia to opowieść o przemianach. Dawna Villa Nomentana, przebudowana w 1906 roku przez Giuseppe Marianiego, dziś mieści zakon Suore del Sacro Cuore di Maria, zgromadzenie żeńskie działające na prawie papieskim.

Siostry oddają się opiece nad sierotami.

Idąc dalej, napotykamy coś, co wygląda jak fragment antycznej planszy do gry w „Jengę”: to Mausoleo Tor di Quinto.

Dziś już w kawałkach, ale kiedyś było dumą przy antycznej via Flaminia. Powstało w I lub II wieku, zbudowane z rzymskiego betonu i okryte marmurem, jak przystało na czasy, kiedy nawet grobowce miały swój styl. Mauzoleum składało się z dwóch identycznych bębnów ustawionych na wysokim podium. Archeolog Giacomo Boni, specjalista od grzebania w przeszłości, odkopał ruiny w 1875 roku i postanowił złożyć je ponownie w jedną całość. Dziś widzimy tylko jeden bęben, drugi bowiem został kupiony przez barona Alberto Blanca, który postanowił go zainstalować… w swojej willi po drugiej stronie ulicy.

Spójrzmy zatem na Villa Blanc przy numerze 216. Oto przykład eklektycznej architektury z końca XIX wieku, czyli miksu wszystkiego, co eleganckie i modne.

Willa była rezydencją wspomnianego już barona Alberto Blanca, dyplomaty, ministra spraw zagranicznych Królestwa Włoch w latach 1893–1896 i człowieka o wyrafinowanym guście. W 1893 roku kupił porzuconą winnicę i zamienił ją w perłę architektury miejskiej. Niestety, długo się nią nie nacieszył, zmarł kilka lat po ukończeniu prac. Dziś Villa Blanc, otoczona parkiem o powierzchni 39 000 m², jest siedzibą LUISS Business School, tam kształcą się nowi baronowie świata finansów.

Idźmy dalej. Mijając ulicę via Asmara, docieramy do parku, w którym ukrywa się nieco melancholijna Villa Leopardi Dittajuti.

Rezydencja wzniesiona pod koniec XIX wieku z rozmachem i wyobraźnią w stylu neośredniowiecznym. Należała do rodu Leopardi Dittajuti, ziemian z Marchii, którzy nie narzekali na brak gotówki. W 1975 roku kompleks został wywłaszczony przez władze miasta i zamieniony w park publiczny. Sama willa długo służyła jako biuro rady dzielnicy, a dziś… zamknięta, czeka na swoją drugą młodość. Na szczęście park nadal tętni życiem.

A pod nim? Tu zaczyna się historia z dreszczykiem. Katakumby Coemeterium Maius. Zbudowane w III wieku, opuszczone w IX, zapomniane i w końcu odkryte w 1493 roku. Ich tajemnicza nazwa „Maius” sugeruje coś wielkiego, ale skala ich nieco rozczarowuje. Legenda głosi, że nauczał tu sam św. Piotr. Problem w tym, że katakumby powstały ponad 150 lat po jego śmierci, więc chyba pomylono apostoła z jakimś równie gorliwym przewodnikiem…

Pochowana miała tu być św. Emerencjana, siostra św. Agnieszki, ukamienowana jako katechumenka podczas modlitwy przy grobie siostry. Kościół uznał jej śmierć za chrzest krwi i ogłosił męczennicą. Jej szczątki przeniesiono potem do bazyliki św. Agnieszki. W katakumbach spoczywają również święci Papiasz i Maur, żołnierze męczennicy z III wieku, oraz św. Wiktoria, Feliks, Aleksander i drugi Papiasz, dziś bardziej anonimowi, ale w starożytności znani i czczeni. Badania katakumb przeprowadził Antonio Bosio w roku 1601.

Zwiedzanie możliwe, ale nie dla każdego. Trzeba uzyskać zgodę Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej, a ta nie wydaje biletów na ładne oczy. Trzeba udowodnić naukowe zainteresowanie. Grupa maksymalnie 15 osób, koszt 15 euro, czas zwiedzania: 75 minut. Schodzi się oryginalnymi schodami z czasów papieża Damazego (IV wiek). Katakumby mają 2 poziomy, łączą się z katakumbami św. Agnieszki, a wewnątrz zachowały się freski, rzeźby, epigrafy i tzw. Baptysterium św. Piotra, choć w rzeczywistości była to po prostu… studnia z wodą do zaprawy murarskiej. Cuda Rzymu: nawet zbiornik na cement może mieć aureolę!

Wychodzimy na powierzchnię i wracamy na główną ulicę. Dochodząc do świateł, skręcamy w lewo. Tu rozchodzą się dwie ulice: via Tembien na prawo, via Tripoli na lewo. Wybieramy tę drugą. Mijamy via Fezzan i skręcamy w prawo w via Chisimaio. Ktoś może zapytać: „Ale po co tu przyszliśmy? To przecież zwykłe osiedle!” A my odpowiadamy: „To jest Rzym, tu zwykłe rzeczy nie istnieją.”

Na środku Piazza Elio Callistio stoi coś, co miejscowi nazywają Sedia del Diavolo, czyli Krzesło Diabła.

Brzmi złowieszczo. I bardzo dobrze, bo to tylko dodaje uroku. W rzeczywistości są to ruiny mauzoleum Elio Callistio, wyzwoleńca cesarza Hadriana.

Powstało w II wieku, było dwupiętrowe, z dolną komorą półpodziemną, wyłożoną białą mozaiką. Całość zwieńczona była sklepieniem żebrowym, konstrukcją bardzo rzadką. Główna komora grobowa miała kopułę. Po zawaleniu się fasady ruina zaczęła przypominać tron, ale nie boski, tylko… diabelski. I tak już zostało.

Wracamy na via Nomentana i kontynuujemy nasz spacer, zostawiając za sobą duchy świętych, widmo starożytnych akweduktów i resztki mauzoleów. Tym razem idziemy dalej, przechodzimy nad szerokim torowiskiem, gdzie pociągi mkną jak strzały… no, może raczej jak ospałe żółwie w godzinach szczytu.

Po dłuższym, ale przyjemnym spacerze, w którym towarzyszą nam rześkie podmuchy znad rzeki i zapach miejskiego parku, docieramy do Parco Nomentano, zielonego zakątka, gdzie czas płynie wolniej, a dzieciaki biegają, jakby właśnie wymyślono piłkę na nowo. W sercu parku, przerzucony z gracją nad rzeką Aniene, stoi Ponte Nomentano.

Zbudowany w I wieku Ponte Nomentano to jeden z najstarszych mostów w Wiecznym Mieście. Wraz z Ponte Milvio i Ponte Salario, tworzył antyczne trio najważniejszych przepraw pozamiejskich.

Pierwotnie wzniesiony z bloków tufu, z wyjątkiem archiwolt, które dla większej elegancji wykonano z trawertynu, most miał trzy łuki, z których środkowy wynosił się ponad pozostałe niczym cesarz wśród pretorian. Ale jak to w historii bywa, nastały czasy zamętu i w 547 roku, podczas oblężenia Rzymu, Ostrogoci zniszczyli fragment mostu. Na szczęście, z niemal rzymską punktualnością, odbudowano go już pięć lat później, w 552 roku.

W VIII wieku, za pontyfikatu papieża Adriana I, most przeszedł metamorfozę: z mostu w fortecę. Dodano dwie wieże, żeby nie tylko przechodzić, ale i bronić się. Potem, w XV wieku, na zlecenie papieża Mikołaja V, wzniesiono mury obronne, czyniąc z mostu prawdziwą twierdzę. Most zyskał wtedy wygląd, który bardziej przypominał warownię niż infrastrukturę drogową.

Legendy głoszą, że właśnie tu, 25 grudnia 800 roku, Karol Wielki spotkał się z papieżem Leonem III. Czy to prawda? Trudno powiedzieć, ale miejsce idealne na rozmowy o koronie i władzy, ani za blisko Watykanu, ani za daleko od wojska.

Pod koniec XV wieku most przeszedł w ręce prywatne, najpierw rodu Orsini, potem Pazzi. W 1532 roku zmienił funkcję i stał się komorą celną, czyli miejscem, gdzie pobierano opłaty od towarów. Most, który kiedyś łączył ludzi, zaczął też ściągać z nich daniny, taka rzymska ironia.

W XVII wieku, za pontyfikatu papieża Innocentego X, dobudowano dwa boczne ceglane łuki, które upamiętniono herbem papieża. W 1849 roku, podczas najazdu Francuzów, most znów został uszkodzony, ale nie na długo, odbudowano go w 1856 roku.

Aż do 1924 roku, Ponte Nomentano pełnił rolę głównej przeprawy łączącej Rzym z północnymi okolicami. Dziś, choć od 1997 roku zamknięty dla ruchu samochodowego, wciąż otwarty jest dla pieszych, marzycieli, zakochanych, biegaczy i… historyków z lupą w ręku.

Za mostem skręćmy w lewo. Czeka na nas kolejna niespodzianka: ruiny Mauzoleum Meneniusza Agrypy.

Mamy tu pewien historyczny zgrzyt. Otóż Menenios Agrypa żył sześć wieków wcześniej, więc przypisywanie mu tego grobowca to trochę jakby mówić, że Kopernik zaprojektował rakiety NASA.

Mauzoleum pochodzi z przełomu I i II wieku i ma kształt klasycznej rzymskiej rotundy, okrągły plan, masywna podstawa, cement, bloki żółtego tufu, a sklepienie wykonano z fragmentów amfor. Grobowiec został odkryty zupełnie przypadkowo, podczas prac budowlanych w latach 20. XX wieku. W Rzymie, gdy kopiesz fundamenty, nie wiesz, czy trafisz na rurę, czy na cesarza.

Idźmy dalej, skręcamy w lewo w via Maiella, a następnie na skrzyżowaniu w prawo. Prosto, bez błądzenia, aż dojdziemy do ostatniego przystanku dzisiejszego spaceru: Piazza Sempione.

Plac ten powstał w latach 20. XX wieku, kiedy urbanistyka wzięła się na poważnie za porządkowanie tego fragmentu miasta, tworząc nową dzielnicę: Città Giardino Aniene, czyli „Miasto-Ogród”, inspirowane angielską ideą łączenia miejskiej wygody z zielenią i świeżym powietrzem. Nazwa Piazza Sempione pochodzi od przełęczy między Alpami Pennińskimi a Alpami Lepontyńskimi.

Projekt placu wyszedł spod ręki Gustava Giovannoniego, architekta, który z wielką pasją projektował przestrzeń miejską. On też zaprojektował stojący tutaj kościół, Chiesa dei Santi Angeli Custodi.

Wzniesiony w latach 1924–1925 za milion lirów. Dziś pewnie nie wystarczyłoby to nawet na remont dachu, ale wówczas była to inwestycja godna aniołów.

Fasada kościoła jest klasyczna i monumentalna, dwupoziomowa, z inskrypcją: „Angelis custodiabus”, czyli „Aniołom Stróżom”, którym kościół został poświęcony. Wnętrze zachwyca, szczególnie freski w kopule autorstwa Aronne Del Vecchio z 1962 roku: „Adorujący Aniołowie”, „Archanioł Michał”, „Archanioł Rafał”, „Trójca Święta” oraz „Raj Aniołów”, wszystko, czego dusza potrzebuje, by poczuć się lekko i niebiańsko.

Kaplice Madonna della Misericordia i Santissimo Crocifisso zaprojektował Michele De Angelis, a ołtarz główny ozdobiony jest wizerunkami aniołów i napisami, które przypominają, że anioły towarzyszą człowiekowi od narodzin aż po kres:

„Primi gressus hominis” – „Pierwsze kroki człowieka”
„In transitu hominis” – „W chwili przejścia człowieka”

Zanim zakończymy spacer, spójrzmy jeszcze na siedzibę Municipio Roma III, zgrabny budynek administracyjny, który z wdziękiem pilnuje placu.

A na środku Piazza Sempione znajduje się pomnik patronki dzielnicy: Madonna della Misericordia, ustawiony w 1948 roku, w czasach, gdy Rzym leczył rany wojny, a nadzieję upatrywał w miłosierdziu.

I tak kończymy nasz cykl spacerów po via Nomentana, arterii, która znała triumfy cesarzy, modlitwy męczenników i kaprysy arystokracji. Do usłyszenia na kolejnych ścieżkach Wiecznego Miasta, bo Rzym nigdy nie mówi „żegnaj”, tylko „do zobaczenia”.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

BIBLIOGRAFIA:

• Filippo Coarelli, Dintorni di Roma, Roma-Bari 1981;
• Giuseppe Scarfone, La sedia del Diavolo, Roma 1976;
• Isabella Belli Barsali, Le ville di Roma, Milano 1970;
• Franco Onorati, Villa Blanc sulla Nomentana, Roma 1984;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Giorgio Carpaneto, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 2006.

Artykuł Nomentano cz.3 – w stronę Piazza Sempione pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kontynuujemy nasz spacer po dzielnicy Nomentano, eleganckim fragmencie Rzymu, który choć nie zawsze rzuca się w oczy, potrafi oczarować tych, którzy zdecydują się zejść z utartych turystycznych szlaków. Ostatnio zakończyliśmy naszą wędrówkę w urokliwym kompleksie Villa Torlonia, gdzie Mussolini urządził sobie rezydencję, a potem ukryto tam nawet schron przeciwatomowy.

Dziś rozpoczynamy przy bramie głównej Villi Torlonia. Wychodzimy z parku, przeciągamy się pośród cyprysów i palm jak po solidnej drzemce po niedzielnym obiedzie, po czym skręcamy w prawo, a zaraz potem znów w prawo, w ulicę via Alessandro Torlonia, która, jak nietrudno się domyślić, nosi imię bankiera, który w XIX wieku zamienił dzikie pola w eleganckie ogrody. Następnie w lewo w via Giovanni Battista de Rossi i już po chwili stajemy przed… cóż… architektonicznym wyzwaniem estetycznym, czyli budynkiem pod numerem 9.

To Edificio dell’Ordine dei Medici, czyli siedziba rzymskiej izby lekarskiej. Architektonicznie raczej nie zachwyca. Ale za to historia jego powstania jest ciekawsza niż jego elewacja. Wzniesiony w latach 1966–1972 według projektu Piero Sartogo, Carlo Fegiza i Domenico Gimigliano, był to pierwszy poważny projekt młodego, zaledwie 30-letniego rzymskiego architekta Sartogo. I trzeba przyznać, jak na debiut, to całkiem nieźle. Później Sartogo wypłynął na szersze wody i projektował m.in. w Nowym Jorku (Ristorante Toscana, sklep Bulgari, Banca di Roma), Waszyngtonie (Ambasada Italii) oraz Tokio, gdzie znów maczał palce w wystroju sklepu Bulgari. Można powiedzieć: od izby lekarskiej do ambasad i luksusu.

Idźmy dalej. Droga rozdwaja się jak spaghetti na widelcu, my wybieramy tę po lewej stronie i po chwili dochodzimy do eleganckiego Largo di Villa Massimo. W cieniu wysokich drzew, za ogrodzeniem skrywa się Villa Massimo, niemal zapomniana perła Rzymu, która przeszła długą drogę od wiejskiego dworku do kulturalnej ambasady Niemiec.

W XVI wieku rodzina Massimo – jedna z tych starych rzymskich familii, które miały więcej tytułów niż pokoi w pałacach, zakupiła okoliczne winnice i postawiła tutaj skromne casino, czyli domek letniskowy, nie kasyno (choć kto wie, co tam się działo). Obecna forma willi pochodzi jednak z XVIII wieku, to dwukondygnacyjny budynek z antresolą i wieżą widokową.

Przed willą kiedyś znajdowała się rzymska fontanna, ale w Rzymie dzieła sztuki wędrują jak turyści. Dziś fontannę możemy podziwiać w Villa Abamelek na Janikulum, rezydencji ambasadora Federacji Rosyjskiej (no cóż, historia potrafi być zaskakująca).

W 1910 roku Villa Massimo została wykupiona przez państwo niemieckie, które miało ambitny plan: stworzyć tutaj centrum kultury niemieckiej. W okresie międzywojennym willa była siedzibą Instytutu Historycznego Niemieckiego w Rzymie i schronieniem dla artystów z Północy, którzy chcieli tworzyć pod rzymskim słońcem. W latach 30. budynek przebudowano według planów Michele Busiri Vici, adaptacja była konieczna, bo dzielnica Nomentano się zmieniała, a sztuka nie lubi być w tyle za urbanistyką.

Podczas II wojny światowej willę przejęło wojsko włoskie, ale po wojnie wróciła w ręce Niemców. W 1949 roku powstała tu Niemiecka Akademia Rzymska, która do dziś promuje sztukę niemiecką we Włoszech. Co roku dziesięciu artystów wyłonionych w Niemczech otrzymuje możliwość zamieszkania i tworzenia tu przez 10 miesięcy. Mają do dyspozycji pokoje, atelier, ogrody i święty spokój. Wystawy stypendystów można podziwiać w tutejszych galeriach. Villa Massimo jest dziś uważana za jedno z najważniejszych centrów kulturalnych w Rzymie, a dla wielu: artystyczną ziemię obiecaną.

Wracamy na via Giovanni Battista de Rossi i mijamy po prawej stronie szary kościół, który łatwo przeoczyć, ale nie warto. To Chiesa Nostra Signora del Santissimo Sacramento e dei Santi Martiri Canadesi, nazwa dłuższa niż niejedna homilia.

W 1950 roku architekt Bruno Maria Apollonj Ghetti przedstawił swój projekt Kongregacji Najświętszego Sakramentu. Plan zatwierdzono, machina ruszyła i w 1955 roku, dokładnie 14 czerwca, kościół został poświęcony.

Od 1 listopada 1962 jest to narodowy kościół Kanady. Znajdziemy tu kaplice poświęcone kanadyjskim męczennikom z XVII wieku, misjonarzom, którzy ponieśli śmierć wśród plemion indiańskich. Wnętrze zdobią freski, rzeźby, witraże i relikwie. Projekt świątyni odwołuje się do historii Kanady, stąd obecność scen z życia Indian, wszystko to wyrzeźbione w drewnie, z pietyzmem godnym Ojców Pustyni. Krypta skrywa baptysterium, do którego prowadzą dwustronne schody. Ołtarz główny to dzieło Francesco Nagni, a baldachim z płaskorzeźbami przedstawiającymi „Ukrzyżowanie” wyszedł spod dłuta Angelo Bianciniego. Witraże wykonali Marcello Avenali oraz Janos Hajnal, który zaprojektował również niezwykłe konfesjonały z polichromowanego szkła kryształowego. Krótko mówiąc: modernizm po kanadyjsku: powściągliwy, ale nie pozbawiony ducha.

Czas nagli! Ruszamy dalej i dochodzimy do Largo XXI Aprile. Dziś to spokojne miejsce z odrobiną zieleni, ale jego historia sięga głębiej niż korzenie pobliskich drzew. W starożytności teren ten był porośnięty lasem, który Rzymianie traktowali jako miejsce polowań. W renesansie przyszła moda na winnice, a później, w XIX wieku, po zjednoczeniu Włoch, zaczęto zabudowywać ten obszar.

W 1883 roku rozpoczęto budowę kościoła, ale brak funduszy w 1892 roku zatrzymał prace. Dzielnica czekała na swoją szansę aż do lat 20. XX wieku, kiedy to nadano placowi nazwę Largo XXI Aprile, na pamiątkę powstania Włoskiej Partii Komunistycznej. W czasie II wojny światowej, podczas alianckich nalotów, wiele budynków legło w gruzach, w tym i niedokończony kościół. Zamiast niego powstał niewielki zieleniec, który stał się naturalnym miejscem spotkań dla mieszkańców.

Lata 60-te przyniosły renesans placu, stał się centrum życia studenckiego i artystycznego. W 1968 roku odbyła się tu manifestacja przeciwko wojnie w Wietnamie. Dziś, choć przemykają tędy auta, nadal można wyczuć atmosferę tamtych czasów.

Na środku placu wznosi się Monumento ai Caduti della Guardia di Finanza, pomnik ku czci funkcjonariuszy Guardia di Finanza, którzy polegli w czasie I wojny światowej. Monument powstał w 1930 roku, a jego autorem był Amleto Cataldi.

Skręcamy w prawo w Viale XXI Aprile.

Po lewej stronie znajduje się główna siedziba Guardia di Finanza, potężny gmach z lat 1913–1915, zaprojektowany przez Arnaldo Foschiniego, który z równym rozmachem projektował kościoły, jak i budynki o bardziej świeckim przeznaczeniu.

Aleją dochodzimy do Piazza Bologna, placu, który żyje kawą, książkami i rozmowami o polityce. Na początku XX wieku powstał jako serce nowej dzielnicy, a w latach 30-tych i 40-tych wyrósł wokół niego gąszcz nowych budynków. W 1955 roku uruchomiono tutaj linię B metra, co sprawiło, że plac zyskał nowe życie jako ważny węzeł komunikacyjny i towarzyski. Dziś to miejsce spotkań, zakupów i… no dobrze, czasem narzekania na ceny espresso.

Skupmy się teraz na jednym konkretnym budynku, który wyrasta przy alei XXI Aprile niczym racjonalistyczna latarnia morska w architektonicznej mgle tej części Rzymu. Mowa o Edificio Postale di Roma Nomentano.

Ten urząd pocztowy to nie byle jaka skrzynka na listy z duszą Mussoliniego, to prawdziwa perełka włoskiego racjonalizmu, czyli modernizmu po włosku, takiego z odrobiną faszystowskiej ideologii w tle (jak to w latach 30-tych). Budynek powstał w latach 1932–1935 według projektu Mario Ridolfiego, architekta, który potrafił wycisnąć z betonu więcej stylu niż niejeden barokowy mistrz z marmuru.

Budynek, choć przez dekady trochę przykurzony, w 2015 roku przeszedł solidną renowację. Operacja plastyczna trwała kilka lat, ale efekty: miodzio. Dziś budowla nie tylko przyciąga wzrok turystów zagubionych w gąszczu via Nomentana, ale także uczy, że nawet urząd pocztowy może mieć wygląd. Fasada robi wrażenie swoją monumentalnością, surowym wdziękiem i porządkiem. W końcu to urząd.

Ale dosyć tego racjonalizmu, teraz wracamy do mistycyzmu, relikwii i mozaik! Wracamy tą samą drogą, aż do posągu poległych strażników, o którym niedawno była mowa i kierujemy się prosto wzdłuż Viale XXI Aprile, aż docieramy do via Nomentana. Skręcamy w prawo, a po krótkim spacerze w lewo zwrot w via di Sant’Agnese, gdzie już zza drzew wyłaniają się surowe mury kościoła. Przechodzimy przez niepozorną furtkę po lewej i oto jesteśmy: na terenie kompleksu Basilica di Sant’Agnese fuori le mura. Proszę Państwa, prędko stąd nie wyjdziemy.

Na początek opowieść godna legend. Święta Agnieszka Rzymianka, dziewica, męczennica, święta kościoła katolickiego, żyła na przełomie III i IV wieku. Co o niej wiemy? Mało. Czy to, co wiemy, jest prawdziwe? Rzym milczy, a hagiografowie wzruszają ramionami. Ale legenda żyje.

Urodziła się, jak to święci mają w zwyczaju, w arystokratycznej i chrześcijańskiej rodzinie. Już jako dziewczynka postanowiła, że żaden mężczyzna jej nie dorwie, bo oddała się Bogu i złożyła śluby czystości. Gdy wybuchły prześladowania chrześcijan, prawdopodobnie za Dioklecjana (chociaż są tacy, którzy wskazują na Decjusza), odmówiła wyjścia za mąż za syna prefekta. Nie chciała też składać ofiar pogańskim bożkom. Co zrobiła? Opowiedziała o wierności Chrystusowi.

Sąd był szybki i bezwzględny: kara śmierci. Miała wtedy zaledwie 12 lat, ale według prawa już pełnoletnia, więc „proszę bardzo, na arenę”. Legenda głosi, że zginęła w podziemiach stadionu Domicjana (dziś: Piazza Navona), a pochowano ją przy via Nomentana. Jej czaszkę można zobaczyć w kościele przy Piazza Navona, dla miłośników relikwii i mocnych wrażeń. Jest patronką dziewic, narzeczonych, pielęgniarek i ogrodników.

W sztuce przedstawiana jest jako eteryczna dziewczyna z długimi, jasnymi włosami, trzymająca gałązkę palmową, symbol męczeństwa i zwycięstwa nad śmiercią.

Pierwszy kościół w tym miejscu powstał w 342 roku z inicjatywy Konstancji, córki cesarza Konstantyna Wielkiego. Podobno modlitwa do świętej Agnieszki wyleczyła ją z trądu. Świątynia miała 98 na 40 metrów i wyglądała raczej jak zadaszony cmentarz, a nie typowy kościół. Służyła głównie do corocznej uczty pogrzebowej i mszy z okazji męczeńskiej śmierci patronki. Wyposażenie: lampiony, wazy, złote i srebrne lampy oliwne, luksus jak w pałacu Nerona. Dziś pozostały z niej jedynie skromne fragmenty.

Nową bazylikę zbudowano w VII wieku, około roku 625, z rozkazu papieża Honoriusza I, tym razem dokładnie „ad corpus”, czyli nad samym grobem świętej. Aby ciało świętej znalazło się wewnątrz świątyni, kościół wkopano częściowo w ziemię.

Przez wieki bazylika była upiększana przez kolejnych papieży, z większym lub mniejszym wyczuciem. W 1479 r. kardynał Giuliano della Rovere (czyli przyszły papież Juliusz II) dodał dzwonnicę. W XVII wieku przeprowadzono restaurację i dodano trzy portale wejściowe. W 1615 r. uroczyście przeniesiono relikwie Agnieszki i jej siostry Emerencjany pod ołtarz główny, towarzyszył temu nowy srebrny relikwiarz od papieża Pawła V, który także zlecił budowę obecnego cyborium.

Posadzka w stylu cosmatesca zniknęła w 1728 roku, zastąpiona cegłą. W 1855 roku, podczas uroczystości z udziałem Piusa IX, zawaliła się podłoga w pałacu pontyfikalnym: 57 osób rannych! Był dramat, ale też okazja do remontu: nowa posadzka z marmuru, sześć kaplic bocznych i trochę więcej przestrzeni duchowej i fizycznej.

W czasie II wojny światowej bazylika trochę ucierpiała, ale Rzym zna się na szybkiej renowacji, została odnowiona bez większego szwanku.

Do wnętrza wchodzimy przez narteks, gdzie czeka na nas inskrypcja papieża Damazego. Wnętrze: trójnawowe, z kolumnami pochodzącymi jeszcze z pierwszej bazyliki Konstancji.

Nad kolumnami matronea, czyli empory dla kobiet (zwane swojsko „babińcem”), wsparte na kolumnach z VII wieku.

Na końcu nawy głównej absyda z bizantyjską mozaiką z VII wieku: św. Agnieszka jako cesarzowa, u stóp ogień i miecz, symbole męczeństwa. Obok papieże Honoriusz (z modelem bazyliki) i Symmachus (ostatni, który pamiętał oryginalną świątynię).

Na łuku triumfalnym fresk Pietro Gagliardiego: „Męczeństwo św. Agnieszki”.

W centrum uwagi XVII-wieczne cyborium wspierające się na starożytnych kolumnach z porfiru.

Zejście do relikwii wiedzie przez korytarz z 1950 roku. Za kratką relikwiarz z inskrypcją:

“PAULUS V PONT MAX UT SS AGNETIS ET EMERENTIANAE CORPORA HONOREFICIENTUS CONDERENTUR ARCAM HANC ARGENTEAM FIERI IUSSIT IN EAQ(UE) SACRAS RELIQUIAS COLLOCAVIT A D MDCXV PONT XI”

Nieźle jak na papieski wpis w księdze gości.

Ołtarz zdobi także rzeźba św. Agnieszki z 1605 roku autorstwa Nicolasa Cordiera, korpus zaś to dzieło antyczne, głowa i kończyny to już twórczość samego artysty. 

Obok paschalny świecznik z II wieku, za ołtarzem zaś tron papieski z VII wieku.

Strop z kasetonami pochodzi z roku 1606, przedstawia św. Agnieszkę w towarzystwie św. Cecylii i św. Konstancji, a dekoracje ze złota z XIX wieku.

W prawej nawie znajdziemy kaplice: św. Augustyna, św. Szczepana, św. Wawrzyńca z marmurowym ołtarzykiem Guillermusa De Pereriis (uczeń Andrea Bregno), w którym znajdziemy kopię zaginionej głowy Chrystusa Michała Anioła, wykonaną przez… znów Cordiera! Jest też kaplica św. Emerencjany.

Lewa nawa? Bractwo Najświętszego Serca Jezusowego, Madonna Pompejańska (piękne freski z XV w.) i Pobożne Zjednoczenie Córek Maryi.

Na koniec schody z 1590 roku.

Przez korytarz ozdobiony fragmentami z katakumb, wychodzimy na dziedziniec.

Otacza nas dawny klasztor, średniowieczna wieża zegarowa i dzwonnica przylegająca do absydy. Jej dolna część (z tufu i cegły) pochodzi najpewniej z czasów papieża Paschalisa II, a górna to już robota kardynała della Rovere.

Idąc dalej, trafiamy na miejsce, które przypomina, że nawet śmierć potrafi być stylowa: oto Mauzoleum Konstancji, bez cienia przesady najlepiej zachowane cesarskie mauzoleum w Rzymie.

Zbudowane z myślą o wiecznym odpoczynku dla Konstancji, córki samego Konstantyna Wielkiego, oraz jej siostry Heleny, ten okrągły budynek był pierwotnie grobowcem, choć z biegiem wieków jego przeznaczenie zmieniało się.

Dokładna data powstania nie do końca jest znana. Archeologowie i historycy najczęściej celują w okres między 337 a 351 rokiem, czyli czasy, gdy Imperium chyliło się ku upadkowi, ale w sztuce i architekturze jeszcze nie spuszczało z tonu.

Nie minęło wiele czasu, a mauzoleum zapomniało, że miało być grobowcem i zaczęło robić za baptysterium, można powiedzieć, że z martwych powstało w nowej roli. A w roku 1254 papież Aleksander IV dołożył swoje trzy grosze i uczynił zeń kościół. I tak to, co miało być sennym zakątkiem wiecznego spoczynku, stało się miejscem duchowych narodzin.

Z kolei w dobie renesansu, gdy ludzie zaczęli doszukiwać się pogaństwa dosłownie wszędzie (a najlepiej w miejscach, gdzie było dużo wina), zaczęto twierdzić, że budowla była świątynią Bachusa, a wszystko przez mozaiki przedstawiające winobranie. No cóż, nie każdy zbiór winogron musi od razu oznaczać orgię, ale renesansowi antykoloryści widzieli to inaczej.

W XVII wieku obiekt został odrestaurowany. Odzyskano świetność kosztem oryginalnych dekoracji. W tym wypadku zniknęło sporo bezcennych mozaik. Ale spokojnie, nie wszystko stracone. Kolejna modernizacja miała miejsce w XIX wieku i również zakończyła się zniszczeniami. Kiedyś to jednak potrafiono robić renowacje z rozmachem, niekoniecznie z rozumem.

Mimo tych wszystkich przygód, mauzoleum Konstancji po dziś dzień pozostaje jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury wczesnochrześcijańskiej nie tylko w Rzymie, ale w całym basenie Morza Śródziemnego. Zbudowane na planie koła, sprawia wrażenie monumentalnej rotundy, której elegancja wynika z prostoty formy i dbałości o detal.

Wejdźmy do środka. Przy wejściu dostrzeżemy pozostałości narteksu, dawniej przedsionka, dziś bardziej wspomnienia o nim, bo niewiele się zachowało. Wnętrze podzielone jest na dwie strefy.

Pierwsza to obejście, czyli okrężna część oddzielona od centralnej przestrzeni rzędem kolumn. Obejście pokryte jest kolebkowym sklepieniem ozdobionym mozaikami z IV wieku. Na białym tle, w geometrycznym porządku, układają się owoce, kwiaty, ptaki, a także sceny winobrania, co rozpalało wyobraźnię renesansowych interpretatorów bardziej niż trzeba.

Tuż przy wejściu w oczy rzucają się panele boczne, gdzie przedstawiono Konstancję wraz z jej mężem Hannibalianem, człowiekiem o dość niejasnej biografii. Poza tym możemy podziwiać sceny typu „Traditio legis” (przekazanie prawa)

oraz „Traditio clavum” (przekazanie kluczy), fundamentalne motywy ikonografii chrześcijańskiej.

To jedne z najstarszych zachowanych mozaik chrześcijańskich, datowane na około 360 rok!

W ścianach obejścia wykuto liczne nisze, w których dziś podziwiać można fragmenty fresków z XV, XVI i XVII wieku, prawdziwy przekrój przez epoki, a może raczej galeria zmian gustów papieży i donatorów. W jednej z nisz zobaczymy duży porfirowy sarkofag Konstancji. Ten egzemplarz to kopia, oryginał został przeniesiony do bezpiecznego przytuliska w Muzeach Watykańskich, gdzie cieszy się klimatyzacją i powiedzmy, że spokojem.

Centralna część mauzoleum została podwyższona i wieńczy ją kopuła o średnicy 22,5 metra, co w tamtych czasach robiło wrażenie większe niż dziś zdjęcie na tle Koloseum. Kopuła spoczywa na 12 parach granitowych kolumn w porządku kompozytowym.

Zewnętrzne kolumny mają kapitele zdobione liśćmi akantu i gładkimi wolutami, wewnętrzne zaś dokładnie odwrotnie, jakby ktoś uznał, że symetria to nuda.

Dawniej kopuła dekorowana była scenami biblijnymi zarówno ze Starego, jak i Nowego Testamentu, ale niestety oryginalne dekoracje nie przetrwały. Dziś podziwiać można freski z XVII wieku, mniej historyczne, ale wciąż efektowne. Światło wpada przez 12 alabastrowych okien, co nadaje wnętrzu eteryczny blask i lekkość, zupełnie jakby Duch Święty wchodził przez sufit.

I na koniec perełka z kategorii „kurioza hagiograficzne”: Kościół katolicki uznaje Konstancję za świętą, ale… no właśnie. Istnieje teoria, że to zwykła pomyłka kadrowa. Najprawdopodobniej kanonizowano zakonnicę o tym samym imieniu, a później ktoś, być może niedzielny archiwista, pomylił ją z cesarską córką. Jak widać, nawet w hagiografii zdarzają się „pomyłki systemowe”.

Wychodząc z mauzoleum, zwróćmy uwagę na fragmenty antycznego muru po lewej stronie: to pozostałości oryginalnej bazyliki konstantyńskiej, jeszcze sprzed czasów, gdy wszystko musiało być barokowe i pozłacane.

Wracamy na dziedziniec przed obecną bazyliką, a po lewej stronie zobaczymy drzwi prowadzące do katakumb św. Agnieszki, miejsca cichego, ale pełnego opowieści.

Święta Agnieszka pochowana została na istniejącym tu już w III wieku cmentarzu hipogeańskim, który prawdopodobnie należał do jej rodziny. Do dziś zachowała się najstarsza część, zwana Rejonem 1. Z czasem, w IV wieku, do pierwotnego cmentarza dobudowano kolejne rejony, aż uzbierało się ich cztery, rozmieszczone na trzech poziomach.

Potem kompleks został zapomniany, aż odkryto go na nowo w XVI wieku. Niestety, w XVIII wieku katakumby padły ofiarą poszukiwaczy skarbów, którzy uznali, że kości świętych mogą skrywać coś więcej niż duchowe bogactwo.

Katakumby dzielą się na cztery rejony:

• Rejon 1 – najstarszy, z połowy III wieku, odkryty przez Mariano Armelliniego w 1869 roku. To tu spoczywa sama święta Agnieszka.

• Rejon 2 – z początku IV wieku, niestety najbardziej splądrowany.

• Rejon 3 – również z IV wieku, największy i, na szczęście, nienaruszony przez rabusiów. Rozciąga się pod zabudowaniami klasztoru i via Nomentana. Odkryty również przez Armelliniego, a większość znalezisk z tego rejonu znajduje się dziś w Muzeach Watykańskich.

• Rejon 4 – odkryty dopiero w 1972 roku, położony między obecną a konstantyńską bazyliką. Ta część powstała już po zbudowaniu bazyliki przez Konstantyna.

Katakumby można zwiedzać, oczywiście z przewodnikiem, bo błądzić po podziemiach bez mapy to słaba rozrywka. Zwiedzanie odbywa się od wtorku do soboty, w dwóch turach: 10:00–13:00 oraz 15:00–18:00, z wyjątkiem środy, kiedy czynne są tylko rano. Zwiedzanie trwa około 30 minut i zaczyna się o każdej pełnej godzinie.

Na tym kończymy drugą część naszego spaceru wzdłuż via Nomentana, obyło się bez potknięć o groby i pomyłek świętych. Część trzecia i ostatnia już wkrótce!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• BONITO OLIVA A., Architettura del sublime, Milano 2007;
• DE GUTTRY I., Guida di Roma moderna, Roma 1978;
• GIORGIO CARPANERTO, I quartieri di Roma, Roma 1997;
• CLAUDIO RENDINA, DONATELLA PARADISI, Le strade di Roma, Roma 2004;
• CLAUDIO RENDINA, I quartieri di Roma, Roma 2006;
• MARIO ARMELLINI, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma1891;
• CHRISTIAN HÜLSEN, Le chiese di Roma nel Medioevo, Firenze 1927;
• CLAUDIO RENDINA, Le chiese di Roma, Roma 2000.

Artykuł Nomentano cz.2 – Św. Agnieszka pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

(„Są kłamstwa, które mają krótkie nogi i kłamstwa, które mają długi nos: twoje jest dokładnie takie, które ma długi nos.”)

Carlo Collodi („Pinocchio”)

Oprowadzając rodziny po Rzymie to był obowiązkowy punkt każdego spaceru z Wami. Sklepik Pinocchio przy Via dei Pastini, zaraz przy Panteonie. Dzieciaki naciągały rodziców na mały gadżet z drewnianym gościem, spędzaliśmy tam zawsze dłuższą chwilę robiąc zdjęcia. Dorośli wracali do lat dzieciństwa, a młodzi biegali po sklepie.

Cudne drewniane zabawki, wielki motor…., tanio nie było to prawda…., ale już nigdy nie dowiemy się jak długi nos miał Pinokio. Firma Bartolucci zamyka swoje sklepy, pokonana przez COVID-19 i kryzys na rynku. Jaka szkoda, jaka piękna historia. No właśnie, opowiedzmy ją sobie, ale tak od początku.

Zaczyna się ona od autora książki pana Carla Collodi, a właściwie Carlo Lorenzini, włoskiego pisarza i dziennikarza. Autor urodził się 24 listopada 1826 roku we Florencji, w rodzinie o skromnych korzeniach: jego ojciec Domenico był kucharzem w służbie florenckiej rodziny markizów Ginori, a jego matka – Angelina Orzani – pracowała jako gospodyni. Młody Carlo dzieciństwo spędza we Florencji, jednak trudna sytuacja finansowa zmusza rodziców do oddania go w wieku dwunastu lat do seminarium duchownego Colle Val d’Elsa.

W 1842 Carlo powrócił do stolicy Toskanii, aby kontynuować studia humanistyczne (w zakresie retoryki i filozofii) w szkole ojców pijarów z San Giovannino, jednak dwa lata później porzucił studia i znalazł pracę w księgarni Piatti, dzięki czemu po raz pierwszy nawiązał kontakt z intelektualistami, dziennikarzami i pisarzami. W 1847 r., Collodi został również współpracownikiem „Rivista di Firenze”. W 1848 roku Collodi rozpoczyna karierę urzędnika państwowego, która doprowadza go do stanowiska sekretarza administracyjnego.

Bierze udział w wojnie o niepodległość Włoch (I wojna o niepodległość) z bratem Paolo i właścicielem wydawnictwa Giulio Piatti. Zaciągnęli się do Drugiego Batalionu Florenckiego i walczyli w Montanierze. Z tego czasu pochodzą trzy listy do Aiazziego, gdzie dziennikarz opisuje swoje pierwsze wrażenia jako żołnierz. Są przykładem zręcznej narracji, malowniczych opisów i kunsztu pisarskiego autora. Carlo jest jednak rozczarowany z powodu nieudolności rządzących, obserwuje postępujący kryzys i dezorganizację armii. Postanawia założyć satyryczną gazetę „Il Lampione”, która prezentuje stanowisko prodemokratyczne i antyaustriackie. Gazeta ma na celu edukację najbiedniejszych i społecznie zacofanych warstw włoskiego społeczeństwa. Gazeta jednak zostaje zamknięta w wyniku działań cenzorów Wielkiego Księstwa Toskanii, wówczas Collodi zamyka „Il Lampione” i zakłada czasopismo „Scaramuccia”, którego jest dyrektorem w latach 1853-1855. To właśnie w tych latach Carlo poświęca się pierwszym próbom literackim. Książka „Un romanzo in vapore” z 1856 roku jest rodzajem przewodnika turystycznego, który opisuje linię kolejową Florencja-Livorno zwaną Leopolda. W książce Collodi miesza różne style od opisu podróży, poprzez wstawki narracyjne, elementy komiksu aż do praktycznych informacji podróżnych. W 1856, współpracując z florencką gazetą humorystyczną „La Lente”, po raz pierwszy podpisał się pseudonimem Carlo Collodi. Jego pseudonim, jest nazwą miasteczka w Toskanii, w którym urodziła się jego matka.

W 1857 roku wydaje „I misteri di Firenze”, książkę będącą parodią dziewiętnastowiecznego gatunku literackiego zwanego Il romanzo d’appendice. Nurt ten rozwinął się we Francji w połowie XIX wieku. Wywodzi się od Louisa-François Bertina, redaktora paryskiego magazynu „Journal des Débats”. Charakteryzował się przygodowymi narracjami, pełnymi zwrotów akcji opisami oraz mocno zaznaczonymi kontrastami moralnymi między pozytywnymi bohaterami a złymi antagonistami, którzy musieli pokonać emocjonalność czytelnika. Gatunek ten w późniejszym czasie zadomowi się w Anglii i da impuls do rozwoju nowoczesnego rynku wydawniczego.

Po udziale w drugiej wojnie o niepodległość (1859), Collodi współpracuje z regionalnymi czasopismami i gazetami. Bardzo często bywa w kawiarni Caffè Michelangelo, miejscu spotkań ruchu malarskiego Macchiaioli. Artyści z tej grupy, łamiąc konwencje, malowali w plenerze, by w najwierniejszy sposób odtworzyć naturalne światło i kolory. Grupa macchiaioli wyprzedziła impresjonistów, którzy w latach 60. XIX wieku realizowali podobne założenia we Francji. Najbardziej znani reprezentanci tej grupy to Giovanni Fattori, Silvestro Lega, Giuseppe Abbati i Telemaco Signorini. Nazwa grupy pochodzi od włoskiego słowa „macchia” oznaczającego plamę.

W 1875 r. wydawca Paggi powierzył Collodiemu przekład baśni Charlesa Perraulta (1628-1703) „Bajki Babci Gąski” w której znajdują się najbardziej znane baśnie autora takie jak Kot w Butach, Kopciuszek czy Śpiąca Królewna. Tłumaczenie to opatrzone tytułem „I racconti delle fate”, okazuje się strzałem w dziesiątkę. Collodi przekonuje wydawcę do kontynuacji współpracy. Działanie to wpisuje się we wprowadzoną w tym czasie we Włoszech reformę systemu edukacji zwaną reformą Coppino – od nazwiska ministra, który w 1877 r. wprowadził obowiązek pierwszych trzech lat nauki w szkole podstawowej, tworząc w ten sposób rynek podręczników dla uczniów. Powstają książki Carla pod tytułami „Giannettino” (wydana w 1877 roku) i  „Minuzzolo” (wydana w 1878 roku.)

Pinokio rodzi się jako historia wydawana w odcinkach w czasopiśmie „Giornale per i bambini” pod tytułem „Storia di un burattino”. Kiedy po pierwszych przygodach Collodi postanawia przerwać historię (w kulminacyjnym momencie powieszenia Pinocchio), protesty czytelników skłaniają go do wznowienia i kontynuowania opowieści, nadając jej pozytywny wymiar, w którym drewniana kukiełka, poznawszy wartość edukacji, zamienia się w prawdziwe dziecko.

Publikacja kończy się w 1883 roku, kiedy „Przygody Pinokia” zostały opublikowane w tomie składającym się z trzydziestu sześciu rozdziałów. Od tego czasu Pinokio stał się autentycznym bestsellerem, co czyni go jedną z najchętniej czytanych książek w całej literaturze światowej. Carlo Collodi zmarł we Florencji 26 października 1890 r. nieświadomy sukcesu swojego dzieła. Został pochowany tamże, na cmentarzu przy bazylice San Miniato al Monte.

W 1962 roku powstała Fundacja Narodowa Carlo Collodi, której jednym z celów jest rozpowszechnianie i upowszechnianie na świecie dzieł Collodiego, w szczególności „Przygód Pinokia”. Dekretem Ministerialnym z dnia 9 czerwca 2009 r. ustanowiono Narodowe Wydanie Dzieł Carlo Lorenziniego.

Collodi jest we Włoszech bohaterem narodowym dlatego wszelkie publikacje dotyczące jego drugiej natury, licznych romansów, między innymi ze śpiewaczką operową Giulią De Filippi są raczej skrzętnie ukrywane i nieczęsto znajdziecie informacje na temat wybujałej aparycji miłosnej Carla. Tym bardziej, że po śmierci Carla jego brat zniszczył część jego spuścizny twierdząc, że chroni dobre imię brata.

Mało kto też wie, że Pinokio nie jest wcale książką dla dzieci. Collodi skrzętnie ukrył w niej satyrę na panujące wówczas we Włoszech stosunki społeczne. Jednak jak to zazwyczaj bywa, dzieci inaczej to postrzegają…

„Pinocchio może być związany z osobistą historią każdego człowieka, ponieważ mówi o dorastaniu i uczeniu się różnicy między dobrem a złem, popełnianiu błędów, a następnie ciężkiej pracy, aby je naprawić” – mówiła w wywiadzie Maria Bartolucci. Jednocześnie dodała: „Chodzi o buntowniczą postawę nastolatka i odkrywanie swoich rodziców poprzez poświęcenie, które dla ciebie złożyli. Uważamy, że właśnie dlatego każdy, w każdym wieku, może odnieść się do tej opowieści. To coś, co przechodzi przez dowolny okres, wiek lub kulturę. Każdy ma w sercu małego Pinokia.” To właśnie ta rodzinna firma stolarska z Toskanii produkuje od 1936 roku drewniane zabawki Pinocchio.

Więc wróćmy do historii naszego magicznego sklepu.

Otóż przygoda rodziny Bartolucci rozpoczęła się w małej wiosce Belvedere Fogliense (dawniej Montelevecchie) w gminie Tavullia, położonej na wzgórzach obszaru Montefeltro. To miasteczko, w którym życie wciąż płynie spokojnie i gdzie można cieszyć się widokiem z jego starożytnych murów i rozkoszować się magią panoramicznego widoku. To tutaj, w 1936 roku, rozpoczęła się historia Bartolucciego i to tutaj rodzina zdecydowała się zachować rdzeń swojej działalności. W maju 1981 roku Francesco Bartolucci, syn i wnuk stolarzy wyrzeźbił swojego pierwszego Pinokia w małym warsztacie w piwnicy swojego domu.

Sztuki rzeźbiarskiej uczył się w sklepie należącym do lokalnego rzemieślnika Elvino Ugoliniego, do którego dołączył w wieku zaledwie 13 lat, a zanim zwrócił uwagę na Pinokia, zdobył wieloletnie doświadczenie w dekorowaniu i grawerowaniu w firmie meblarskiej swojego wuja Ernesto.

Od pierwszych Pinocchio sprzedawanych na małych wiejskich targach, do których Francesco Bartolucci podróżował swoim autem, do pierwszego sklepu, który został otwarty w Urbino w 1990 roku, magia świata Bartolucci podbiła serca wielu różnych kultur i rozprzestrzeniła się na całym świecie. W 2011 roku rozpoczęła się międzynarodowa przygoda firmy, a dziś punkty sprzedaży Bartolucci – będą zamykane…

Cóż Wam możemy powiedzieć, po cichu liczymy, że może władze Rzymu i Florencji docenią historię tej rodziny i pomogę przetrwać trudny czas. Tymczasem jednak patrzymy na klepsydrę Pinokia odmierzającą czas mycia zębów dla synka i myślimy sobie, że być może to już ostatnia rzecz jaką mamy ze sklepu przy Via dei Pastini…

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• https://library.weschool.com/lezione/carlo-collodi-lorenzini-pinocchio-opere-perrault-9264.html
• https://reporterzy.info/4042,carlo-lorenzini-collodi-dziennikarska-historia-tworcy-pinokia.html
• https://www.tuscanynowandmore.com/discover-italy/italy-kids/pinocchio-legacy-tuscany-collodi
• https://www.bartolucci.com/en/who-we-are/

Artykuł Addio Pinocchio…adoptowany syn Toskanii ginie w oparach COVID-19 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kilka dni temu w Rzymie odbyły się uroczystości upamiętniające 100 – lecie powstania Grobu Nieznanego Żołnierza.

Ołtarz Ojczyzny w Rzymie zna każdy, kto kiedykolwiek odwiedził to miasto. Ten monumentalny budynek dla jednych jest zakałą miasta, dla innych cudem architektury. Został on zaprojektowany przez architekta Giuseppe Sacchoniego na wzór antycznych monumentalnych ołtarzy greckich i wielkich świątyń rzymskich (np. Ołtarz Pergamoński, Sanktuarium Fortuny w Palestrinie). Prace budowlane trwały wiele lat (1885-1935), a efekt możecie oglądać sami na Placu Weneckim.

Grób Nieznanego Żołnierza (Tomba del Milite Ignoto) to pomnik wojenny znajdujący się w Rzymie pod posągiem bogini Romy w Altare della Patria.
Nieznany żołnierz włoski (Milite Ignoto) został pochowany w Rzymie 100 lat temu. Po I Wojnie Światowej wiele narodów zdecydowało, że pochowają w zbiorowych mogiłach anonimowe zwłoki, aby w ten sposób uhonorować wszystkich tych, którzy zginęli w trakcie konfliktu w różnych bitwach.
W przypadku Włoch wybrano zwłoki 11 niezidentyfikowanych żołnierzy, spośród których miało zostać wybrane jedno ciało. Trumny zostały przetransportowane do bazyliki w Akwilei, w pobliżu pól bitewnych Isonzo. Dlaczego piszę w liczbie mnogiej? Ponieważ bitew pod Isonzo stoczono 12, w latach 1915–1917, we wschodniej części frontu włoskiego podczas I wojny światowej. W bitwach nad Isonzo oddziały włoskie toczyły walki pozycyjne z siłami austro-węgierskimi dowodzonymi przez Svetozara Boroevicia von Bojna. Podczas pierwszych pięciu bitew, siłom włoskim nie udało się przełamać obrony austriackiej. Podczas szóstej bitwy w sierpniu 1916 roku, Włosi zajęli Gorycję, jednak kolejne bitwy nie przyniosły poważniejszych sukcesów żadnej ze stron. Rozstrzygnięcie przyniosła dopiero dwunasta bitwa (nazywana też bitwą pod Caporetto), gdy w październiku 1917 niemieckie uderzenie wykonane przy użyciu gazu bojowego, difosgenu, przerwało pozycje włoskie, a armia włoska opuściła w panice dotychczas zajmowane pozycje.

28 października 1921 r. do Bazyliki Matki Bożej Wniebowziętej w Akwilei zaproszono Marię Bergamas z Triestu. Została ona wybrana do reprezentowania wszystkich włoskich matek, które straciły syna podczas wojny, nie wiedząc, gdzie został pochowany. Syn Marii – Antonio – został powołany do armii austriackiej, ale zdezerterował, by zaciągnąć się do Włochów i zginął w bitwie pod Monte Cimone di Tonezza 16 czerwca 1916 roku.
Maria Bergamas stanęła przed 11 trumnami. Kiedy pogrążona w żałobie matka dotarła do dziesiątej trumny w kolejce, upadła na podłogę, przerywając ciszę bazyliki, wykrzykując imię syna. Biły dzwony kościelne, a obecni płakali. To właśnie dziesiąte ciało zostało wybrane do odbycia podróży do Rzymu.
Pozostałych żołnierzy pochowano na cmentarzu wojennym za bazyliką w Akwilei, gdzie ponad 30 lat później pochowano również Marię Bergamas.

Trumna Nieznanego Żołnierza została umieszczona na lawecie armaty i ruszyła do Wiecznego Miasta w towarzystwie weteranów wojennych odznaczonych medalami za męstwo. Postawiono ją na specjalnie na tę okazję zaprojektowanym wagonie kolejowym. Pociąg jechał powoli przez Włochy, przez cztery dni, aby na każdej stacji tłumy ludzi mogły uczcić niezidentyfikowanego żołnierza. Setki tysięcy Włochów pojawiło się, aby oddać mu hołd. Wielu na kolanach witało przejeżdżający pociąg. Inni rzucali kwiaty. Kiedy kondukt dotarł do Rzymu, ciało Milite Ignoto zostało przewiezione do kościoła S. Maria degli Angeli e Martiri przed pochowaniem w Altare della Patria w dniu 4 listopada 1921 roku.

W uroczystej ceremonii wziął udział król Wiktor Emanuel III oraz weterani, wdowy wojenne i matki synów, którzy nigdy nie wrócili z pola bitwy. Ceremonia pochówku Nieznanego Żołnierza, która odbyła się 4 listopada 1921 r., była najważniejszą i najbardziej partycypacyjną manifestacją patriotyczną zjednoczonych Włoch, biorąc pod uwagę udział w niej prawie miliona osób. Nieznanemu Żołnierzowi przyznano Złoty Medal Walecznych Wojsk, najwyższe włoskie odznaczenie wojskowe. W krypcie wewnątrz Altare della Patria, znajdziemy inskrypcję o treści:

„Degno figlio di una stirpe prode e di una millenaria civiltà, resistette inflessibile nelle trincee più contese, prodigò il suo coraggio nelle più cruente battaglie e cadde combattendo senz’altro premio sperare che la vittoria e la grandezza della Patria”

(„Godny syn dzielnego rodu i tysiącletniej cywilizacji, opierał się nieugięcie w najtrudniejszych okopach, nie szczędził odwagi w najkrwawszych bitwach i poległ w walce bez innej nadziei niż zwycięstwo i wielkość Ojczyzny”)

Na epigrafie mieszczącym się na grobie w Altare della Patria mamy napis: „Milite ignoto” i daty „XXIV Maggio MCMXV” (24 maja 1915) i „IV Novembre MCMXVIII” (4 listopada 1918), czyli początek i koniec włoskiego udziału w I Wojnie Światowej.

Na frontowych drzwiach krypty wewnętrznej znajduje się epitafium, napisane przez króla Wiktora Emanuela III:

„Ignoto il nome – folgora il suo spirito – dovunque è l’Italia – con voce di pianto e d’orgoglio – dicono – innumeri madri: – è mio figlio”

(„Nieznane imię – jego duch olśniewa – gdziekolwiek są Włochy – głosem pełnym łez i dumy – mówią – niezliczone matki: – to syn mój”) 

Części krypty i grobowca zostały wykonane z materiałów kamiennych z gór, które były miejscem bitew I wojny światowej: marmurowa posadzka pochodzi z płaskowyżu krasowego, a mały ołtarz z jednego bloku kamienia z Monte Grappa. Grób jest symboliczną świątynią, która reprezentuje wszystkich poległych i zaginionych w czasie wojny.

Grób Nieznanego Żołnierza, jest zawsze strzeżony przez straż honorową i dwa płomienie, które płoną wiecznie w specjalnych piecykach. W ciągu pierwszych dziesięciu lat honor straży honorowej przypadł Królewskim Karabinierom; na drugą dekadę (1931-1941) zarezerwowany został dla piechoty; tak więc kolejno, dziesięć na dziesięć lat, różne rodzaje sił zbrojnych następują po sobie w symbolicznym rytuale.

Alegoryczne znaczenie wiecznie płonących płomieni wiąże się z ich wielowiekową symboliką, wywodzącą się ze starożytności, zwłaszcza z kultu zmarłych. Ogień, który płonie wiecznie, symbolizuje pamięć, patriotyczną miłość i wieczną pamięć o Włochach, nawet tych, którzy są daleko od swojego kraju: nie przypadkiem na dwóch piecykach obok Grobu Nieznanego Żołnierza umieszczona jest tablica z napisem „Włosi za granicą dla ojczyzny” upamiętniająca darowizny dokonane przez emigrantów włoskich w okresie od końca XIX do początku XX wieku na budowę Palazzo Vittoriano.

Każdego roku 4 listopada, obchodzony jest we Włoszech Dzień Jedności Narodowej i Sił Zbrojnych. Wówczas włoski prezydent składa wieniec przy Grobie Nieznanego Żołnierza, jest parada w centrum Rzymu, a odrzutowce Frecce Tricolori przelatują ku czci poległych na wojnie żołnierzy.

Ten rok jest szczególnie przejmującą rocznicą, ponieważ mija stulecie od pogrzebu Milite Ignoto, nieznanego żołnierza, którego śmierć dała Włochom impuls do zjednoczenia i walki o własną niezależność.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• https://www.treccani.it/enciclopedia/milite-ignoto_(Enciclopedia-Italiana)/
• https://www.cimeetrincee.it/ilmilite.htm
• http://www.anapisa.it/patria/ignoto/ignoto1.htm
• https://lifeinitaly.com/history-of-monument-to-vittorio-emanuele/

Artykuł Grób Nieznanego Żołnierza – prawda i pamięć pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przez najbliższe trzy spacery zanurzymy się w mniej znaną, ale niezwykle fascynującą dzielnicę Rzymu, Nomentano. To miejsce, które z pozoru wydaje się ciche, spokojne i niepozorne, ale pod powierzchnią kryje niespodzianki, historie, osobliwości i zakamarki. Przed nami część pierwsza tej podróży. Zapraszamy!

Zacznijmy od kilku słów o historii. Nomentano to Quartiere V, czyli piąta dzielnica Rzymu, rozciągająca się od północnej części Murów Aureliana, zaraz za bramą Porta Pia.

Dzielnica powstała w ramach administracyjnego podziału Rzymu w 1921 roku, kiedy to miasto podzielono na piętnaście Quartieri. Nomentano zajmuje 3,26 km² i nazwę swoją zawdzięcza ulicy via Nomentana, której kręgosłupowy przebieg przecina ją niczym klasyczna rzymska droga bo, jak się zaraz okaże, właśnie nią była.

Pierwsze poważniejsze zabudowania pojawiły się tu dopiero pod koniec XIX wieku, wcześniej było tu więcej winnic niż ludzi. W okresie dwudziestolecia faszystowskiego (1922–1942) dzielnica zaczęła kwitnąć jak wiosenna glicynia, nie tylko się rozbudowała, ale i stała się modnym miejscem zamieszkania dla klasy średniej i urzędników. Niestety, podczas II wojny światowej okolica nie uniknęła zniszczeń. Bombardowania aliantów dosięgły i tej części miasta. Po wojnie dzielnica została odbudowana i na gruzach powstały nowe historie.

Via Nomentana, główna arteria dzielnicy, ma rodowód sięgający głębokiej starożytności. Dzisiejsza ulica pokrywa się z trasą antycznej via Nomentana, drogi konsularnej, jednej z tych, które rzymski senat chętnie kazał budować, by armie mogły maszerować, podatki płynąć, a legioniści nie gubili się w lesie.

Budowę tej drogi rozpoczęto w 280 r. p.n.e. z rozkazu konsula Marcusa Valeriusa Maximusa Potitusa. Początkowo trasa prowadziła z Rzymu do miasta Nomentum (dzisiejsza Mentana), a później przedłużono ją aż do Eretum (czyli obecnego Monterotondo). W sumie 34 kilometry starannie utwardzonej ambicji Imperium.

Nasz spacer zaczynamy tuż za Murami Aureliana, dokładnie za Porta Pia, o której już wcześniej opowiadaliśmy w tym poście.
Stajemy na Piazzale di Porta Pia, a tam, w samym sercu placu, nie sposób nie zauważyć pełnego werwy Pomnika Bersaglierów z 1932 roku.

Autorem rzeźby był Publio Morbiducci, a całość powstała według projektu Italo Mancini, oczywiście na polecenie samego Benito Mussoliniego, który, jak głosi inskrypcja na pomniku, także był Bersaglierem. Nie jest jasne, czy faktycznie biegał tak szybko jak oni, ale wizerunkowo na pewno próbował.

Formacja Bersaglierów, czyli lekka piechota z mechanizmem turbo w nogach, powstała w 1836 roku, a podczas swej pierwszej publicznej parady w Turynie, 1 lipca tegoż roku, wywołała opad szczęk wśród widowni. Maszerowali bowiem w tempie 130 kroków na minutę. Dziś nadal słyną z defilad wykonywanych… w biegu!

Na podstawie monumentu dostrzec możemy inskrypcję Benito Mussoliniego.

Po prawej stronie via Nomentana zobaczymy rozległy kompleks Villa Patrizi, niegdyś urocza rezydencja wiejska rodu Patrizi Naro Montoro, zaprojektowana w stylu rokoko przez Sebastiano Cipriani na początku XVIII wieku.

W 1907 roku markiz Filippo Patrizi przekazał ją w ręce administracji Kolei Włoskiej: z dworu do dworca, można by rzec. W latach 1911–1925 architekt Pompeo Passerini przerobił budynek na siedziby dwóch ministerstw: Robót Publicznych i Transportu.

Idąc dalej via Nomentana, dochodzimy do neogotyckiego kościoła Corpus Domini (1888–1893), projektu belgijskiego architekta Arthura Verhaegena, który współpracował z Włochem Carlo Busiri Vici.

Wnętrze skrywa freski Virginio Monti i przyjemną, trójnawową przestrzeń.

Zaraz za kościołem skręcamy w boczną via dei Villini. Pod numerem 34 wita nas Klasztor Notre-Dame des Oiseaux, zaprojektowany przez Carlo Busiri Vici w 1900 roku, imponujący, ale nas bardziej interesuje to, co znajduje się pod nim.

Wejście numer 32 prowadzi do jednego z najbardziej tajemniczych miejsc w okolicy:

Katakumby św. Nikomedesa, zupełnie nieznane turystom, ukryte niczym karta dań w rzymskiej trattorii bez menu. Święty Nikomedes Rzymski, kapłan i męczennik, został zamordowany około 90 roku n.e. za organizowanie chrześcijańskich pochówków, co wówczas było zajęciem równie niebezpiecznym, co polityka.

Jego szczątki spoczywają dziś w Bazylice św. Praksedy na Eskwilinie. Katakumby odkrył Antonio Bosio w początkach XVII wieku, znany z tego, że potrafił znaleźć starożytne groby szybciej niż przeciętny rzymianin znajduje miejsce parkingowe. Do lat 20-tych XX wieku odkryto tu 160 metrów podziemnych korytarzy na dwóch poziomach. Popularnie nazwano je imieniem Nikomedesa, choć archeolodzy podejrzewają, że mamy do czynienia z prywatnymi hypogeami połączonymi siecią tuneli.

Chcesz zwiedzić? Trzeba zdobyć pozwolenie z Pontificia Commissione di Archeologia Sacra i zebrać 220 euro. Zwiedza się w grupach po 15 osób. Podczas II wojny światowej miejsce to służyło jako… schron przeciwlotniczy.

Wracamy na via Nomentana i dochodzimy do ulicy via Cagliari, w którą skręcamy i dochodzimy na jej koniec. Tam, na rogu znajduje się MACRO, czyli Museo d’Arte Contemporanea di Roma.

Budynek powstał w latach 1908–1922, a jego autorami byli Gustavo Giovannoni i Alfredo Palopoli. Kolekcja to ponad 600 dzieł z drugiej połowy XX wieku. Uwaga: wstęp darmowy, czyli rzecz w Rzymie niemal równie rzadka jak wolny stolik bez rezerwacji.

Znowu wracamy na via Nomentana i napotykamy kościół San Giuseppe, zbudowany w latach 1902–1905, według projektu wspomnianego już Carlo Busiri Vici.

Kościół reprezentuje styl neoromański, z ceglaną fasadą, trzema łukami portyku i piękną rozetą. Na fasadzie mozaika z herbem papieża Piusa X oraz herbem Kanoników Laterańskich. Wnętrze to trzy nawy, absyda w stylu cosmatesca, dzieło Eugenio Cisterna, a całość dopełnia rzeźba „Św. Józef” autorstwa Francesco Nagni.

Wreszcie dochodzimy do Villa Torlonia, perełki, która przez wieki była własnością możnych rodów: Pamphilij, potem Colonna, aż w 1797 roku kupił ją książę-bankier Giovanni Raimondo Torlonia, by stworzyć godną rezydencję dla syna Alessandro. Prace rozpoczęto w 1806 roku, a nad całością czuwał Giuseppe Valadier. Później projekt rozwijał Giovan Battista Caretti, tenże stworzył m.in. Świątynię Saturna, Trybunę z Fontanną, Amfiteatr, Kaplicę św. Aleksandra i inne bajkowe detale.

W roku 1919, przy okazji kopania schronu przeciwlotniczego (dla Mussoliniego), odkryto tu… katakumby żydowskie z III–IV wieku. Takie rzeczy tylko w Rzymie. Benito zamieszkał w willi w 1920 roku, a książę Torlonia, z niechęcią, przeniósł się do pobliskiego Casino delle Civette.

Po wojnie kompleks niszczał, aż w 1978 roku odkupiło go miasto. Dziś to publiczny park miejski, pełen zieleni, historii i… wiewiórek.

Wejście do parku to dzieło samo w sobie: monumentalna brama z lat 1905–1911, projektu Enrico Gennari. Propyleje z trawertynu, żelazna brama, brązowe orły, loggie z jońskimi kapitelami, Rzym wie, jak zrobić pierwsze wrażenie. Po bokach kopie rzeźb: „Pandora”, „Pudicizia” i „Fauno”, oryginały czekają w muzeum w Casino Nobile.

W samym sercu parku Villa Torlonia, pośród dostojnych alei, bujnych zarośli i przypadkowych kotów, znajdziemy trzy główne budynki, które tworzą ten nieco bajkowy kompleks willowy. To tutaj, między klombem a kolumną, rzymska elegancja spotyka się z architektoniczną fantazją i odrobiną dyktatorskiego dramatu. Zacznijmy od najważniejszego z rodzeństwa: Casino Nobile.

To właśnie ten budynek pełnił funkcję głównej rezydencji książąt z rodu Torlonia, a zatem to serce całej opery. Klasycystyczny do bólu (ale tego przyjemnego bólu estety), z monumentalnymi marmurowymi kolumnami.
Całość, portyk frontowy (pronaos) i boczne portyki, to dzieło Giovan Battista Carettiego. Ten sam artysta we wnętrzach pozwolił sobie na trochę stylistycznego szaleństwa: neogotyckie detale przeplatają się tam z motywami neopompejańskimi, czyli coś dla fanów zarówno średniowiecza, jak i erupcji Wezuwiusza.
Fasada budynku ozdobiona jest niezwykle efektownym „Triumfem Bachusa” wykonanym z terakoty przez Rinaldo Rinaldiego, ucznia samego Antonia Canovy. Gdyby Bachus wiedział, że tak go uwieczniono, zapewne wzniósłby toast.

Dziś we wnętrzach Casino Nobile mieści się Museo di Villa Torlonia. Ale nie wszystko tu pachnie marmurem i freskiem, z piwnicy bowiem można zejść do bunkra Benito Mussoliniego z 1942 roku. Tak, Duce miał tu swoją kryjówkę. Obok bunkra znajduje się sala stylizowana na grób etruski dla tych, którym brakuje trochę antycznej melancholii w życiu.

Rzut beretem i mamy Casino dei Principi.

Ten z pozoru skromniejszy budynek ma równie ciekawą historię. Kiedyś stała tu zwykła winnica, gdzie winogrona robiły karierę jako przyszłe Chianti. Ale w latach 1835–1840 Giovan Battista Caretti uznał, że czas na zmianę klimatu i przekształcił budynek w reprezentacyjny domek książęcy. To tu odbywały się wystawne przyjęcia, koktajle i wieczory pełne romansów oraz intryg godnych opery. Domek był połączony z Casino Nobile podziemną galerią: dyskretne przejście idealne dla tych, którzy nie chcieli, by ich widziano w piżamie.

Dziś w budynku mieści się Rzymska Szkoła Artystyczna, a w powietrzu nadal unosi się zapach kreatywności… i może odrobiny wina.

Na drugim krańcu parku czeka na nas Casina delle Civette, czyli Domek Sów.

Na pierwszy rzut oka wygląda jak chata z baśni braci Grimm, ale tak naprawdę to dawny domek alpejski (Capanna Svizzera) zamówiony przez Alessandro Torlonia w 1840 roku.
W 1908 roku jego następca, książę Giovanni Torlonia Il Giovane, zamarzył sobie coś bardziej… magicznego. Zlecił architektowi Enrico Gennariemu przebudowę w duchu romantycznego średniowiecza, z loggiami, wieżyczkami i niezliczoną ilością witraży. Budynek wygląda jak krzyżówka zamku księżniczki Disneya z rezydencją czarodzieja.
W 1914 roku zamontowano witraż przedstawiający sowy, dzieło Duilio Cambellottiego i tak narodziła się Casina delle Civette. Stała się prywatną rezydencją Giovanniego, który chyba lubił, gdy mądrość patrzyła na niego z każdego kąta. Wnętrza zachwycają mozaikami, majoliką i stiukami.

Ale to nie koniec parkowych atrakcji. Co to, to nie!

– Fałszywe Ruiny, czyli przykład na to, że nawet w XVIII wieku lubiano „retro stylizacje”. Modę na dekoracyjne ruinki wprowadził kardynał Girolamo Il Colonna di Sciarra, a projekt wykonał Ignazio Muratori. Materiały sprowadzono z prawdziwych ruin Villa di Domiziano w Castel Gandolfo, zatem mamy do czynienia z fałszywką z prawdziwego kamienia! Niestety Muratori zmarł w 1763 roku, zanim zdążył zrealizować swoją wizję. Dzieła dokończył w 1842 roku niezawodny Caretti, na polecenie księcia Torlonia.

– Teatro Torlonia, teatr, który miał być pomnikiem miłości… i chyba ambicji. Projekt Giuseppe Jappelliego z 1839 roku został wcielony w życie przez Quintiliana Raimondiego i Carettiego w 1840 roku, z okazji ślubu księcia Alessandro z Teresą Colonna. Herby obu rodów na fasadzie mówią wszystko. Ukończony w pełni dopiero w 1871 r., przez lata służył bardziej jako ozdoba niż scena. Jedna wzmianka mówi, że w 1905 roku książę Giovanni wystawił tam sztukę „Il profilo di Agrippina”. Mussolini nie był fanem sztuk teatralnych więc teatr popadł w ruinę, aż odrestaurowano go w 2013 roku i otwarto dla publiczności 7 grudnia.

– Świątynia Saturna, zbudowana w latach 1836–1838, według projektu Carettiego, który tym razem inspirował się świątynią Eskulapa z Villa Borghese. Portyk z granitu, tympanon z „Historią Bachusa”, fronton z „Alegorią życia ludzkiego” i w centralnej części sam bóg Saturn, obiekt wygląda jak mitologiczny kadr w 3D. Niestety, do dziś nie doczekał się restauracji. Saturn chyba zasnął na posterunku.

– Trybuna z Fontanną, ostatnie dzieło Carettiego w tym kompleksie. W niszy znajdowała się niegdyś dekoracja „Ucieczka Eneasza z Troi”, dziś już niewidoczna. Z bocznych nisz patrzyły popiersia z kolekcji Torloniów. Dziś zostało jedno. Reszta, jak Eneasz, uciekła.

– Plac turniejowy, średniowieczna fantazja Jappelliego. Trybuny wykonano z peperino z Albano, a w tle widniały trzy czerwono-czarne namioty dla księżnej i jej dam. Namiot księcia stał na wzgórzu, niestety, dziś go nie odnajdziemy. Rozłożył się gdzieś w czasie.

– Obeliski, dwa kolosy o wysokości ponad 10 metrów i wadze 22 ton, z różowego granitu z Baveno. Ustawione po obu stronach Casino Nobile: jeden 4 czerwca 1842 r. ku czci Giovanniego Torlonia, drugi 26 lipca na święto św. Anny, ku czci jego żony. Hieroglify wyrył barnabita Luigi Ungarelli, bo przecież co to za obelisk bez egipskiego szyfru?

– Kolumny honorowe, pierwsza w pobliżu obelisku księżnej, dla Carla Torlonia; druga dziś w eksedrze teatru, ale oryginalne miejsce nieznane.

– Szklarnia Mauretańska, zaprojektowana w 1840 r. przez Jappelliego i Canevę. Styl mauretański, klimat egzotyczny, funkcja praktyczna. Działała aż do lat 30. XX w., dziś odrestaurowana, czeka na odkrywców.

– Pomarańczarnia, owocowy pawilon z 1839 r., zlecony przez księcia Alessandro. Dziś to klimatyczny bar, cytrusy zamieniono na cappuccino.

Kompleks Villa Torlonia to dziś siedziba Museo di Villa Torlonia i choć o samych dziełach sztuki opowiemy przy innej okazji, warto już teraz wiedzieć, że spacer po tym miejscu to jak podróż w czasie z przystankami w różnych epokach i stylach.

Na tym kończymy część pierwszą naszego spaceru po dzielnicy Nomentano. Przeciągnij się, wypij espresso i przygotuj na ciąg dalszy, bo Rzym nie powiedział jeszcze ostatniego słowa!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Carlo Ceschi, Le chiese di Roma: dagli inizi del neoclassico al 1961, Bologna 1963;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Armando Bussi, Villa Patrizi e dintorni – Storia e storie, Roma 2015;
• Roberto Quintavalle, Alessandro Torlonia e Via Nomentana nell’Ottocento, Roma 2008;
• Annamaria Agati, Villa Torlonia Guidata, Roma 2007.

Artykuł Nomentano cz.1 – Villa Torlonia pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kontynuujemy spacer po Museo Chiaramonti. Dzisiaj zwiedzimy jego trzecią część – Braccio Nuovo.

Jak zapewne pamiętacie, w poprzednim wpisie opowiedzieliśmy jak dzieła sztuki wróciły z Francji do Watykanu. Ich powrót wymusił na papieżu reorganizację zbiorów. Przy okazji wybudowano nowe ramię, w którym umieszczono rzeźby. Budowy tej podjął się architekt Raffaele Stern. Po jego śmierci w 1820 r. nadzór nad pracami przejął Pasquale Belli, który ukończył budowę w roku 1822. Po akceptacji nowego obiektu przez Komisję Sztuk Pięknych, której przewodniczącym był wspominany poprzednio Antonio Canova, dokonało się uroczyste otwarcie galerii zwanej Braccio Nuovo (Nowe Ramię). Galeria ma długość 68 metrów i szerokość 8 metrów. W ścianach mieści się 28 nisz wypełnionych posągami.

Poznajmy najważniejsze z nich:

• Nr 5 – Kariatyda – jest to replika oryginału przedstawiającego Atenę z Akropolu. Głowę wykonał znany duński rzeźbiarz Bertel Thorvaldsen;

  

• Nr 11 – Sylen z niemowlęciem Dionizosem – Posąg rzymski z II wieku stworzony na podstawie oryginału z IV w. p.n.e., który wykonał nadworny rzeźbiarz Aleksandra Wielkiego – Lizyp z Sykionu. Posąg ten odkryto w 1569 r. w Ogrodach Salustiusza. Przedstawia mit: oto Sylen otrzymuje od Zeusa nakaz ukrycia małego Dionizosa, jego syna z nieprawego łoża. Ukrycia tak dobrze, by wściekła Hera (żona Zeusa) nigdy go nie odnalazła.

  

• Nr 14 – August z Prima Porta – zwany też „Augustem z Prima Porta”lub Augusto Loricato (August Opancerzony – Lorica była formą zbroi legionistów, pancerza złożonego z żelaznych pasów). Ten marmurowy posąg odnaleziony został 20 kwietnia 1863 r. dość daleko od centrum Rzymu, w willi żony cesarskiej – Liwii – w Prima Porta. Powstała około 20 r. p.n.e., na pewno nie wcześniej, być może odrobinę później. Za późniejszym datowaniem (na 8 r. p.n.e.) opowiadają się niektórzy historycy sztuki twierdząc, że wykonano go na zlecenie cesarza Tyberiusza (adoptowanego syna Augusta), który po śmierci ojczyma podarował posąg swojej matce Liwii. Przyjrzyjmy się dokładniej cesarzowi. Ubrany jest w tunikę, na której nosi loricę (pancerz). Cesarska lorica była skórzana, zawierała jednak metalowe wstawki. Widzimy na niej płaskorzeźby związane z historią i ideologią Augusta: u góry dwa sfinksy, poniżej Caelus – rzymski bóg nieba oraz bóg Słońca – Sol – w rydwanie, a obok Luna – bogini Księżyca, trzymająca w ręce pochodnię i Aurora – bogini poranka, trzymająca w rękach dzban porannej rosy, w części centralnej budząca wyobraźnię scena historyczna – oto król Partów zwraca cesarzowi Oktawianowi Augustowi (przedstawionemu tu jako bóg wojny, bóg mściciel Mars Utor) orły legionów zdobyte w bitwie pod Carrhae, która odbyła się 9 czerwca 53 r. p.n.e. Po bokach widzimy dwie płaczki, które mają symbolizować pokonany lud, pod sceną ukazani są bóg Apollo i bogini Diana, na samym dole widzimy boginię płodności – Tellus – z rogiem obfitości. To symbol pomyślności, który ma dać podbitym ludom pewność, że pod rządami Rzymu będą żyli w dostatku. Wokół bioder Augusta owinięty jest płaszcz (paludamentum) – symbol władzy nad armią. Ów płaszcz dodatkowo przerzucony został przez lewe przedramię. Prawą rękę wznosi ku górze. Prawdopodobnie trzymał w niej włócznię, która nie zachowała się do naszych czasów. Przy prawej nodze dostrzegamy małe, uskrzydlone dziecię dosiadające delfina. Toż to mały Kupidynek. Delfin zaś symbolizuje Wenus, a ponieważ niejako wynurza się z wody, w rzeczywistości symbolizuje narodziny tejże bogini. W ten sposób podkreślono chwalebne pochodzenie cesarza. Należał on przecież do rodu Juliuszów, a sam Gajusz Juliusz Cezar twierdził, że jego ród wywodzi się od Wenus. W 1933 roku, wzorując się na tej właśnie rzeźbie, wykonano brązowy posąg cesarza, ustawiony na via dei Fori Imperiali przed Forum Oktawiana Augusta.

  

• Nr 23 – Skromność – posąg odnaleziony w Villa Mattei. Uważa się, że jest to personifikacja Skromności, choć nie wszyscy naukowcy się z tym zgadzają. Niektórzy uważają, że statua przedstawia Mnemosyne, tytanidę, córkę Urosa i Gai, matkę 9 muz olimpijskich. Jej imieniem nazwano jedną z planetoid (Mnemosyne) oraz motyla niepylak mnemozyna.

  

• Nr 30 – Pawie ze złoconego brązu – Wykonane były na potrzeby ozdoby Mauzoleum Hadriana stanowiąc symbol nieśmiertelności. Później przez długi czas stały w portyku przed bazyliką św. Piotra stanowiąc część Cantaro czyli fontanny do ablucji, na środku której wznosiła się szyszka z brązu stojąca dziś na dziedzińcu Muzeów Watykańskich. W 1608 r. pawie przeniesiono do Cortile della Pigna, a później, aby chronić je przed warunkami atmosferycznymi umieszczono je w obecnej lokacji.

  

• Nr 43 – Posąg Selene – kopia rzeźby greckiej pochodząc a z czasów cesarza Hadriana. Selene była grecką boginią Księżyca, w Rzymie utożsamiana z Luną. Wedle wierzeń nocą przemierzała ciemne niebo w swym rydwanie. Podróż rozpoczynała na Wschodzie i kończyła na Zachodzie.

  

• Nr 64 – Posąg Demostenesa – rzymska kopia oryginału z 280 r. p.n.e. autorstwa Polieucto. Autor wykonał oryginał na zlecenie Aten. Zdobił on ateńską agorę.

  

• Nr 67 – Ranna Amazonka – oryginał wykonał Kresilas w V w. p.n.e. My oglądamy jednak rzymską kopię tego dzieła. Co ciekawe, ramiona oraz stopy tej rzeźby wykonał znany nam już Bertel Thorvaldsen.

  

• Nr 74 – Popiersie cesarza Hadriana – Hadrian jako pierwszy cesarz nosił brodę. Zapoczątkował modę, która trwała aż do czasów cesarza Konstantyna Wielkiego. Niektórzy twierdzą, że chciał w ten sposób upodobnić się do greckich filozofów. Cóż, być może. Choć bliższa prawdy wydaje się być informacja, że podczas jednej z bitew został cięty mieczem w policzek i brodą zakrywał ową bliznę.

  

• Nr 76 – Posąg Junony – dzieło wykonane w typie Junony Borghese z Kopenhagi, przypisywane Alkamenesowi (V w. p.n.e.). Junona jak wiemy była żoną Jowisza, boginią odpowiedzialną za opiekę nad kobietami, nad życiem seksualnym oraz boginią macierzyństwa. Była jedną z tzw. Trójcy Kapitolińskiej – wraz z Jowiszem i Minerwą stanowiła najpotężniejszą trójcę bogów rzymskich.

  

• Nr 79 – Posąg bogini Fortuny – rzymska kopia greckiego oryginału z IV w. p.n.e. Fortuna była boginią ludzkich losów, szczęścia, ale także nieszczęścia. Rokrocznie 12 października ku jej czci odbywały się uroczystości, które prowadził sam Pontifex Maximus wraz z westalkami.

  

• Nr 85 – Posąg Artemidy – to oczywiście znowu kopia oryginału greckiego wykonanego w roku 325 p.n.e. Artemida to grecka bogini łowów, choć często przypisuje się jej też opiekę nad rodzącymi kobietami. Jak pamiętamy to ona razem z bratem zabiła z łuku dzieci Niobe.

  

• Nr 106 – Nil – to olbrzymi posąg a właściwie grupa rzeźbiarska przedstawiająca boga rzeki Nil. Odnaleziony w 1513 r. na Polach Marsowych, w okolicy świątyni Serapisa i Izydy. Rzekę Nil personifikuje starzec leżący na boku, trzymający w lewej ręce róg obfitości wypełniony owocami, w prawej zaś kłosy zboża. Spoczywa oparty na Sfinksie otoczony szesnastoma puttami. To bardzo ciekawy symbol nawiązujący do poziomu wody jaki rzeka osiągała w porze powodziowej – 16 łokci. Jest bardzo prawdopodobne, że dzieło to powstało na podstawie innej hellenistycznej rzeźby Nilu z czarnego bazaltu.

  

• Nr 111 – Atena Giustiniani – rzeźba wykonana z marmuru z miasta Paros w Grecji. Oryginał wykonany był z brązu przez rzeźbiarza Cefisodoto. Tutaj widzimy rzymską kopię tegoż dzieła, prawdopodobnie z czasów cesarza Antonina Piusa. Odnaleziono ją na początku XVII w. w ruinach nimfeum w Ogrodzie Minerwy (znajdował się on koło bazyliki S. Maria sopra Minerva. W tym samym czasie Vincenzo Giustiniani zbudował swój pałac, w którym przechowywał bogatą kolekcję dzieł sztuki. Do kolekcji dołączyła Atena, stąd nazywamy ją dziś Ateną Giustiniani. Do Watykanu rzeźba trafiła w 1817 r. a do tej części muzeów w roku 1822.

  

• Nr 112 – Portret konsula Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa – człowiek ten był konsulem Rzymu w roku 32. Straszny degenerat. Krążyły o nim niestworzone historie. Podobno zabił swojego wyzwoleńca tylko dlatego, że ten nie był w stanie wypić tyle wina ile mu Gnejusz nakazał. W 28 r. ożenił się z Agrypiną Młodszą. Oskarżano go o cudzołóstwo a nawet kazirodztwo. W 37 r. Agrypina urodziła jego syna – Lucjusza Domicjusza Ahenobarba, później zwanego Neronem. Tak, patrzymy na portret ojca cesarza Nerona.

  

• Nr 120 – Lucjusz Werus jako atleta – współwładca Rzymu w latach 161 – 169, rządził miastem wraz z cesarzem Markiem Aureliuszem.

  

• Nr 123 – Doryforos – kopia dzieła Polikleta. Był to grecki artysta, który jako pierwszy wprowadził do sztuki zasadę proporcji ciała ludzkiego opartą na średnicy kciuka: średnica kciuka x 100 = wysokość ciała.

  

• Nr 126 – Posąg Domicjana – podobnie jak w przypadku posągu Augusta jest to statua loricata. Cesarz występuje odziany w loricę (pancerz), z kirysem i przerzuconym przez lewe przedramię fałdem płaszcza. Ciekawostką jest fakt, iż głowa nie należy do cesarza Twarz wykonano bowiem na wzór i podobieństwo Nerona.

  

Na tym kończy się ten krótki przegląd wybranych dzieł zgromadzonych w Museo Chiaramonti – Braccio Nuovo. Do usłyszenia podczas zwiedzania kolejnego z muzeów.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003;
• Aleksander Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Warszawa 1986;
• Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia Greków i Rzymian, Poznań 1989;
• Antonio Giuliano, Arte greca: Dall’età classica all’età ellenistica, Milano 1987;
• Antonio Giuliano, Storia dell’arte greca, Roma 1998.

Artykuł Muzea Watykańskie – Museo Chiaramonti cz.2 pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Czy Wy też oglądaliście ceremonię otwarcia EURO 2020 na Stadio Olimpico? Czy Wy to słyszeliście? Ależ oni to zaśpiewali! Powiecie: każdy naród tak śpiewa swój hymn. A ja Wam powiem, że oni to śpiewają z taką dumą i radością jakby świat miał się kończyć.

Właściwie ten tekst zaczęłam pisać już jakiś czas temu, ale teraz to chyba ten moment, żeby go Wam udostępnić. No więc zacznijmy od hymnu, bo historia jest długa i zawiła.

https://www.youtube.com/watch?v=y6xy6llBiM0

Tekst „Il Canto degli Italiani” został napisany przez Genueńczyka Goffredo Mameli, wówczas młodego studenta i żarliwego patriotę.

Abyśmy mogli poznać kontekst historyczny napiszę, że jesteśmy w roku 1848, czyli rozpoczyna się europejska Wiosna Ludów. Rewolucje, które wówczas miały miejsce na kontynencie zmierzały do usunięcia starych struktur monarchicznych i stworzenia niezależnych państw narodowych. Były one demokratyczne i liberalne i rozpoczęły się w lutym 1848 roku we Francji. We Włoszech w tym czasie rozpoczyna się pierwsza włoska wojna o niepodległość, czyli wojna austriacko-piemoncka. Karol Albert Sabaudzki – właściwie Carlo Alberto Amedeo di Savoia król Sardynii z dynastii sabaudzkiej i Leopold II w Wielkim Księstwie Toskanii zostali zmuszeni do ustępstw na rzecz demokratów. Podczas zamieszek w Wiedniu, zarówno Mediolan jak i Wenecja, główne miasta w Królestwie Lombardzko-Weneckim pod panowaniem austriackim, zbuntowały się. Rewolucję poparła także Sycylia, z wyjątkiem Mesyny oraz księstwo Parmy, co zmusiło Karola II Burbona do opuszczenia własnego księstwa. Królestwo Sardynii postanowiło wykorzystać pozornie korzystny moment i wypowiedziało wojnę Austrii, w sojuszu z Państwem Kościelnym i Królestwem Obojga Sycylii, atakując włoskie posiadłości w jej granicach.

Armia Piemontu składała się z dwóch korpusów oraz jednej dywizji rezerwowej, w sumie 12.000 żołnierzy. Trzonem armii była silna kawaleria z artylerią. 21 marca Wielki Książę Toskanii również zadeklarował wejście do sojuszu w wojnie przeciwko Austrii, stawiając się z kontyngentem 6700 ludzi. Papieska Armia posiadała siły podobnej wielkości, wspierane przez liczne rzesze ochotników. W dniu 25 marca awangarda II Korpusu Piemontu zdobyła Mediolan a dwa dni później uwolniła Pawię.

Po początkowych sukcesach kampanii, wraz ze zwycięstwami w Goito i Peschiera del Garda, papież Pius IX, obawiając się możliwej ekspansji Piemontu na Półwyspie Apenińskim w razie zwycięstwa, nakazał odwrót swoim wojskom. Królestwo Obojga Sycylii opanowane zamieszkami również wycofało się z wojny z wyjątkiem generała Guglielmo Pepe, który nie chciał wrócić do Neapolu i udał się do Wenecji, aby chronić ją przed austriackim kontrnatarciem. Sycylia niedługo później ogłosiła swoją niepodległość. Na jej czele stanął Ruggeru Sèttimu, który 13 kwietnia 1848 ogłosił detronizację Ferdynanda. Król Ferdynand II początkowo wycofał się głównie z powodu obietnicy złożonej przez buntowników z Sycylii wobec Karola Alberta dotyczącej przejęcia korony, jednakże później z pomocą wiernych sobie wojsk odzyskał tron.

Armia Piemontu pozbawiona sojuszników została pokonana przez Austriaków w bitwie pod Custozą w dniu 24 lipca 1848 roku. Rozejm zawarty między Austrią i Sardynią w Vigevano 9 sierpnia tegoż roku, przetrwał mniej niż siedem miesięcy, gdyż Karol Albert wypowiedział go w dniu 12 marca 1849 roku. Armia austriacka szybko przejęła inicjatywę w Lombardii i pobiła wojska Piemontu pod Novarą 23 marca 1849 roku. Wojska piemonckie wyparte zostały do leżącego u podnóża Alp Borgomanero, natomiast Austriacy opanowali Novarę, Vercelli i Trino wraz z drogą prowadzącą do stolicy Piemontu – Turynu.

Niebawem austriacki generał, baron Julius Jacob von Haynau opanował miasto Brescia, w wyniku czego Karol Albert abdykował na rzecz swego syna Wiktora Emanuela (w przyszłości króla zjednoczonych Włoch. Karol Albert po abdykacji udał się na dobrowolne wygnanie do Portugalii, do miasta Oporto, gdzie po czterech miesiącach zmarł.

Nowy władca Piemontu Wiktor Emanuel zawarł z Radetzkim rozejm, podpisany 26 marca w Novarze. Piemont dostał się pod czasową okupację austriacką.

Ostatecznie traktat pokojowy został podpisany w dniu 9 sierpnia 1849 roku. Nakazywał Królestwu Piemontu-Sardynii zapłacenie odszkodowania dla Austrii w wysokości 65 mln franków.

Wojna oznaczała porażkę Sardynii, która nie była w stanie pokonać Austrii w pojedynkę. Spowodowało to, że już w kilka lat później Sardynia zaczęła szukać sojuszników przeciwko Austrii. Dzięki późniejszym sojuszom z Francją (układ w Plombieres w 1858) i Prusami (1866), Sardynia była w stanie wypędzić Austriaków z północnych Włoch oraz doprowadzić do zjednoczenia ziem włoskich.

Wróćmy jednak do hymnu. Źródła różnią się co do dokładnej daty powstania tekstu: według niektórych badaczy hymn został napisany przez Mameliego 10 września 1847 r., według innych data narodzin utworu była dwa dni wcześniej, 8 września. Po odrzuceniu pomysłu dostosowania go do istniejącej muzyki 10 listopada 1847 Goffredo Mameli wysłał tekst hymnu do Turynu, aby muzykę do niego skomponował genueński kompozytor Michele Novaro.

Novaro był przekonanym liberałem i ofiarował swoje talenty kompozytorskie sprawie zjednoczenia Włoch, nie czerpiąc żadnych osobistych korzyści z tego tytułu. Zmarł w biedzie 20 października 1885 r., po życiu pełnym trudności finansowych i zdrowotnych. Został pochowany na Cmentarzu Monumentalnym Staglieno w Genui. Novaro skomponował muzykę w swoim domu zaczynając komponować na klawesynie, a kończąc na fortepianie.

Mameli, który był republikaninem, jakobinem i zwolennikiem motta zrodzonego z Rewolucji Francuskiej liberté, égalité, fraternité, do napisania tekstu „Il Canto degli Italiani” był inspirowany francuskim hymnem. Na przykład słowa „Stringiamci a coorte” (zewrzyjmy szeregi), przypomina wers z Marsylianki, „Formez vos bataillon” („Uformuj swoje bataliony”).

W pierwszej wersji hymnu Mameli napisał werset poświęcony włoskim kobietom, który później wyeliminował z końcowej wersji. Werset ten nakazywał tkanie flag i kokard, które sprawią, że męskie dusze będą szarmanckie. Był nawoływaniem do miłości.

W oryginalnej wersji hymnu, pierwszy werset pierwszej zwrotki brzmiał „Hurra Włochy”, Mameli następnie zmienił go na „Fratelli d’Italia” prawie na pewno za sugestią samego Michele Novaro. Ten ostatni, gdy otrzymał rękopis, dodał też buntownicze „Tak!” na koniec refrenu śpiewane po ostatniej strofie.

10 grudnia 1847 r. był historycznym dniem dla Włoch. Demonstracja, zorganizowana przed Santuario della Nostra Signora di Loreto w genueńskiej dzielnicy Oregina, została oficjalnie poświęcona 101 rocznicy buntu ludu genueńskiej dzielnicy Portoria w czasie wojny o sukcesję austriacką, która doprowadziła do wypędzenia Austriaków z miasta. W rzeczywistości była to wymówka, by zaprotestować przeciwko obcej okupacji we Włoszech i skłonić Karola Alberta z Sardynii do przyjęcia włoskiej sprawy wolności i jedności. Z tej okazji pokazano flagę Włoch i po raz pierwszy publicznie odśpiewany został hymn. Zagrała go Filarmonica Sestrese, ówczesny zespół miejski Sestri Ponente. Świadkami tego wydarzenia było 30 tysięcy ludzi, którzy przybyli do Genui na to wydarzenie. Śpiewanie tego utworu było przestępstwem politycznym, za które można było trafić do więzienia. Utwór był zakazany przez policję sabaudzką do marca 1848 r., jego wykonania zabroniła też policja austriacka, która również do końca I wojny światowej uważała go za przejaw działania wywrotowego.

Istnieją dwa rękopisy hymnu; pierwszy, oryginalny, z odręcznymi adnotacjami samego Mameliego, znajduje się w Instytucie Mazzini w Genui, natomiast drugi, wysłany przez Mameliego 10 listopada 1847 do Novaro, jest przechowywany w Museo del Risorgimento w Turynie. Rękopis hymnu, który Novaro przesłał wydawcy Francesco Lucca, znajduje się natomiast w Archiwum Historycznym Ricordi. Wersja hymnu, która znajduje się w Istituto Mazziniano, nie zawiera ostatniej strofy („Son giunchi che piegano…”) z obawy przed cenzurą. Od grudnia 1948 roku hymn był bardzo popularny wśród Włochów i był powszechnie śpiewany podczas demonstracji, protestów i buntów jako symbol zjednoczenia Włoch w większości regionów. Kiedy „Il Canto degli Italiani” stało się popularne, władze Sabaudii ocenzurowały piątą strofę niezwykle surową w stosunku do Austriaków; jednak po wypowiedzeniu wojny Cesarstwu Austriackiemu i rozpoczęciu I wojny o niepodległość Włoch (1848-1849) żołnierze i orkiestry sabaudzkie wykonywały ją tak często, że król Karol Albert został zmuszony do wycofania wszelkiej cenzury. Czego dotyczy ostatni wers, tak bardzo znienawidzony przez władze? Upamiętnia on waleczności Polaków, którzy stracili swoje życie w boju o wolność przeciw Austriakom i Rosjanom, którzy byli postrzegani również jako wrogowie Włochów. Jest to też odwołanie do wydarzeń z lutego i marca 1846 r., gdy Polacy w Galicji poddani zostali surowym represjom za swoją walkę o niepodległość.

Ostatnie słowa hymnu zostały umieszczone w pieśni dopiero w 1859 roku. Śpiewa się tam o radości ze zjednoczenia Włoch. Oczywiście Mameli, pisząc tę strofę kilka lat wcześnie, nie mógł wiedzieć, że Włochy staną się republiką, dlatego autor wyraził jedynie życzenie: aby tak się stało.

Giuseppe Garibaldi, zwykł nucić i gwizdać hymn podczas obrony Rzymu. W 1860 r. korpus ochotników pod jego dowództwem śpiewał hymn w bitwach przeciwko Burbonom na Sycylii i południowych Włoszech podczas tzw. Wyprawy Tysiąca. Była to wyprawa tysiąca ochotników (Czerwonych koszul) przeciwko Królestwu Obojga Sycylii. W efekcie tej kampanii Garibaldi stał się panem całych południowych Włoch, które oddał pod władzę Wiktora Emanuela II, króla Sardynii.

Po proklamacji Królestwa Włoch w 1861 hymnem uznano „Marcia Reale d’Ordinanza”. Skomponował go Giuseppe Gabetti jako hymn domu królewskiego dynastii sabaudzkiej. Dlaczego nie został nim wówczas „Il Canto degli Italiani”? Po prostu nie podobał się kręgom socjalistycznym i anarchistycznym, które uważały go za zbyt mało rewolucyjny.

Nawet po zakończeniu zjednoczenia Włoch nauczany w szkołach „Il Canto degli Italiani” pozostał bardzo popularny wśród Włochów, ale pojawiły się również inne utwory muzyczne, które były związane z ówczesną sytuacją polityczną i społeczną, jak na przykład „Inno dei lavoratori” („Hymn robotników”) czy „Addio a Lugano”, które częściowo przesłoniły popularność „Il Canto degli Italiani”, ponieważ miały one większe znaczenie oraz były związane z codziennymi problemami Włochów.

Po Marszu na Rzym w 1922 roku znaczenia nabrały wszelkie pieśni faszystowskie takie jak: „Inno Trionfale del Partito Nazionale Fascista” zwany „Giovinezza”, który stał się oficjalnym hymnem włoskiej Narodowej Partii Faszystowskiej oraz od lat 30. XX wieku hymnem armii, jak również nieoficjalnym hymnem narodowym Włoch w latach 1924–1943. Hymn „Giovinezza” został skomponowany przez prawnika i kompozytora Giuseppe Blanca w roku 1909 jako „Commiato” („Pożegnanie”). Autorem oryginalnych słów jest Marcello Manni. Po marszu na Rzym, kiedy pieśń ta była często śpiewana, Mussolini powierzył Salvatorowi Gotta napisanie nowych słów w 1924 roku. Po kapitulacji Włoch w 1943 roku hymn ten został przez aliantów zakazany, skutkiem czego Włochy aż do 1946 roku nie posiadały hymnu (wtedy „Il Canto degli Italiani” Mameliego został uznany za hymn tymczasowy, a później stał się nowym hymnem republiki). Do dziś wykonywanie hymnu „Giovinezza” jest we Włoszech zakazane.

W tym kontekście „Fratelli d’Italia”, wraz z innymi pieśniami używanymi podczas włoskiego zjednoczenia i pieśniami partyzanckimi, rozbrzmiewały w wyzwolonych przez aliantów południowych Włoszech i na terenach kontrolowanych przez partyzantów na północ od frontu. Zwłaszcza „Il Canto degli Italiani” odniosła duży sukces w kręgach antyfaszystowskich, gdzie dołączyła do pieśni partyzanckich takich jak „Fischia il vento” i „Bella Ciao”.

Po zakończeniu II Wojny Światowej rozpoczęła się długa dyskusja, który utwór powinien być hymnem. Jak wiemy „Fratelli d’Italia” zostało hymnem tymczasowym. Innymi proponowanymi utworami były: „Va, pensiero” Verdiego z opery Nabucco, czy „La leggenda del Piave” – to włoska pieśń patriotyczna napisana przez Giovanni Gaeta znanego bardziej jako E. A. Mario po bitwie nad rzeką Piave w czerwcu 1918 roku. Dziś piosenka jest popularna we Włoszech i grana przez zespoły wojskowe w Dzień Jedności Narodowej i Sił Zbrojnych (4 listopada). Dodam tylko ciekawostkę dla zainteresowanych, że można obejrzeć również film o tym samym tytule poświęcony bitwie. Film jest z roku 1952.

Minister Wojny Cipriano Fachinetti zaproponował sformalizowanie „Il Canto degli Italiani” w konstytucji Włoch, będącej wówczas w przygotowaniu, ale bez powodzenia. Konstytucja, która weszła w życie w 1948 r., sankcjonowała w artykule 12 używanie flagi Włoch jako flagi narodowej, ale nie określała, jaki będzie hymn narodowy, ani nawet symbol narodowy Włoch, który został później przyjęty dekretem ustawodawczym z 5 maja 1948 r.

Dopiero prezydent Carlo Azeglio Ciampi podjął się rozpocząć ponownie debatę na temat oficjalnego zapisania „Il Canto degli Italiani” jako oficjalnego hymnu Włoch. Prezydent powiedział, że „To hymn, który, kiedy go słuchasz, sprawia, że ​​wibrujesz w środku; to pieśń wolności ludu, który zjednoczony odradza się po wiekach podziałów, upokorzeń”.

W sierpniu 2016 r. do Komisji Spraw Konstytucyjnych Izby Deputowanych wpłynął projekt ustawy, aby „Il Canto degli Italiani” stał się oficjalnym hymnem Republiki Włoskiej. W lipcu 2017 r. komisja zatwierdziła tę ustawę. 15 grudnia 2017 r. opublikowano w Gazzetta Ufficiale ustawę nr 181 z dnia 4 grudnia 2017 r., która weszła w życie 30 grudnia 2017 r. Od tego dnia Włochy mają oficjalny hymn ?

Noo to o czym oni śpiewają? Pierwsza strofa przedstawia personifikację Włoch gotowych iść na wojnę, by się wyzwolić i zwyciężyć, tak jak Rzym w starożytności, „noszący” hełm Scypiona Afrykańskiego, który pokonał Hannibala w ostatniej bitwie II wojny punickiej w Zamie; jest też odniesienie do starożytnego rzymskiego zwyczaju niewolników, którzy obcinali sobie włosy na krótko na znak niewoli. W drugiej strofie autor skarży się, że Włochy są od dawna podzielone i wzywa do jedności. Trzecia strofa to wezwanie do Boga, aby chronił Włochów, którzy walczą o zjednoczenie swojego narodu raz na zawsze. Czwarta strofa przywołuje bohaterskie postacie i momenty włoskiej walki o niepodległość, takie jak bitwa pod Legnano, obrona Florencji pod wodzą Ferruccia w czasie wojen włoskich, zamieszki wywołane w Genui przez Balillę czy nieszpory sycylijskie. Ostatnia strofa poematu nawiązuje do roli, jaką w rozbiorach Polski odegrała Habsburgska Austria i carska Rosja, wiążąc dążenie do niepodległości z włoskim.

To co następnym razem śpiewamy razem?

Fratelli d’Italia

Fratelli d’Italia,
l’Italia s’è desta,
dell’elmo di Scipio
s’è cinta la testa.
Dov’è la Vittoria?
Le porga la chioma,
ché schiava di Roma
Iddio la creò. /x2

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

Noi fummo da secoli
calpesti, derisi,
perché non siam popolo,
perché siam divisi.
Raccolgaci un’unica
bandiera, una speme:
di fonderci insieme
già l’ora suonò.

Uniamoci, amiamoci,
l’unione e l’amore
rivelano ai popoli
le vie del Signore.
Giuriamo far libero
il suolo natio:
uniti, per Dio,
chi vincer ci può?

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

Dall’Alpi a Sicilia
Dovunque è Legnano,
Ogn’uom di Ferruccio
Ha il core, ha la mano,
I bimbi d’Italia
Si chiaman Balilla,
Il suon d’ogni squilla
I Vespri suonò.

Son giunchi che piegano
Le spade vendute:
Già l’Aquila d’Austria
Le penne ha perdute.
Il sangue d’Italia,
Il sangue Polacco,
Bevé, col cosacco,
Ma il cor le bruciò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò.

Stringiamci a coorte,
siam pronti alla morte
Siam pronti alla morte,
l’Italia chiamò. Sì!

A po polsku możemy przetłumaczyć to tak:

Bracia Włosi

Bracia Italii,
Italia się budzi
Hełmem Scypiona
Zdobi swą głowę.
Gdzie jest Zwycięstwo?
Niech schyli swą głowę,
Gdyż niewolnicą Rzymu
Uczynił ją Bóg. /x2

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Od wieków byliśmy
Deptani, poniżani,
Gdyż nie jesteśmy narodem,
Gdyż jesteśmy podzieleni;
Zbierzmy się pod jedną
Flagą i nadzieją:
Że się zjednoczymy,
Gdyż wybiła już godzina

Jednoczmy się, miłujmy się;
Jedność i miłość
Ujawniają ludziom
Drogi Pana;
Przysięgnijmy ocalić
Naszą ojczystą ziemię;
Zjednoczeni w imię Boga
Któż radę nam da?

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Od Alp po Sycylię
Wszędzie jest Legnano,
Każdy człek ma serce
I dłoń jak Ferrucio.
I wszystkie dzieci Italii
Zwą się Balilla:
Dźwięk każdego dzwonu
Nieszpory oznajmiał

Najemne miecze
Jak cienkie trzciny:
Już Austriacki orzeł
Stracił swe pióra.
Krew włoską,
Wraz z krwią polską
Pił wraz z Kozakiem
Lecz wypaliła mu serce.

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała!

Zewrzyjmy szeregi,
Gotowi na śmierć,
Gotowi na śmierć,
Italia wezwała! TAK!

Na koniec posłuchajmy jeszcze fragmentu hymnu w wykonaniu Andrea Bocelli:

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Pasquale Vulpone, Il Canto degli Italiani: inno d’Italia, Cosenza 2002;
• Mauro Stramacci, Goffredo Mameli tra un inno e una battaglia, Roma 1991;
• Tarquinio Maiorino, Giuseppe Marchetti Tricamo e Andrea Zagami Fratelli d’Italia. La vera storia dell’inno di Mameli, Roma 2001.

Artykuł „Fratelli d’Italia” czyli o włoskim hymnie słów kilka pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Włosi nie wyobrażają sobie życia bez sera. Szczerze wam powiem, że jestem w stanie wydać majątek na cuda, które widzę na stoiskach serowych na ryneczkach mercato czy to w Rzymie, czy każdym innym miejscu Włoch.

Dlatego dzisiaj króciutko o trzech miłościach moich i Włochów czyli o Parmigiano Reggiano, Pecorino Romano i o serze Burrata. Do napisania tekstu impuls dało zjedzenie pysznej burraty z oliwą i pomidorkami. Oj chyba nie był to ostatni raz…

Nie mylmy serów typu parmezan z prawdziwym Parmigiano, który ma pudrową konsystencję i nieco matowy smak. Parmigiano Reggiano to potęga, z którą należy się liczyć w świecie sera i ma monumentalną historię.

Są dowody na piśmie stwierdzające, że parmezan był produkowany w okolicach Parmy we Włoszech już w XIII wieku. Istnieją też podania, że sery o charakterystyce zbliżonej do parmezanu jako pierwsi wyprodukowali 900 lat temu benedyktyni i cystersi. Podobno poszukiwali oni sera, który można by dobrze zakonserwować, więc wykorzystali sól z kopalni soli Salsomaggiore i mleko od krów z gospodarstw należących do klasztorów, aby stworzyć ser przypominający pastę zakonserwowany w kołach. Istnieje także legenda o stworzeniu receptury Parmigiano Reggiano w mieście Bibbiano, w prowincji Reggio Emilia. Specjał zyskał szybko uznanie i produkcja parmezanu rozprzestrzeniła się w rejonie Parmy i Modeny. Wzmianki o tym serze pojawiają się w „Dekameronie” Boccaccia z 1348 roku oraz w pamiętnikach słynnego uwodziciela – Giacomo Casanovy. Zauważył on, że nazwa „parmezan” była błędnie używana (od połowy XVIII wieku) w kontekście miasta Parma, bowiem produkcja parmezanu była prowadzona w istocie w mieście Lodi.

O pierwszej oficjalnej sprzedaży tego sera napisał notariusz w XIII wieku, wykazał on, że Caseus parmensis (ser parmeński) jest sprzedawany w Genui, obszarze poza miejscem produkcji sera. W XIV i XV wieku nastąpił znaczący rozwój gospodarczy, a sery były sprzedawane w Romanii, Piemoncie, Toskanii, a nawet w portach śródziemnomorskich. Wzrost produkcji sera w Parmie i Reggio doprowadził do dalszego rozwoju gospodarczego regionu. Kupcy z Parmy zwani „formaggiai” lub „lardaroli” sprzedawali ser i wędliny handlarzom w Mediolanie i Cremonie, które następnie eksportowano do innych krajów europejskich, takich jak Niemcy, Francja i Hiszpania. Pod względem użycia „Parmigiano” było wówczas często wymieniane w przepisach, głównie na makarony, a nawet desery.

W XVII wieku książę Parmy Ranuccio I zdecydował o wyznaczeniu oficjalnego regionu chroniącego ser przed podrabianiem. Prowincje, które zdecydowały się chronić ser do dnia dzisiejszego pozostają te same i są to: Parma, Reggio Emilia, Modena, Bolonia i Mantua.

Ustalenie skrupulatnych parametrów dla Parmigiano Reggiano nie było łatwym zadaniem. W 1934 r. Przedstawiciele mleczarni z pięciu prowincji zgodzili się, że do ich sera potrzebny jest znak pochodzenia „C.G.T. Parmigiano Reggiano”. Konsorcjum Parmigiano Reggiano, dąży do zachowania tradycji tego ważnego produktu Made In Italy. Przynależność do konsorcjum to oznaka stosowania najlepszego mleka, rygorystycznie przestrzeganych procesów wytwarzania parmezanu przez serowarnię, która musi mieścić się w tradycyjnym regionie wytwarzania tego sera. Wypalenie oznaczenia marki Parmigiano Reggiano na skórce następuje tylko na formach, które pomyślnie przeszły liczne testy.

Po drugiej wojnie światowej odbyła się Międzynarodowa konwencja w sprawie używania nazw pochodzenia i nazw serów, aby ustalić, że niektóre kraje europejskie zachowają prawo do tworzenia niepowtarzalnych marek. Kilka lat później, w 1954 r. jako organ ochronny powołano Konsorcjum Serów Parmigiano Reggiano.

Następnie to, co wydawało się być kluczową zmianą w brandingu sera, nastąpiło w 1964 roku, kiedy wprowadzono kropkowany napis oznaczający obwód koła, który brzmi, co nie jest zaskakujące, Parmigiano-Reggiano. Nieco ponad trzydzieści lat później Parmigiano Reggiano został oficjalnie uznany za europejską PDO (Protected Designation of Origin – chroniona nazwa pochodzenia).

Pomimo nieco skomplikowanej drogi do stania się cenionym serem, który znamy i kochamy dzisiaj, Parmigiano Reggiano zachowuje tę samą, klasyczną technikę produkcji od czasu powstania. Przede wszystkim należy zacząć od mleka pochodzącego od bydła karmionego lokalnie uprawianymi produktami. Mleko zebrane poprzedniego wieczoru pozostawia się w spokoju, aby w naturalny sposób się odtłuszczało. Następnie około 550-600 litrów wlewa się do miedzianej kadzi w kształcie dzwonu. Mleko powoli zastyga pod wpływem podpuszczki (enzymów z żołądka bydła) i startera serwatki (bogatego w kultury starterowe) i zaczyna się tworzyć twaróg. Następnie mistrz serowarski rozbija go na drobne granulki za pomocą narzędzia zwanego „spino”, które jest starożytnym narzędziem z drewna lub żelaza i ma kluczowe znaczenie dla nadania serowi ziarnistej tekstury.

Ser gotuje się w temperaturze 55 stopni Celsjusza przez około 50 minut, co pozwala na uformowanie sera w masę dwóch bliźniaczych kółek, które przecina się na pół i umieszcza w oddzielnych foremkach. Koła otrzymują kod oraz znak firmowy, ponadto graweruje się datę, rok oraz nadaje kształt perforowanym krawędziom. W końcowej fazie cyklu produkcyjnego, czyli już po kilku dniach, koła zanurza się w słonej wodzie i rozpoczyna się proces osmozy.

Po 12 miesiącach nadchodzi najważniejszy krok. Eksperci konsorcjum przeprowadzają test sera, podczas którego uderzają młotkiem w koło. Wprawne ucho może wykryć błędy w strukturze sera, następnie w zależności od gatunku sera są one wysyłane w dalszą drogę. Parmigiano Reggiano pierwszej klasy to doskonale cienkie koła, oznakowane gorącym żelazkiem.

Średniej jakości drobne wady w strukturze skórki lub struktury sera, bez poważnego uszkodzenia, nadal są oznaczone marką, ale mają równoległe rowki na skórze, aby ją odróżnić. Najgorsze wady polegające na niejako „odskórowaniu” koła są najgorsze z najgorszych i nie mogą zostać zatwierdzone jako PDO. Są pozbawione nazwy Parmigiano Reggiano (całkiem dosłownie, ponieważ skórka jest zdrapywana z rycin) i są obniżane do mieszanek serów.

Kolejnym ważnym krokiem po 12 miesiącach jest decydowanie o długości dojrzewania sera. Minimalny okres to 12 miesięcy, dzięki czemu młody ser jest miękki i delikatniejszy. Kolejny etap to „Vecchio” i trwa 18-24 miesiące. Ten okres pozwala na uzyskanie bardziej kruchego, teksturowanego sera, który jest zwykle używany do nadzień makaronowych i dobrze łączy się z winami musującymi. „Stravecchio” ma 24-36 miesięcy i zapewnia intensywny smak, a słoność dobrze komponuje się z miodem lub octem basamicznym/aceto di Modena. Są to najczęstsze okresy dojrzewania, ale nawet dłuższe okresy, od 40 do 100 miesięcy, dojrzewania są stosowane.

Ciekawostki o Parmigiano Reggiano:

• Na każdy krąg sera potrzebne jest ok. 550 litrów mleka.
• Gotowy ser ma średnicę ok. 40cm i waży 38kg.
• 50 g parmezanu pokrywa dzienne zapotrzebowanie organizmu na wapń.
• 100g parmezanu dostarcza białka równoważnego: 185g wołowiny, 190g wieprzowiny oraz 225g pstrąga.
• Parmezan trawiony jest przez organizm w czasie 45 minut. Inne odzwierzęce proteiny trawione są przez ok. 4h.
• W trakcie procesu produkcji ten włoski ser zostaje odpowiednio oznaczony. Celem tej czynności jest poświadczenie o oryginalności i jakości Parmigiano Reggiano. Jeśli ser sprzedawany jest w kawałkach, oznaczenia te muszą być widoczne na opakowaniu.
• Znaki pochodzenia: stempel z powtarzającym się słowem „Parmigiano Reggiano” naniesiony wzorem kropeczkowym na skórce sera, numer identyfikacyjny serowarni oraz data produkcji (miesiąc i rok).
• Znak identyfikacyjny sera: niepowtarzalny numer wybijany na górnej powierzchni krążka.
• Znak zgodności z normą: umieszczany jedynie na dyskach serowych, które przeszły przez kontrolę Consorzio. Formy te oznacza się inskrypcją „Parmigiano Reggiano Consorzio”.

Parmezan jest serem zdrowym i bezpiecznym do spożycia przez każdego z nas. Oryginalny Parmigiano Reggiano zalecany jest do spożycia sportowcom, osobom w podeszłym wieku, niemowlakom oraz kobietom w ciąży. Parmezan może być spożywany także przez osoby posiadające nietolerancję białka krowiego oraz osoby odchudzające się. Ser ten nie zawiera laktozy, a mimo wysokiej zawartości białka i tłuszczu, jest serem chudym i ewidentnie korzystnym dla zdrowia. Bogaty w składniki odżywcze stanowi doskonałe uzupełnienie każdej diety. Ponadto wysoki procent wolnych aminokwasów wspomaga regenerację mięśni po wysiłku fizycznym. Tak więc, jeśli jesteś w sklepie i szukasz czegoś do przekąski, nie wybieraj taniej imitacji, zdobądź prawdziwy ser i czerp korzyści z tego boskiego przysmaku. Parmezan to jeden z najbardziej znanych na świecie włoskich serów. Nadaje się idealnie do rozdrobnienia na tarce, a następnie wykorzystania jako posypka do zup, makaronu, sałatek, risotto czy zapiekanego chleba. Parmigiano Reggiano jest również doskonałym uzupełnieniem prawdziwej włoskiej deski serów. Wspaniale komponuje się z owocami (świeżymi i suszonymi), orzechami i ziołami.

Ten wyśmienity włoski ser stanowi wyszukaną przystawkę podany w kawałkach, w towarzystwie fig i gruszek oraz odpowiednio dobranego czerwonego wina.

Kolejnym serem, którym się zajmiemy jest Burrata.

Ser Burrata przenosi znaną nam mozzarellę o krok dalej. Robiony jest z mozzarelli i śmietany. Świeża mozzarella to rodzaj wyciągniętego twarogu lub pasta filata. Może być wytwarzany z mleka krowiego, które jest bardziej powszechne i łatwiejsze do znalezienia, lub mleka bawolego (mozzarella di bufala), które to sery mogą być droższe i trudniejsze do znalezienia.

Świeża mozzarella ma delikatny, mleczny aromat i elastyczną konsystencję. To świeży, półmiękki ser. W przeciwieństwie do wielu odmian sera, nie jest on postarzany, a zamiast tego jest spożywany natychmiast po wytworzeniu. Burrata ma stały zewnętrzny skrzep zrobiony ze świeżej mozzarelli, która jest uformowana w wydrążony woreczek, a następnie wypełniona miękkim, żylastym twarogiem i świeżą śmietaną. Ma mleczny, bogaty maślany smak. Burrata to ser pochodzący z regionu Apulii, który jest znany z hodowli owiec i rolnictwa. Jest popularna wśród mieszkańców tego regionu od ponad wieku. Jednak stosunkowo niedawno ser ten zyskał popularność w innych regionach Włoch i za granicą dzięki eksportowi oraz restauracjom wykorzystującym go jako składnik klasy premium.

Burrata pochodzi z początków XX wieku z rodzinnej posiadłości Bianchino w miejscowości Andria w Murgii. Kiedy Lorenzo Bianchino nie mógł dostarczyć mleka do miasta z powodu obfitych opadów śniegu, był zmuszony znaleźć nowe zastosowanie kremu, który uformował się na wierzchu mleka. Metoda pana Bianchino polegała na stworzeniu z rozciągniętego sera czegoś w rodzaju cienkiego „woreczka”, który służyłby do przechowywania i przechowywania śmietany oraz niektórych rozdrobnionych kawałków zwanych stracciatella, były to pozostałości po produkcji mozzarelli. Burrata tradycyjnie była zawijana drobnymi łodygami trawy lub większymi liśćmi złotogłowu na znak świeżości: jeśli liście były jeszcze zielone, ludzie wiedzieli, że ser jest świeży.

Jedno z pierwszych odniesień na temat tego produktu pojawiło się na początku lat trzydziestych XX wieku w Guida del Touring Club. Przewodnik sprawił, że burrata stała się popularna nie tylko we Włoszech, ale także za granicą. Do tego stopnia, że ​​szach Iranu stał się ekspertem od Burraty i poleciał do Apulii, aby kupić świeży produkt.

Chociaż Burrata była przysmakiem szacha Iranu, dopiero w latach pięćdziesiątych XX wieku jego popularność wzrosła poza regionem. W tym okresie tutejsze serowarnie zaczęły intensywnie go produkować. Uważa się, że zainteresowanie tym typem sera wzrosło, ponieważ Burrata stanowiła sposób na wykorzystanie skrawków mozzarelli, które w przeciwnym razie zostałyby wyrzucone.

Według Eataly, „Najbardziej atrakcyjną częścią sera jest przecięcie małej wybrzuszonej główki, w której zamknięto woreczek, co pozwala na wylewanie się nadzienia wraz ze wszystkimi jego pysznymi aromatami świeżego mleka i maślanym posmakiem”. Burrata jest podawana w całych Włoszech w daniach takich jak pizza z burratą i szynką Prosciutto di Parma i jest uważana za pyszne połączenie północy i południa. Ten wyjątkowy ser jest obecnie jednym z najlepiej sprzedających się dodatków we Włoszech i prawdopodobnie najbardziej kultowym symbolem najnowszego trendu w pizzy – według Eataly.

Autentyczną Burratę można kupić w całej Andrii – w regionie Apulia, w prowincji Barletta-Andria-Trani w sklepach takich jak Caseificio Famiglia Olanda Riccardo i Caseificio Montrone Andria.

Trzecim serem, o którym dzisiaj porozmawiamy jest znany nam z produkcji między innymi w Parco della Cafarella w Rzymie Pecorino Romano.

Pecorino zaczyna się od owiec. Jest nawet w nazwie – ser Pecorino pochodzi od pecora, słowa oznaczającego owcę w języku włoskim.

Pecorino to jeden z najstarszych serów na świecie. Ten najstarszy, oryginalny pochodzi ze wsi w pobliżu Rzymu.

Starożytni rzymscy uczeni, w tym Varro, Galen, Wergiliusz i Pliniusz Starszy, odwoływali się do technik produkcji sera niewiele różniących się od dzisiejszego Pecorino. Pecorino można było znaleźć na stołach republikańskich senatorów i konsulów, gdzie często smakowano go przy specjalnych okazjach i ceniono za wspaniały, złożony smak. Było to również praktyczne pożywienie, które utrzymywało żołnierzy – dzięki wysokiej jakości, wartościom odżywczym i długiemu okresowi przydatności do spożycia stanowiło doskonałą podstawę wypraw słynnych rzymskich legionistów. W swojej książce „Ser i kultura”, Paul S. Kindstedt pisze, „wyrób sera był ważną częścią rzymskiej machiny wojskowej, a w czasach pokoju legioniści mogli nawet zostać producentami serów”. Rzymskim żołnierzom przydzielono niespełna 1 uncję (27 gramów) Pecorino jako część ich dziennych racji żywnościowych. Kindstedt wyjaśnia, że ​​w starożytności Pecorino był najlepszym serem do eksportu: „wytrzymały i zdolny do transportu morskiego, pękający z mocnym, pikantnym smakiem, wszechstronny do zastosowania przy stole.” Pecorino był wówczas, tak jak jest dzisiaj, serem o wielu zastosowaniach i zaletach.

Produkcja Pecorino Romano ma starożytne korzenie na terenach wiejskich otaczających Rzym. Chociaż region wokół Rzymu jest kolebką Pecorino Romano, Sardynia jest głównym ośrodkiem produkcji sera od końca XIX wieku, kiedy to rzymscy ustawodawcy nałożyli zakaz solenia serów w swoich sklepach. Produkcja Pecorino została przeniesiona przez Morze Tyrreńskie na brzegi Sardynii, gdzie pozostaje do dziś chroniona pieczęcią PDO. Nie jest to jednak Pecorino Romano. To Pecorino Sardo.

W 1996 roku Unia Europejska przyznała mu certyfikację chronioną nazwą pochodzenia PDO – Pecorino Sardo PDO i Fiore Sardo PDO. Po czym poznać prawdziwe Pecorino PDO? Koła są oznakowane etykietami na skórkach zaprojektowanymi przez każde Konsorcjum w celu odróżnienia ich od imitacji.

Ser ma cienką skórkę o słomkowożółtym kolorze, na zewnątrz ser jest aromatyczny, intensywnie ostry i słony. Koła są masywne – od 15 do 25 kilogramów. Każde koło jest oznakowane znakiem pochodzenia (oczywiście pieczęć ze stylizowaną głową owcy), inicjałami serowarnika i datą produkcji. PDO „Pecorino Romano” musi dojrzewać przez co najmniej pięć miesięcy w przypadku kategorii serów stołowych i osiem miesięcy, aby można je było sprzedawać jako ser tarty.

Ponieważ zawartość wilgoci w serze jest tak niska, niełatwo go stopić. Doskonale za to nadaje się do makaronu lub chrupania z chlebem, świeżymi warzywami i owocami oraz soczystym czerwonym winem, takim jak Cabernet Sauvignon lub Chianti.

Najlepsze Pecorino Romano kupicie oczywiście tam, gdzie się go produkuje, czyli w Parco della Caffarella. Można go także kupić w dobrych sklepach głownie poza centrum miasta. Polecamy szczególnie Paciotti Salumeria na via Marcantonio Bragadin 51, tuż za Watykanem, w okolicy stacji metra A – Cipro.

Warto wiedzieć, że oprócz Pecorino Romano i Pecorino Sardo istnieje jeszcze trzecia odmiana tego sera. To Pecorino Toscano.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Paul S. Kindstedt, Cheese and Culture: A History of Cheese and its Place in Western Civilization, Chelsea Green Publishing 2012.

Artykuł Śmiać się jak głupi do sera, czyli na poważnie o Parmigiano Reggiano, Pecorino Romano i Burracie pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś, przechodząc do innego skrzydła Muzeów Watykańskich, opowiemy Wam o pewnym pięknym dziedzińcu. Odwiedzimy Dziedziniec Pinii.

Cortile della Pigna stanowi część olbrzymiego kompleksu dziedzińcowego zwanego Cortile del Belvedere.

Cały projekt na zlecenie papieża Juliusza II wykonał Donato Bramante. Cortile był olbrzymi. Miał około 300 metrów długości i 100 metrów szerokości. Po śmierci Bramantego projekt kontynuował Baldassarre Peruzzi, a od 1541 r. Antonio da Sangallo i po nim Pirro Ligorio, który prace ukończył. Projekt Bramantego został w XVI wieku zmieniony. W latach 1585 – 1590 dziedziniec przedzielono poprzecznym ramieniem, w którym umieszczono Bibliotekę Sykstusa V – autorem był Domenico Fontana. W latach 1817 – 1822 dokonano kolejnych zmian. Powstał dodatkowy budynek zwany Braccio Nuovo. I tak jeden wielki Cortile del Belvedere podzielony został na trzy odrębne dziedzińce: Cortile della Pigna, Cortile della Biblioteca i Cortile del Belvedere. Dziś omówimy ten pierwszy.

Swoją nazwę zawdzięcza olbrzymiej szyszce drzewa pinia stanowiącej część fontanny.

To starożytna rzeźba z brązu o wysokości niespełna 4 metry. Datowana jest na II wiek! Ponieważ odnaleziono na niej podpis autora, wiemy kto ją wykonał. To Publio Cincio Savio. Najprawdopodobniej rzeźba ta zdobiła świątynię bogów Serapisa i Izydy na Polach Marsowych. Obiekt odnaleziono w średniowieczu w okolicach Term Agryppy. Od tej rzeźby tamten rejon (okolice Panteonu) zaczęto nazywać „rione Pigna”. Po odnalezieniu szyszkę przeniesiono do starej bazyliki św. Piotra – dokładnie do portyku bazylikalnego. W miejscu dawnej eksedry, którą w 1565 r. Pirro Ligorio przekształcił w olbrzymią niszę zwaną „Il Nicchione” umieszczono ją dopiero w 1608 roku. Stanęła na wielkim kapitelu zdobionym płaskorzeźbą „Koronacja zwycięzkiego atlety”. Głowica ta pochodzi z III wieku. Jej boki udekorowano dwoma pawiami z brązu, które kiedyś zdobiły Mauzoleum Hadriana. Dziś to kopie, oryginały bowiem chronione są przed szkodliwym działaniem deszczu i słońca w Braccio Nuovo. Warto jeszcze wspomnieć, iż schody prowadzące za szyszkę wykonał sam Michał Anioł. Przed schodami na postumentach majestatycznie grzeją się w słońcu dwa bazaltowe lwy. Pochodzą z IV w. p.n.e. z Egiptu, z czasów faraona Nectanebo I.

W 2017 r. dokonano remontu budynków zamykających dziedziniec, dlatego zamiast koloru ochry, który możecie oglądać na wielu starszych fotografiach, dziś mamy piękno białego trawertynu. To powrót do oryginału z XVI wieku.

Na dziedzińcu, od strony budynku kryjącego Museo Chiaramonti dostrzeżemy dużą głowę. To „Głowa cesarza Augusta”, pochodząca z kolekcji rodu Mattei.

Zwróćmy także uwagę na najnowszy eksponat w Cortile della Pigna. To „Sfera con sfera” („Kula w kuli”) autorstwa Arnaldo Pomodoro z 1990 r. Kiedy wieje wiatr, sfera porusza się.

Na koniec ciekawostka. Szyszkę z tego dziedzińca wspomina w swym dziele „Boska Komedia” sam Dante, który być może widział ją w 1300 r. w dawnej bazylice. W 31 księdze „Piekła” czytamy:

„Twarz mi się zdała u tego olbrzyma 
Takiej długości i tej szerokości 
Jak szyszka w Rzymie u świętego Piotra.”

(Dante Alighieri, „Boska Komedia”, Piekło XXXI)

Na tym kończymy ten krótki spacer. W kolejnym odwiedzimy wspomniane powyżej Museo Chiaramonti.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Praca zbiorowa, Egipt. Świat faraonów, Ożarów Mazowiecki 2008;
• Costantino Baroni, Bramante, Bergamo 1944;
• Peter Murray, Architettura del Rinascimento, Milano 2000;
• Claudio Rendina, Enciclopedia di Roma, Rome 2000;
• Dante Alighieri, Boska Komedia, Warszawa 2017.

Artykuł Muzea Watykańskie – Cortile della Pigna pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.