Kontynuujemy spacer po dzielnicy Nomentano, podążając wzdłuż via Nomentana. Przed nami ostatni akt tej miejskiej symfonii.

Nasz poprzedni etap zakończyliśmy przy kompleksie Sant’Agnese. Wyjdźmy z jego świętych murów i wróćmy na via Nomentana. Skręćmy w lewo.

Już po kilku krokach, przy numerze 355, spogląda na nas z ukosa willa, której historia to opowieść o przemianach. Dawna Villa Nomentana, przebudowana w 1906 roku przez Giuseppe Marianiego, dziś mieści zakon Suore del Sacro Cuore di Maria, zgromadzenie żeńskie działające na prawie papieskim.

Siostry oddają się opiece nad sierotami.

Idąc dalej, napotykamy coś, co wygląda jak fragment antycznej planszy do gry w „Jengę”: to Mausoleo Tor di Quinto.

Dziś już w kawałkach, ale kiedyś było dumą przy antycznej via Flaminia. Powstało w I lub II wieku, zbudowane z rzymskiego betonu i okryte marmurem, jak przystało na czasy, kiedy nawet grobowce miały swój styl. Mauzoleum składało się z dwóch identycznych bębnów ustawionych na wysokim podium. Archeolog Giacomo Boni, specjalista od grzebania w przeszłości, odkopał ruiny w 1875 roku i postanowił złożyć je ponownie w jedną całość. Dziś widzimy tylko jeden bęben, drugi bowiem został kupiony przez barona Alberto Blanca, który postanowił go zainstalować… w swojej willi po drugiej stronie ulicy.

Spójrzmy zatem na Villa Blanc przy numerze 216. Oto przykład eklektycznej architektury z końca XIX wieku, czyli miksu wszystkiego, co eleganckie i modne.

Willa była rezydencją wspomnianego już barona Alberto Blanca, dyplomaty, ministra spraw zagranicznych Królestwa Włoch w latach 1893–1896 i człowieka o wyrafinowanym guście. W 1893 roku kupił porzuconą winnicę i zamienił ją w perłę architektury miejskiej. Niestety, długo się nią nie nacieszył, zmarł kilka lat po ukończeniu prac. Dziś Villa Blanc, otoczona parkiem o powierzchni 39 000 m², jest siedzibą LUISS Business School, tam kształcą się nowi baronowie świata finansów.

Idźmy dalej. Mijając ulicę via Asmara, docieramy do parku, w którym ukrywa się nieco melancholijna Villa Leopardi Dittajuti.

Rezydencja wzniesiona pod koniec XIX wieku z rozmachem i wyobraźnią w stylu neośredniowiecznym. Należała do rodu Leopardi Dittajuti, ziemian z Marchii, którzy nie narzekali na brak gotówki. W 1975 roku kompleks został wywłaszczony przez władze miasta i zamieniony w park publiczny. Sama willa długo służyła jako biuro rady dzielnicy, a dziś… zamknięta, czeka na swoją drugą młodość. Na szczęście park nadal tętni życiem.

A pod nim? Tu zaczyna się historia z dreszczykiem. Katakumby Coemeterium Maius. Zbudowane w III wieku, opuszczone w IX, zapomniane i w końcu odkryte w 1493 roku. Ich tajemnicza nazwa „Maius” sugeruje coś wielkiego, ale skala ich nieco rozczarowuje. Legenda głosi, że nauczał tu sam św. Piotr. Problem w tym, że katakumby powstały ponad 150 lat po jego śmierci, więc chyba pomylono apostoła z jakimś równie gorliwym przewodnikiem…

Pochowana miała tu być św. Emerencjana, siostra św. Agnieszki, ukamienowana jako katechumenka podczas modlitwy przy grobie siostry. Kościół uznał jej śmierć za chrzest krwi i ogłosił męczennicą. Jej szczątki przeniesiono potem do bazyliki św. Agnieszki. W katakumbach spoczywają również święci Papiasz i Maur, żołnierze męczennicy z III wieku, oraz św. Wiktoria, Feliks, Aleksander i drugi Papiasz, dziś bardziej anonimowi, ale w starożytności znani i czczeni. Badania katakumb przeprowadził Antonio Bosio w roku 1601.

Zwiedzanie możliwe, ale nie dla każdego. Trzeba uzyskać zgodę Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej, a ta nie wydaje biletów na ładne oczy. Trzeba udowodnić naukowe zainteresowanie. Grupa maksymalnie 15 osób, koszt 15 euro, czas zwiedzania: 75 minut. Schodzi się oryginalnymi schodami z czasów papieża Damazego (IV wiek). Katakumby mają 2 poziomy, łączą się z katakumbami św. Agnieszki, a wewnątrz zachowały się freski, rzeźby, epigrafy i tzw. Baptysterium św. Piotra, choć w rzeczywistości była to po prostu… studnia z wodą do zaprawy murarskiej. Cuda Rzymu: nawet zbiornik na cement może mieć aureolę!

Wychodzimy na powierzchnię i wracamy na główną ulicę. Dochodząc do świateł, skręcamy w lewo. Tu rozchodzą się dwie ulice: via Tembien na prawo, via Tripoli na lewo. Wybieramy tę drugą. Mijamy via Fezzan i skręcamy w prawo w via Chisimaio. Ktoś może zapytać: „Ale po co tu przyszliśmy? To przecież zwykłe osiedle!” A my odpowiadamy: „To jest Rzym, tu zwykłe rzeczy nie istnieją.”

Na środku Piazza Elio Callistio stoi coś, co miejscowi nazywają Sedia del Diavolo, czyli Krzesło Diabła.

Brzmi złowieszczo. I bardzo dobrze, bo to tylko dodaje uroku. W rzeczywistości są to ruiny mauzoleum Elio Callistio, wyzwoleńca cesarza Hadriana.

Powstało w II wieku, było dwupiętrowe, z dolną komorą półpodziemną, wyłożoną białą mozaiką. Całość zwieńczona była sklepieniem żebrowym, konstrukcją bardzo rzadką. Główna komora grobowa miała kopułę. Po zawaleniu się fasady ruina zaczęła przypominać tron, ale nie boski, tylko… diabelski. I tak już zostało.

Wracamy na via Nomentana i kontynuujemy nasz spacer, zostawiając za sobą duchy świętych, widmo starożytnych akweduktów i resztki mauzoleów. Tym razem idziemy dalej, przechodzimy nad szerokim torowiskiem, gdzie pociągi mkną jak strzały… no, może raczej jak ospałe żółwie w godzinach szczytu.

Po dłuższym, ale przyjemnym spacerze, w którym towarzyszą nam rześkie podmuchy znad rzeki i zapach miejskiego parku, docieramy do Parco Nomentano, zielonego zakątka, gdzie czas płynie wolniej, a dzieciaki biegają, jakby właśnie wymyślono piłkę na nowo. W sercu parku, przerzucony z gracją nad rzeką Aniene, stoi Ponte Nomentano.

Zbudowany w I wieku Ponte Nomentano to jeden z najstarszych mostów w Wiecznym Mieście. Wraz z Ponte Milvio i Ponte Salario, tworzył antyczne trio najważniejszych przepraw pozamiejskich.

Pierwotnie wzniesiony z bloków tufu, z wyjątkiem archiwolt, które dla większej elegancji wykonano z trawertynu, most miał trzy łuki, z których środkowy wynosił się ponad pozostałe niczym cesarz wśród pretorian. Ale jak to w historii bywa, nastały czasy zamętu i w 547 roku, podczas oblężenia Rzymu, Ostrogoci zniszczyli fragment mostu. Na szczęście, z niemal rzymską punktualnością, odbudowano go już pięć lat później, w 552 roku.

W VIII wieku, za pontyfikatu papieża Adriana I, most przeszedł metamorfozę: z mostu w fortecę. Dodano dwie wieże, żeby nie tylko przechodzić, ale i bronić się. Potem, w XV wieku, na zlecenie papieża Mikołaja V, wzniesiono mury obronne, czyniąc z mostu prawdziwą twierdzę. Most zyskał wtedy wygląd, który bardziej przypominał warownię niż infrastrukturę drogową.

Legendy głoszą, że właśnie tu, 25 grudnia 800 roku, Karol Wielki spotkał się z papieżem Leonem III. Czy to prawda? Trudno powiedzieć, ale miejsce idealne na rozmowy o koronie i władzy, ani za blisko Watykanu, ani za daleko od wojska.

Pod koniec XV wieku most przeszedł w ręce prywatne, najpierw rodu Orsini, potem Pazzi. W 1532 roku zmienił funkcję i stał się komorą celną, czyli miejscem, gdzie pobierano opłaty od towarów. Most, który kiedyś łączył ludzi, zaczął też ściągać z nich daniny, taka rzymska ironia.

W XVII wieku, za pontyfikatu papieża Innocentego X, dobudowano dwa boczne ceglane łuki, które upamiętniono herbem papieża. W 1849 roku, podczas najazdu Francuzów, most znów został uszkodzony, ale nie na długo, odbudowano go w 1856 roku.

Aż do 1924 roku, Ponte Nomentano pełnił rolę głównej przeprawy łączącej Rzym z północnymi okolicami. Dziś, choć od 1997 roku zamknięty dla ruchu samochodowego, wciąż otwarty jest dla pieszych, marzycieli, zakochanych, biegaczy i… historyków z lupą w ręku.

Za mostem skręćmy w lewo. Czeka na nas kolejna niespodzianka: ruiny Mauzoleum Meneniusza Agrypy.

Mamy tu pewien historyczny zgrzyt. Otóż Menenios Agrypa żył sześć wieków wcześniej, więc przypisywanie mu tego grobowca to trochę jakby mówić, że Kopernik zaprojektował rakiety NASA.

Mauzoleum pochodzi z przełomu I i II wieku i ma kształt klasycznej rzymskiej rotundy, okrągły plan, masywna podstawa, cement, bloki żółtego tufu, a sklepienie wykonano z fragmentów amfor. Grobowiec został odkryty zupełnie przypadkowo, podczas prac budowlanych w latach 20. XX wieku. W Rzymie, gdy kopiesz fundamenty, nie wiesz, czy trafisz na rurę, czy na cesarza.

Idźmy dalej, skręcamy w lewo w via Maiella, a następnie na skrzyżowaniu w prawo. Prosto, bez błądzenia, aż dojdziemy do ostatniego przystanku dzisiejszego spaceru: Piazza Sempione.

Plac ten powstał w latach 20. XX wieku, kiedy urbanistyka wzięła się na poważnie za porządkowanie tego fragmentu miasta, tworząc nową dzielnicę: Città Giardino Aniene, czyli „Miasto-Ogród”, inspirowane angielską ideą łączenia miejskiej wygody z zielenią i świeżym powietrzem. Nazwa Piazza Sempione pochodzi od przełęczy między Alpami Pennińskimi a Alpami Lepontyńskimi.

Projekt placu wyszedł spod ręki Gustava Giovannoniego, architekta, który z wielką pasją projektował przestrzeń miejską. On też zaprojektował stojący tutaj kościół, Chiesa dei Santi Angeli Custodi.

Wzniesiony w latach 1924–1925 za milion lirów. Dziś pewnie nie wystarczyłoby to nawet na remont dachu, ale wówczas była to inwestycja godna aniołów.

Fasada kościoła jest klasyczna i monumentalna, dwupoziomowa, z inskrypcją: „Angelis custodiabus”, czyli „Aniołom Stróżom”, którym kościół został poświęcony. Wnętrze zachwyca, szczególnie freski w kopule autorstwa Aronne Del Vecchio z 1962 roku: „Adorujący Aniołowie”, „Archanioł Michał”, „Archanioł Rafał”, „Trójca Święta” oraz „Raj Aniołów”, wszystko, czego dusza potrzebuje, by poczuć się lekko i niebiańsko.

Kaplice Madonna della Misericordia i Santissimo Crocifisso zaprojektował Michele De Angelis, a ołtarz główny ozdobiony jest wizerunkami aniołów i napisami, które przypominają, że anioły towarzyszą człowiekowi od narodzin aż po kres:

„Primi gressus hominis” – „Pierwsze kroki człowieka”
„In transitu hominis” – „W chwili przejścia człowieka”

Zanim zakończymy spacer, spójrzmy jeszcze na siedzibę Municipio Roma III, zgrabny budynek administracyjny, który z wdziękiem pilnuje placu.

A na środku Piazza Sempione znajduje się pomnik patronki dzielnicy: Madonna della Misericordia, ustawiony w 1948 roku, w czasach, gdy Rzym leczył rany wojny, a nadzieję upatrywał w miłosierdziu.

I tak kończymy nasz cykl spacerów po via Nomentana, arterii, która znała triumfy cesarzy, modlitwy męczenników i kaprysy arystokracji. Do usłyszenia na kolejnych ścieżkach Wiecznego Miasta, bo Rzym nigdy nie mówi „żegnaj”, tylko „do zobaczenia”.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

BIBLIOGRAFIA:

• Filippo Coarelli, Dintorni di Roma, Roma-Bari 1981;
• Giuseppe Scarfone, La sedia del Diavolo, Roma 1976;
• Isabella Belli Barsali, Le ville di Roma, Milano 1970;
• Franco Onorati, Villa Blanc sulla Nomentana, Roma 1984;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Giorgio Carpaneto, I rioni e i quartieri di Roma, Roma 2006.

Artykuł Nomentano cz.3 – w stronę Piazza Sempione pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Kontynuujemy nasz spacer po dzielnicy Nomentano, eleganckim fragmencie Rzymu, który choć nie zawsze rzuca się w oczy, potrafi oczarować tych, którzy zdecydują się zejść z utartych turystycznych szlaków. Ostatnio zakończyliśmy naszą wędrówkę w urokliwym kompleksie Villa Torlonia, gdzie Mussolini urządził sobie rezydencję, a potem ukryto tam nawet schron przeciwatomowy.

Dziś rozpoczynamy przy bramie głównej Villi Torlonia. Wychodzimy z parku, przeciągamy się pośród cyprysów i palm jak po solidnej drzemce po niedzielnym obiedzie, po czym skręcamy w prawo, a zaraz potem znów w prawo, w ulicę via Alessandro Torlonia, która, jak nietrudno się domyślić, nosi imię bankiera, który w XIX wieku zamienił dzikie pola w eleganckie ogrody. Następnie w lewo w via Giovanni Battista de Rossi i już po chwili stajemy przed… cóż… architektonicznym wyzwaniem estetycznym, czyli budynkiem pod numerem 9.

To Edificio dell’Ordine dei Medici, czyli siedziba rzymskiej izby lekarskiej. Architektonicznie raczej nie zachwyca. Ale za to historia jego powstania jest ciekawsza niż jego elewacja. Wzniesiony w latach 1966–1972 według projektu Piero Sartogo, Carlo Fegiza i Domenico Gimigliano, był to pierwszy poważny projekt młodego, zaledwie 30-letniego rzymskiego architekta Sartogo. I trzeba przyznać, jak na debiut, to całkiem nieźle. Później Sartogo wypłynął na szersze wody i projektował m.in. w Nowym Jorku (Ristorante Toscana, sklep Bulgari, Banca di Roma), Waszyngtonie (Ambasada Italii) oraz Tokio, gdzie znów maczał palce w wystroju sklepu Bulgari. Można powiedzieć: od izby lekarskiej do ambasad i luksusu.

Idźmy dalej. Droga rozdwaja się jak spaghetti na widelcu, my wybieramy tę po lewej stronie i po chwili dochodzimy do eleganckiego Largo di Villa Massimo. W cieniu wysokich drzew, za ogrodzeniem skrywa się Villa Massimo, niemal zapomniana perła Rzymu, która przeszła długą drogę od wiejskiego dworku do kulturalnej ambasady Niemiec.

W XVI wieku rodzina Massimo – jedna z tych starych rzymskich familii, które miały więcej tytułów niż pokoi w pałacach, zakupiła okoliczne winnice i postawiła tutaj skromne casino, czyli domek letniskowy, nie kasyno (choć kto wie, co tam się działo). Obecna forma willi pochodzi jednak z XVIII wieku, to dwukondygnacyjny budynek z antresolą i wieżą widokową.

Przed willą kiedyś znajdowała się rzymska fontanna, ale w Rzymie dzieła sztuki wędrują jak turyści. Dziś fontannę możemy podziwiać w Villa Abamelek na Janikulum, rezydencji ambasadora Federacji Rosyjskiej (no cóż, historia potrafi być zaskakująca).

W 1910 roku Villa Massimo została wykupiona przez państwo niemieckie, które miało ambitny plan: stworzyć tutaj centrum kultury niemieckiej. W okresie międzywojennym willa była siedzibą Instytutu Historycznego Niemieckiego w Rzymie i schronieniem dla artystów z Północy, którzy chcieli tworzyć pod rzymskim słońcem. W latach 30. budynek przebudowano według planów Michele Busiri Vici, adaptacja była konieczna, bo dzielnica Nomentano się zmieniała, a sztuka nie lubi być w tyle za urbanistyką.

Podczas II wojny światowej willę przejęło wojsko włoskie, ale po wojnie wróciła w ręce Niemców. W 1949 roku powstała tu Niemiecka Akademia Rzymska, która do dziś promuje sztukę niemiecką we Włoszech. Co roku dziesięciu artystów wyłonionych w Niemczech otrzymuje możliwość zamieszkania i tworzenia tu przez 10 miesięcy. Mają do dyspozycji pokoje, atelier, ogrody i święty spokój. Wystawy stypendystów można podziwiać w tutejszych galeriach. Villa Massimo jest dziś uważana za jedno z najważniejszych centrów kulturalnych w Rzymie, a dla wielu: artystyczną ziemię obiecaną.

Wracamy na via Giovanni Battista de Rossi i mijamy po prawej stronie szary kościół, który łatwo przeoczyć, ale nie warto. To Chiesa Nostra Signora del Santissimo Sacramento e dei Santi Martiri Canadesi, nazwa dłuższa niż niejedna homilia.

W 1950 roku architekt Bruno Maria Apollonj Ghetti przedstawił swój projekt Kongregacji Najświętszego Sakramentu. Plan zatwierdzono, machina ruszyła i w 1955 roku, dokładnie 14 czerwca, kościół został poświęcony.

Od 1 listopada 1962 jest to narodowy kościół Kanady. Znajdziemy tu kaplice poświęcone kanadyjskim męczennikom z XVII wieku, misjonarzom, którzy ponieśli śmierć wśród plemion indiańskich. Wnętrze zdobią freski, rzeźby, witraże i relikwie. Projekt świątyni odwołuje się do historii Kanady, stąd obecność scen z życia Indian, wszystko to wyrzeźbione w drewnie, z pietyzmem godnym Ojców Pustyni. Krypta skrywa baptysterium, do którego prowadzą dwustronne schody. Ołtarz główny to dzieło Francesco Nagni, a baldachim z płaskorzeźbami przedstawiającymi „Ukrzyżowanie” wyszedł spod dłuta Angelo Bianciniego. Witraże wykonali Marcello Avenali oraz Janos Hajnal, który zaprojektował również niezwykłe konfesjonały z polichromowanego szkła kryształowego. Krótko mówiąc: modernizm po kanadyjsku: powściągliwy, ale nie pozbawiony ducha.

Czas nagli! Ruszamy dalej i dochodzimy do Largo XXI Aprile. Dziś to spokojne miejsce z odrobiną zieleni, ale jego historia sięga głębiej niż korzenie pobliskich drzew. W starożytności teren ten był porośnięty lasem, który Rzymianie traktowali jako miejsce polowań. W renesansie przyszła moda na winnice, a później, w XIX wieku, po zjednoczeniu Włoch, zaczęto zabudowywać ten obszar.

W 1883 roku rozpoczęto budowę kościoła, ale brak funduszy w 1892 roku zatrzymał prace. Dzielnica czekała na swoją szansę aż do lat 20. XX wieku, kiedy to nadano placowi nazwę Largo XXI Aprile, na pamiątkę powstania Włoskiej Partii Komunistycznej. W czasie II wojny światowej, podczas alianckich nalotów, wiele budynków legło w gruzach, w tym i niedokończony kościół. Zamiast niego powstał niewielki zieleniec, który stał się naturalnym miejscem spotkań dla mieszkańców.

Lata 60-te przyniosły renesans placu, stał się centrum życia studenckiego i artystycznego. W 1968 roku odbyła się tu manifestacja przeciwko wojnie w Wietnamie. Dziś, choć przemykają tędy auta, nadal można wyczuć atmosferę tamtych czasów.

Na środku placu wznosi się Monumento ai Caduti della Guardia di Finanza, pomnik ku czci funkcjonariuszy Guardia di Finanza, którzy polegli w czasie I wojny światowej. Monument powstał w 1930 roku, a jego autorem był Amleto Cataldi.

Skręcamy w prawo w Viale XXI Aprile.

Po lewej stronie znajduje się główna siedziba Guardia di Finanza, potężny gmach z lat 1913–1915, zaprojektowany przez Arnaldo Foschiniego, który z równym rozmachem projektował kościoły, jak i budynki o bardziej świeckim przeznaczeniu.

Aleją dochodzimy do Piazza Bologna, placu, który żyje kawą, książkami i rozmowami o polityce. Na początku XX wieku powstał jako serce nowej dzielnicy, a w latach 30-tych i 40-tych wyrósł wokół niego gąszcz nowych budynków. W 1955 roku uruchomiono tutaj linię B metra, co sprawiło, że plac zyskał nowe życie jako ważny węzeł komunikacyjny i towarzyski. Dziś to miejsce spotkań, zakupów i… no dobrze, czasem narzekania na ceny espresso.

Skupmy się teraz na jednym konkretnym budynku, który wyrasta przy alei XXI Aprile niczym racjonalistyczna latarnia morska w architektonicznej mgle tej części Rzymu. Mowa o Edificio Postale di Roma Nomentano.

Ten urząd pocztowy to nie byle jaka skrzynka na listy z duszą Mussoliniego, to prawdziwa perełka włoskiego racjonalizmu, czyli modernizmu po włosku, takiego z odrobiną faszystowskiej ideologii w tle (jak to w latach 30-tych). Budynek powstał w latach 1932–1935 według projektu Mario Ridolfiego, architekta, który potrafił wycisnąć z betonu więcej stylu niż niejeden barokowy mistrz z marmuru.

Budynek, choć przez dekady trochę przykurzony, w 2015 roku przeszedł solidną renowację. Operacja plastyczna trwała kilka lat, ale efekty: miodzio. Dziś budowla nie tylko przyciąga wzrok turystów zagubionych w gąszczu via Nomentana, ale także uczy, że nawet urząd pocztowy może mieć wygląd. Fasada robi wrażenie swoją monumentalnością, surowym wdziękiem i porządkiem. W końcu to urząd.

Ale dosyć tego racjonalizmu, teraz wracamy do mistycyzmu, relikwii i mozaik! Wracamy tą samą drogą, aż do posągu poległych strażników, o którym niedawno była mowa i kierujemy się prosto wzdłuż Viale XXI Aprile, aż docieramy do via Nomentana. Skręcamy w prawo, a po krótkim spacerze w lewo zwrot w via di Sant’Agnese, gdzie już zza drzew wyłaniają się surowe mury kościoła. Przechodzimy przez niepozorną furtkę po lewej i oto jesteśmy: na terenie kompleksu Basilica di Sant’Agnese fuori le mura. Proszę Państwa, prędko stąd nie wyjdziemy.

Na początek opowieść godna legend. Święta Agnieszka Rzymianka, dziewica, męczennica, święta kościoła katolickiego, żyła na przełomie III i IV wieku. Co o niej wiemy? Mało. Czy to, co wiemy, jest prawdziwe? Rzym milczy, a hagiografowie wzruszają ramionami. Ale legenda żyje.

Urodziła się, jak to święci mają w zwyczaju, w arystokratycznej i chrześcijańskiej rodzinie. Już jako dziewczynka postanowiła, że żaden mężczyzna jej nie dorwie, bo oddała się Bogu i złożyła śluby czystości. Gdy wybuchły prześladowania chrześcijan, prawdopodobnie za Dioklecjana (chociaż są tacy, którzy wskazują na Decjusza), odmówiła wyjścia za mąż za syna prefekta. Nie chciała też składać ofiar pogańskim bożkom. Co zrobiła? Opowiedziała o wierności Chrystusowi.

Sąd był szybki i bezwzględny: kara śmierci. Miała wtedy zaledwie 12 lat, ale według prawa już pełnoletnia, więc „proszę bardzo, na arenę”. Legenda głosi, że zginęła w podziemiach stadionu Domicjana (dziś: Piazza Navona), a pochowano ją przy via Nomentana. Jej czaszkę można zobaczyć w kościele przy Piazza Navona, dla miłośników relikwii i mocnych wrażeń. Jest patronką dziewic, narzeczonych, pielęgniarek i ogrodników.

W sztuce przedstawiana jest jako eteryczna dziewczyna z długimi, jasnymi włosami, trzymająca gałązkę palmową, symbol męczeństwa i zwycięstwa nad śmiercią.

Pierwszy kościół w tym miejscu powstał w 342 roku z inicjatywy Konstancji, córki cesarza Konstantyna Wielkiego. Podobno modlitwa do świętej Agnieszki wyleczyła ją z trądu. Świątynia miała 98 na 40 metrów i wyglądała raczej jak zadaszony cmentarz, a nie typowy kościół. Służyła głównie do corocznej uczty pogrzebowej i mszy z okazji męczeńskiej śmierci patronki. Wyposażenie: lampiony, wazy, złote i srebrne lampy oliwne, luksus jak w pałacu Nerona. Dziś pozostały z niej jedynie skromne fragmenty.

Nową bazylikę zbudowano w VII wieku, około roku 625, z rozkazu papieża Honoriusza I, tym razem dokładnie „ad corpus”, czyli nad samym grobem świętej. Aby ciało świętej znalazło się wewnątrz świątyni, kościół wkopano częściowo w ziemię.

Przez wieki bazylika była upiększana przez kolejnych papieży, z większym lub mniejszym wyczuciem. W 1479 r. kardynał Giuliano della Rovere (czyli przyszły papież Juliusz II) dodał dzwonnicę. W XVII wieku przeprowadzono restaurację i dodano trzy portale wejściowe. W 1615 r. uroczyście przeniesiono relikwie Agnieszki i jej siostry Emerencjany pod ołtarz główny, towarzyszył temu nowy srebrny relikwiarz od papieża Pawła V, który także zlecił budowę obecnego cyborium.

Posadzka w stylu cosmatesca zniknęła w 1728 roku, zastąpiona cegłą. W 1855 roku, podczas uroczystości z udziałem Piusa IX, zawaliła się podłoga w pałacu pontyfikalnym: 57 osób rannych! Był dramat, ale też okazja do remontu: nowa posadzka z marmuru, sześć kaplic bocznych i trochę więcej przestrzeni duchowej i fizycznej.

W czasie II wojny światowej bazylika trochę ucierpiała, ale Rzym zna się na szybkiej renowacji, została odnowiona bez większego szwanku.

Do wnętrza wchodzimy przez narteks, gdzie czeka na nas inskrypcja papieża Damazego. Wnętrze: trójnawowe, z kolumnami pochodzącymi jeszcze z pierwszej bazyliki Konstancji.

Nad kolumnami matronea, czyli empory dla kobiet (zwane swojsko „babińcem”), wsparte na kolumnach z VII wieku.

Na końcu nawy głównej absyda z bizantyjską mozaiką z VII wieku: św. Agnieszka jako cesarzowa, u stóp ogień i miecz, symbole męczeństwa. Obok papieże Honoriusz (z modelem bazyliki) i Symmachus (ostatni, który pamiętał oryginalną świątynię).

Na łuku triumfalnym fresk Pietro Gagliardiego: „Męczeństwo św. Agnieszki”.

W centrum uwagi XVII-wieczne cyborium wspierające się na starożytnych kolumnach z porfiru.

Zejście do relikwii wiedzie przez korytarz z 1950 roku. Za kratką relikwiarz z inskrypcją:

“PAULUS V PONT MAX UT SS AGNETIS ET EMERENTIANAE CORPORA HONOREFICIENTUS CONDERENTUR ARCAM HANC ARGENTEAM FIERI IUSSIT IN EAQ(UE) SACRAS RELIQUIAS COLLOCAVIT A D MDCXV PONT XI”

Nieźle jak na papieski wpis w księdze gości.

Ołtarz zdobi także rzeźba św. Agnieszki z 1605 roku autorstwa Nicolasa Cordiera, korpus zaś to dzieło antyczne, głowa i kończyny to już twórczość samego artysty. 

Obok paschalny świecznik z II wieku, za ołtarzem zaś tron papieski z VII wieku.

Strop z kasetonami pochodzi z roku 1606, przedstawia św. Agnieszkę w towarzystwie św. Cecylii i św. Konstancji, a dekoracje ze złota z XIX wieku.

W prawej nawie znajdziemy kaplice: św. Augustyna, św. Szczepana, św. Wawrzyńca z marmurowym ołtarzykiem Guillermusa De Pereriis (uczeń Andrea Bregno), w którym znajdziemy kopię zaginionej głowy Chrystusa Michała Anioła, wykonaną przez… znów Cordiera! Jest też kaplica św. Emerencjany.

Lewa nawa? Bractwo Najświętszego Serca Jezusowego, Madonna Pompejańska (piękne freski z XV w.) i Pobożne Zjednoczenie Córek Maryi.

Na koniec schody z 1590 roku.

Przez korytarz ozdobiony fragmentami z katakumb, wychodzimy na dziedziniec.

Otacza nas dawny klasztor, średniowieczna wieża zegarowa i dzwonnica przylegająca do absydy. Jej dolna część (z tufu i cegły) pochodzi najpewniej z czasów papieża Paschalisa II, a górna to już robota kardynała della Rovere.

Idąc dalej, trafiamy na miejsce, które przypomina, że nawet śmierć potrafi być stylowa: oto Mauzoleum Konstancji, bez cienia przesady najlepiej zachowane cesarskie mauzoleum w Rzymie.

Zbudowane z myślą o wiecznym odpoczynku dla Konstancji, córki samego Konstantyna Wielkiego, oraz jej siostry Heleny, ten okrągły budynek był pierwotnie grobowcem, choć z biegiem wieków jego przeznaczenie zmieniało się.

Dokładna data powstania nie do końca jest znana. Archeologowie i historycy najczęściej celują w okres między 337 a 351 rokiem, czyli czasy, gdy Imperium chyliło się ku upadkowi, ale w sztuce i architekturze jeszcze nie spuszczało z tonu.

Nie minęło wiele czasu, a mauzoleum zapomniało, że miało być grobowcem i zaczęło robić za baptysterium, można powiedzieć, że z martwych powstało w nowej roli. A w roku 1254 papież Aleksander IV dołożył swoje trzy grosze i uczynił zeń kościół. I tak to, co miało być sennym zakątkiem wiecznego spoczynku, stało się miejscem duchowych narodzin.

Z kolei w dobie renesansu, gdy ludzie zaczęli doszukiwać się pogaństwa dosłownie wszędzie (a najlepiej w miejscach, gdzie było dużo wina), zaczęto twierdzić, że budowla była świątynią Bachusa, a wszystko przez mozaiki przedstawiające winobranie. No cóż, nie każdy zbiór winogron musi od razu oznaczać orgię, ale renesansowi antykoloryści widzieli to inaczej.

W XVII wieku obiekt został odrestaurowany. Odzyskano świetność kosztem oryginalnych dekoracji. W tym wypadku zniknęło sporo bezcennych mozaik. Ale spokojnie, nie wszystko stracone. Kolejna modernizacja miała miejsce w XIX wieku i również zakończyła się zniszczeniami. Kiedyś to jednak potrafiono robić renowacje z rozmachem, niekoniecznie z rozumem.

Mimo tych wszystkich przygód, mauzoleum Konstancji po dziś dzień pozostaje jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury wczesnochrześcijańskiej nie tylko w Rzymie, ale w całym basenie Morza Śródziemnego. Zbudowane na planie koła, sprawia wrażenie monumentalnej rotundy, której elegancja wynika z prostoty formy i dbałości o detal.

Wejdźmy do środka. Przy wejściu dostrzeżemy pozostałości narteksu, dawniej przedsionka, dziś bardziej wspomnienia o nim, bo niewiele się zachowało. Wnętrze podzielone jest na dwie strefy.

Pierwsza to obejście, czyli okrężna część oddzielona od centralnej przestrzeni rzędem kolumn. Obejście pokryte jest kolebkowym sklepieniem ozdobionym mozaikami z IV wieku. Na białym tle, w geometrycznym porządku, układają się owoce, kwiaty, ptaki, a także sceny winobrania, co rozpalało wyobraźnię renesansowych interpretatorów bardziej niż trzeba.

Tuż przy wejściu w oczy rzucają się panele boczne, gdzie przedstawiono Konstancję wraz z jej mężem Hannibalianem, człowiekiem o dość niejasnej biografii. Poza tym możemy podziwiać sceny typu „Traditio legis” (przekazanie prawa)

oraz „Traditio clavum” (przekazanie kluczy), fundamentalne motywy ikonografii chrześcijańskiej.

To jedne z najstarszych zachowanych mozaik chrześcijańskich, datowane na około 360 rok!

W ścianach obejścia wykuto liczne nisze, w których dziś podziwiać można fragmenty fresków z XV, XVI i XVII wieku, prawdziwy przekrój przez epoki, a może raczej galeria zmian gustów papieży i donatorów. W jednej z nisz zobaczymy duży porfirowy sarkofag Konstancji. Ten egzemplarz to kopia, oryginał został przeniesiony do bezpiecznego przytuliska w Muzeach Watykańskich, gdzie cieszy się klimatyzacją i powiedzmy, że spokojem.

Centralna część mauzoleum została podwyższona i wieńczy ją kopuła o średnicy 22,5 metra, co w tamtych czasach robiło wrażenie większe niż dziś zdjęcie na tle Koloseum. Kopuła spoczywa na 12 parach granitowych kolumn w porządku kompozytowym.

Zewnętrzne kolumny mają kapitele zdobione liśćmi akantu i gładkimi wolutami, wewnętrzne zaś dokładnie odwrotnie, jakby ktoś uznał, że symetria to nuda.

Dawniej kopuła dekorowana była scenami biblijnymi zarówno ze Starego, jak i Nowego Testamentu, ale niestety oryginalne dekoracje nie przetrwały. Dziś podziwiać można freski z XVII wieku, mniej historyczne, ale wciąż efektowne. Światło wpada przez 12 alabastrowych okien, co nadaje wnętrzu eteryczny blask i lekkość, zupełnie jakby Duch Święty wchodził przez sufit.

I na koniec perełka z kategorii „kurioza hagiograficzne”: Kościół katolicki uznaje Konstancję za świętą, ale… no właśnie. Istnieje teoria, że to zwykła pomyłka kadrowa. Najprawdopodobniej kanonizowano zakonnicę o tym samym imieniu, a później ktoś, być może niedzielny archiwista, pomylił ją z cesarską córką. Jak widać, nawet w hagiografii zdarzają się „pomyłki systemowe”.

Wychodząc z mauzoleum, zwróćmy uwagę na fragmenty antycznego muru po lewej stronie: to pozostałości oryginalnej bazyliki konstantyńskiej, jeszcze sprzed czasów, gdy wszystko musiało być barokowe i pozłacane.

Wracamy na dziedziniec przed obecną bazyliką, a po lewej stronie zobaczymy drzwi prowadzące do katakumb św. Agnieszki, miejsca cichego, ale pełnego opowieści.

Święta Agnieszka pochowana została na istniejącym tu już w III wieku cmentarzu hipogeańskim, który prawdopodobnie należał do jej rodziny. Do dziś zachowała się najstarsza część, zwana Rejonem 1. Z czasem, w IV wieku, do pierwotnego cmentarza dobudowano kolejne rejony, aż uzbierało się ich cztery, rozmieszczone na trzech poziomach.

Potem kompleks został zapomniany, aż odkryto go na nowo w XVI wieku. Niestety, w XVIII wieku katakumby padły ofiarą poszukiwaczy skarbów, którzy uznali, że kości świętych mogą skrywać coś więcej niż duchowe bogactwo.

Katakumby dzielą się na cztery rejony:

• Rejon 1 – najstarszy, z połowy III wieku, odkryty przez Mariano Armelliniego w 1869 roku. To tu spoczywa sama święta Agnieszka.

• Rejon 2 – z początku IV wieku, niestety najbardziej splądrowany.

• Rejon 3 – również z IV wieku, największy i, na szczęście, nienaruszony przez rabusiów. Rozciąga się pod zabudowaniami klasztoru i via Nomentana. Odkryty również przez Armelliniego, a większość znalezisk z tego rejonu znajduje się dziś w Muzeach Watykańskich.

• Rejon 4 – odkryty dopiero w 1972 roku, położony między obecną a konstantyńską bazyliką. Ta część powstała już po zbudowaniu bazyliki przez Konstantyna.

Katakumby można zwiedzać, oczywiście z przewodnikiem, bo błądzić po podziemiach bez mapy to słaba rozrywka. Zwiedzanie odbywa się od wtorku do soboty, w dwóch turach: 10:00–13:00 oraz 15:00–18:00, z wyjątkiem środy, kiedy czynne są tylko rano. Zwiedzanie trwa około 30 minut i zaczyna się o każdej pełnej godzinie.

Na tym kończymy drugą część naszego spaceru wzdłuż via Nomentana, obyło się bez potknięć o groby i pomyłek świętych. Część trzecia i ostatnia już wkrótce!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• BONITO OLIVA A., Architettura del sublime, Milano 2007;
• DE GUTTRY I., Guida di Roma moderna, Roma 1978;
• GIORGIO CARPANERTO, I quartieri di Roma, Roma 1997;
• CLAUDIO RENDINA, DONATELLA PARADISI, Le strade di Roma, Roma 2004;
• CLAUDIO RENDINA, I quartieri di Roma, Roma 2006;
• MARIO ARMELLINI, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma1891;
• CHRISTIAN HÜLSEN, Le chiese di Roma nel Medioevo, Firenze 1927;
• CLAUDIO RENDINA, Le chiese di Roma, Roma 2000.

Artykuł Nomentano cz.2 – Św. Agnieszka pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przez najbliższe trzy spacery zanurzymy się w mniej znaną, ale niezwykle fascynującą dzielnicę Rzymu, Nomentano. To miejsce, które z pozoru wydaje się ciche, spokojne i niepozorne, ale pod powierzchnią kryje niespodzianki, historie, osobliwości i zakamarki. Przed nami część pierwsza tej podróży. Zapraszamy!

Zacznijmy od kilku słów o historii. Nomentano to Quartiere V, czyli piąta dzielnica Rzymu, rozciągająca się od północnej części Murów Aureliana, zaraz za bramą Porta Pia.

Dzielnica powstała w ramach administracyjnego podziału Rzymu w 1921 roku, kiedy to miasto podzielono na piętnaście Quartieri. Nomentano zajmuje 3,26 km² i nazwę swoją zawdzięcza ulicy via Nomentana, której kręgosłupowy przebieg przecina ją niczym klasyczna rzymska droga bo, jak się zaraz okaże, właśnie nią była.

Pierwsze poważniejsze zabudowania pojawiły się tu dopiero pod koniec XIX wieku, wcześniej było tu więcej winnic niż ludzi. W okresie dwudziestolecia faszystowskiego (1922–1942) dzielnica zaczęła kwitnąć jak wiosenna glicynia, nie tylko się rozbudowała, ale i stała się modnym miejscem zamieszkania dla klasy średniej i urzędników. Niestety, podczas II wojny światowej okolica nie uniknęła zniszczeń. Bombardowania aliantów dosięgły i tej części miasta. Po wojnie dzielnica została odbudowana i na gruzach powstały nowe historie.

Via Nomentana, główna arteria dzielnicy, ma rodowód sięgający głębokiej starożytności. Dzisiejsza ulica pokrywa się z trasą antycznej via Nomentana, drogi konsularnej, jednej z tych, które rzymski senat chętnie kazał budować, by armie mogły maszerować, podatki płynąć, a legioniści nie gubili się w lesie.

Budowę tej drogi rozpoczęto w 280 r. p.n.e. z rozkazu konsula Marcusa Valeriusa Maximusa Potitusa. Początkowo trasa prowadziła z Rzymu do miasta Nomentum (dzisiejsza Mentana), a później przedłużono ją aż do Eretum (czyli obecnego Monterotondo). W sumie 34 kilometry starannie utwardzonej ambicji Imperium.

Nasz spacer zaczynamy tuż za Murami Aureliana, dokładnie za Porta Pia, o której już wcześniej opowiadaliśmy w tym poście.
Stajemy na Piazzale di Porta Pia, a tam, w samym sercu placu, nie sposób nie zauważyć pełnego werwy Pomnika Bersaglierów z 1932 roku.

Autorem rzeźby był Publio Morbiducci, a całość powstała według projektu Italo Mancini, oczywiście na polecenie samego Benito Mussoliniego, który, jak głosi inskrypcja na pomniku, także był Bersaglierem. Nie jest jasne, czy faktycznie biegał tak szybko jak oni, ale wizerunkowo na pewno próbował.

Formacja Bersaglierów, czyli lekka piechota z mechanizmem turbo w nogach, powstała w 1836 roku, a podczas swej pierwszej publicznej parady w Turynie, 1 lipca tegoż roku, wywołała opad szczęk wśród widowni. Maszerowali bowiem w tempie 130 kroków na minutę. Dziś nadal słyną z defilad wykonywanych… w biegu!

Na podstawie monumentu dostrzec możemy inskrypcję Benito Mussoliniego.

Po prawej stronie via Nomentana zobaczymy rozległy kompleks Villa Patrizi, niegdyś urocza rezydencja wiejska rodu Patrizi Naro Montoro, zaprojektowana w stylu rokoko przez Sebastiano Cipriani na początku XVIII wieku.

W 1907 roku markiz Filippo Patrizi przekazał ją w ręce administracji Kolei Włoskiej: z dworu do dworca, można by rzec. W latach 1911–1925 architekt Pompeo Passerini przerobił budynek na siedziby dwóch ministerstw: Robót Publicznych i Transportu.

Idąc dalej via Nomentana, dochodzimy do neogotyckiego kościoła Corpus Domini (1888–1893), projektu belgijskiego architekta Arthura Verhaegena, który współpracował z Włochem Carlo Busiri Vici.

Wnętrze skrywa freski Virginio Monti i przyjemną, trójnawową przestrzeń.

Zaraz za kościołem skręcamy w boczną via dei Villini. Pod numerem 34 wita nas Klasztor Notre-Dame des Oiseaux, zaprojektowany przez Carlo Busiri Vici w 1900 roku, imponujący, ale nas bardziej interesuje to, co znajduje się pod nim.

Wejście numer 32 prowadzi do jednego z najbardziej tajemniczych miejsc w okolicy:

Katakumby św. Nikomedesa, zupełnie nieznane turystom, ukryte niczym karta dań w rzymskiej trattorii bez menu. Święty Nikomedes Rzymski, kapłan i męczennik, został zamordowany około 90 roku n.e. za organizowanie chrześcijańskich pochówków, co wówczas było zajęciem równie niebezpiecznym, co polityka.

Jego szczątki spoczywają dziś w Bazylice św. Praksedy na Eskwilinie. Katakumby odkrył Antonio Bosio w początkach XVII wieku, znany z tego, że potrafił znaleźć starożytne groby szybciej niż przeciętny rzymianin znajduje miejsce parkingowe. Do lat 20-tych XX wieku odkryto tu 160 metrów podziemnych korytarzy na dwóch poziomach. Popularnie nazwano je imieniem Nikomedesa, choć archeolodzy podejrzewają, że mamy do czynienia z prywatnymi hypogeami połączonymi siecią tuneli.

Chcesz zwiedzić? Trzeba zdobyć pozwolenie z Pontificia Commissione di Archeologia Sacra i zebrać 220 euro. Zwiedza się w grupach po 15 osób. Podczas II wojny światowej miejsce to służyło jako… schron przeciwlotniczy.

Wracamy na via Nomentana i dochodzimy do ulicy via Cagliari, w którą skręcamy i dochodzimy na jej koniec. Tam, na rogu znajduje się MACRO, czyli Museo d’Arte Contemporanea di Roma.

Budynek powstał w latach 1908–1922, a jego autorami byli Gustavo Giovannoni i Alfredo Palopoli. Kolekcja to ponad 600 dzieł z drugiej połowy XX wieku. Uwaga: wstęp darmowy, czyli rzecz w Rzymie niemal równie rzadka jak wolny stolik bez rezerwacji.

Znowu wracamy na via Nomentana i napotykamy kościół San Giuseppe, zbudowany w latach 1902–1905, według projektu wspomnianego już Carlo Busiri Vici.

Kościół reprezentuje styl neoromański, z ceglaną fasadą, trzema łukami portyku i piękną rozetą. Na fasadzie mozaika z herbem papieża Piusa X oraz herbem Kanoników Laterańskich. Wnętrze to trzy nawy, absyda w stylu cosmatesca, dzieło Eugenio Cisterna, a całość dopełnia rzeźba „Św. Józef” autorstwa Francesco Nagni.

Wreszcie dochodzimy do Villa Torlonia, perełki, która przez wieki była własnością możnych rodów: Pamphilij, potem Colonna, aż w 1797 roku kupił ją książę-bankier Giovanni Raimondo Torlonia, by stworzyć godną rezydencję dla syna Alessandro. Prace rozpoczęto w 1806 roku, a nad całością czuwał Giuseppe Valadier. Później projekt rozwijał Giovan Battista Caretti, tenże stworzył m.in. Świątynię Saturna, Trybunę z Fontanną, Amfiteatr, Kaplicę św. Aleksandra i inne bajkowe detale.

W roku 1919, przy okazji kopania schronu przeciwlotniczego (dla Mussoliniego), odkryto tu… katakumby żydowskie z III–IV wieku. Takie rzeczy tylko w Rzymie. Benito zamieszkał w willi w 1920 roku, a książę Torlonia, z niechęcią, przeniósł się do pobliskiego Casino delle Civette.

Po wojnie kompleks niszczał, aż w 1978 roku odkupiło go miasto. Dziś to publiczny park miejski, pełen zieleni, historii i… wiewiórek.

Wejście do parku to dzieło samo w sobie: monumentalna brama z lat 1905–1911, projektu Enrico Gennari. Propyleje z trawertynu, żelazna brama, brązowe orły, loggie z jońskimi kapitelami, Rzym wie, jak zrobić pierwsze wrażenie. Po bokach kopie rzeźb: „Pandora”, „Pudicizia” i „Fauno”, oryginały czekają w muzeum w Casino Nobile.

W samym sercu parku Villa Torlonia, pośród dostojnych alei, bujnych zarośli i przypadkowych kotów, znajdziemy trzy główne budynki, które tworzą ten nieco bajkowy kompleks willowy. To tutaj, między klombem a kolumną, rzymska elegancja spotyka się z architektoniczną fantazją i odrobiną dyktatorskiego dramatu. Zacznijmy od najważniejszego z rodzeństwa: Casino Nobile.

To właśnie ten budynek pełnił funkcję głównej rezydencji książąt z rodu Torlonia, a zatem to serce całej opery. Klasycystyczny do bólu (ale tego przyjemnego bólu estety), z monumentalnymi marmurowymi kolumnami.
Całość, portyk frontowy (pronaos) i boczne portyki, to dzieło Giovan Battista Carettiego. Ten sam artysta we wnętrzach pozwolił sobie na trochę stylistycznego szaleństwa: neogotyckie detale przeplatają się tam z motywami neopompejańskimi, czyli coś dla fanów zarówno średniowiecza, jak i erupcji Wezuwiusza.
Fasada budynku ozdobiona jest niezwykle efektownym „Triumfem Bachusa” wykonanym z terakoty przez Rinaldo Rinaldiego, ucznia samego Antonia Canovy. Gdyby Bachus wiedział, że tak go uwieczniono, zapewne wzniósłby toast.

Dziś we wnętrzach Casino Nobile mieści się Museo di Villa Torlonia. Ale nie wszystko tu pachnie marmurem i freskiem, z piwnicy bowiem można zejść do bunkra Benito Mussoliniego z 1942 roku. Tak, Duce miał tu swoją kryjówkę. Obok bunkra znajduje się sala stylizowana na grób etruski dla tych, którym brakuje trochę antycznej melancholii w życiu.

Rzut beretem i mamy Casino dei Principi.

Ten z pozoru skromniejszy budynek ma równie ciekawą historię. Kiedyś stała tu zwykła winnica, gdzie winogrona robiły karierę jako przyszłe Chianti. Ale w latach 1835–1840 Giovan Battista Caretti uznał, że czas na zmianę klimatu i przekształcił budynek w reprezentacyjny domek książęcy. To tu odbywały się wystawne przyjęcia, koktajle i wieczory pełne romansów oraz intryg godnych opery. Domek był połączony z Casino Nobile podziemną galerią: dyskretne przejście idealne dla tych, którzy nie chcieli, by ich widziano w piżamie.

Dziś w budynku mieści się Rzymska Szkoła Artystyczna, a w powietrzu nadal unosi się zapach kreatywności… i może odrobiny wina.

Na drugim krańcu parku czeka na nas Casina delle Civette, czyli Domek Sów.

Na pierwszy rzut oka wygląda jak chata z baśni braci Grimm, ale tak naprawdę to dawny domek alpejski (Capanna Svizzera) zamówiony przez Alessandro Torlonia w 1840 roku.
W 1908 roku jego następca, książę Giovanni Torlonia Il Giovane, zamarzył sobie coś bardziej… magicznego. Zlecił architektowi Enrico Gennariemu przebudowę w duchu romantycznego średniowiecza, z loggiami, wieżyczkami i niezliczoną ilością witraży. Budynek wygląda jak krzyżówka zamku księżniczki Disneya z rezydencją czarodzieja.
W 1914 roku zamontowano witraż przedstawiający sowy, dzieło Duilio Cambellottiego i tak narodziła się Casina delle Civette. Stała się prywatną rezydencją Giovanniego, który chyba lubił, gdy mądrość patrzyła na niego z każdego kąta. Wnętrza zachwycają mozaikami, majoliką i stiukami.

Ale to nie koniec parkowych atrakcji. Co to, to nie!

– Fałszywe Ruiny, czyli przykład na to, że nawet w XVIII wieku lubiano „retro stylizacje”. Modę na dekoracyjne ruinki wprowadził kardynał Girolamo Il Colonna di Sciarra, a projekt wykonał Ignazio Muratori. Materiały sprowadzono z prawdziwych ruin Villa di Domiziano w Castel Gandolfo, zatem mamy do czynienia z fałszywką z prawdziwego kamienia! Niestety Muratori zmarł w 1763 roku, zanim zdążył zrealizować swoją wizję. Dzieła dokończył w 1842 roku niezawodny Caretti, na polecenie księcia Torlonia.

– Teatro Torlonia, teatr, który miał być pomnikiem miłości… i chyba ambicji. Projekt Giuseppe Jappelliego z 1839 roku został wcielony w życie przez Quintiliana Raimondiego i Carettiego w 1840 roku, z okazji ślubu księcia Alessandro z Teresą Colonna. Herby obu rodów na fasadzie mówią wszystko. Ukończony w pełni dopiero w 1871 r., przez lata służył bardziej jako ozdoba niż scena. Jedna wzmianka mówi, że w 1905 roku książę Giovanni wystawił tam sztukę „Il profilo di Agrippina”. Mussolini nie był fanem sztuk teatralnych więc teatr popadł w ruinę, aż odrestaurowano go w 2013 roku i otwarto dla publiczności 7 grudnia.

– Świątynia Saturna, zbudowana w latach 1836–1838, według projektu Carettiego, który tym razem inspirował się świątynią Eskulapa z Villa Borghese. Portyk z granitu, tympanon z „Historią Bachusa”, fronton z „Alegorią życia ludzkiego” i w centralnej części sam bóg Saturn, obiekt wygląda jak mitologiczny kadr w 3D. Niestety, do dziś nie doczekał się restauracji. Saturn chyba zasnął na posterunku.

– Trybuna z Fontanną, ostatnie dzieło Carettiego w tym kompleksie. W niszy znajdowała się niegdyś dekoracja „Ucieczka Eneasza z Troi”, dziś już niewidoczna. Z bocznych nisz patrzyły popiersia z kolekcji Torloniów. Dziś zostało jedno. Reszta, jak Eneasz, uciekła.

– Plac turniejowy, średniowieczna fantazja Jappelliego. Trybuny wykonano z peperino z Albano, a w tle widniały trzy czerwono-czarne namioty dla księżnej i jej dam. Namiot księcia stał na wzgórzu, niestety, dziś go nie odnajdziemy. Rozłożył się gdzieś w czasie.

– Obeliski, dwa kolosy o wysokości ponad 10 metrów i wadze 22 ton, z różowego granitu z Baveno. Ustawione po obu stronach Casino Nobile: jeden 4 czerwca 1842 r. ku czci Giovanniego Torlonia, drugi 26 lipca na święto św. Anny, ku czci jego żony. Hieroglify wyrył barnabita Luigi Ungarelli, bo przecież co to za obelisk bez egipskiego szyfru?

– Kolumny honorowe, pierwsza w pobliżu obelisku księżnej, dla Carla Torlonia; druga dziś w eksedrze teatru, ale oryginalne miejsce nieznane.

– Szklarnia Mauretańska, zaprojektowana w 1840 r. przez Jappelliego i Canevę. Styl mauretański, klimat egzotyczny, funkcja praktyczna. Działała aż do lat 30. XX w., dziś odrestaurowana, czeka na odkrywców.

– Pomarańczarnia, owocowy pawilon z 1839 r., zlecony przez księcia Alessandro. Dziś to klimatyczny bar, cytrusy zamieniono na cappuccino.

Kompleks Villa Torlonia to dziś siedziba Museo di Villa Torlonia i choć o samych dziełach sztuki opowiemy przy innej okazji, warto już teraz wiedzieć, że spacer po tym miejscu to jak podróż w czasie z przystankami w różnych epokach i stylach.

Na tym kończymy część pierwszą naszego spaceru po dzielnicy Nomentano. Przeciągnij się, wypij espresso i przygotuj na ciąg dalszy, bo Rzym nie powiedział jeszcze ostatniego słowa!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Carlo Ceschi, Le chiese di Roma: dagli inizi del neoclassico al 1961, Bologna 1963;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Armando Bussi, Villa Patrizi e dintorni – Storia e storie, Roma 2015;
• Roberto Quintavalle, Alessandro Torlonia e Via Nomentana nell’Ottocento, Roma 2008;
• Annamaria Agati, Villa Torlonia Guidata, Roma 2007.

Artykuł Nomentano cz.1 – Villa Torlonia pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Drodzy Czytelnicy, dziś pakujemy walizkę (choćby tylko wyobraźni) i wybieramy się w podróż po zakamarkach Wiecznego Miasta, ale tym razem z dala od tłumów przy Koloseum i od błogosławieństw na Placu Świętego Piotra. Przed nami dzielnica Ostiense, mniej znana perła Rzymu, która łączy historię, przemysł i… zakupy spożywcze na czterech piętrach.

Zacznijmy od korzeni. Historia Ostiense nie zaczęła się wczoraj, ani nawet w zeszłym wieku. Cofnijmy się do IX wieku, gdy wokół imponującej bazyliki św. Pawła za Murami zaczęła wyrastać osada znana jako Giovannipoli. Nazwa ta to hołd dla papieża Jana VIII, który postanowił, że trochę duchowości należy się również tej mniej reprezentacyjnej części miasta.

Prawdziwy rozkwit nie miał jednak nic wspólnego z aureolami. W 1907 roku w okolicy zrodziło się wielkie centrum przemysłowe, które wprawiłoby w zakłopotanie nawet Karola Marksa. Oficjalnie dzielnica Ostiense pojawiła się na mapach w 1921 roku. Dziś ten siedmiokilometrowy obszar zamieszkuje ponad 66 000 mieszkańców, czyli jak na rzymskie standardy, prawie kameralnie.

Jak się zapewne domyślacie, nazwa dzielnicy wywodzi się od via Ostiense, czyli współczesnej ulicy biegnącej dokładnie trasą starożytnej drogi, która prowadziła Rzymian do Ostii, ich ulubionego kurortu nadmorskiego. Ot, takie rzymskie Zakopane z piaskiem zamiast śniegu.

Spacer po dzielnicy zaczynamy w miejscu, które już znamy, przy bramie Porta San Paolo, tuż obok zaskakującej, jak na Rzym, piramidy Cestiusza. Pierwszy przystanek to nieco zapomniana perła: stacja kolejki „trenino” Roma – Lido.

Nazwa wprawdzie brzmi jakby miała przewieźć dzieci do wesołego miasteczka, ale to nic innego jak miejska linia kolejowa, potocznie zwana metrem naziemnym, która łączy Rzym z jego nadmorską dzielnicą, Ostią.

Linia liczy sobie 28,359 km i 13 stacji, a kończy się na stacji Cristoforo Colombo.

W drugiej połowie XIX wieku, kiedy to rekultywacja wybrzeża rzymskiego wywołała urbanistyczne tsunami, potrzeba połączenia z centrum miasta stała się paląca niczym sierpniowe słońce. Pierwszy projekt linii zaproponował Filippo Costa w 1868 roku. Plan zaakceptowało ówczesne Państwo Kościelne, bo wtedy jeszcze papież nie tylko błogosławił, ale i rządził. Projekt runął jak domek z kart wraz z upadkiem teokratycznej monarchii w 1870 roku.

Drugie podejście pojawiło się w 1913 roku, tym razem stację początkową planowano w pobliżu Koloseum. Prace ruszyły z pięcioletnim poślizgiem, I wojna światowa miała ważniejsze sprawy niż kolejki podmiejskie. W końcu 10 grudnia 1921 roku sam król Wiktor Emanuel III wmurował kamień węgielny w miejscu przyszłej stacji Marina di Ostia. A 10 sierpnia 1924 roku odbyła się inauguracja, którą pewnie komentowano w kawiarniach przy espresso. Linia była potem nieustannie modernizowana i w 1960 roku doczekała się końcowej stacji Cristoforo Colombo. Od 1962 roku oficjalnie nazywana jest linią metra E.

Prace nad dworcem przy Porta San Paolo, gdzie zaczynamy nasz spacer, rozpoczęły się w 1919 roku.

Projekt wykonał Marcello Piacentini, ten sam, który zaprojektował także stację Marina di Ostia.

Budynek zachowuje typowy styl dworca regionalnego, ale z nutką klasycyzmu. We wnętrzu znajduje się przestronna hala z kasami, a atrium zdobią marynistyczne freski autorstwa Giulio Rosso. Klasyczna fasada przypomina nieco rzymską świątynię.

Zanim ruszymy dalej via Ostiense, warto skręcić w lewo przy stacji Piramide, wzdłuż torów. To Viale delle Cave Ardeatine, która zaprowadzi nas na Piazzale dei Partigiani, gdzie stoi monumentalny dworzec Roma Ostiense.

Budynek powstał po to, by zaimponować Adolfowi Hitlerowi. Przed 1938 rokiem istniał tu zwykły, niewielki dworzec. Ale gdy okazało się, że Führer ma odwiedzić Rzym, wyburzono go i postawiono nowy, monumentalny dworzec w stylu rzymskim, który miał przyprawić Hitlera o kompleks niższości.

6 maja 1938 roku niemiecki dyktator rzeczywiście postawił tu nogę, co możemy zobaczyć w filmie „Una giornata particolare” Ettore Scoli, gdzie wykorzystano archiwalne kroniki z powitania przez króla Wiktora Emanuela III i Mussoliniego.

Co więcej, na fali entuzjazmu, plac przed stacją nazwano „Piazzale Adolf Hitler”. Po wojnie jednak, jak nietrudno się domyślić, nazwę przerobiono na bardziej odpowiednią, Piazzale dei Partigiani.

Projekt dworca przygotował Roberto Narducci. Fasada pokryta trawertynem, poprzedzona portykiem na filarach, robi wrażenie. Po prawej stronie znajduje się płaskorzeźba Francesco Nagni „Bellerofont i Pegaz”, czyli mitologia grecka w wersji art déco. Po lewej fontanna z uroczymi konikami morskimi. Na posadzce rozciąga się czarno-biała mozaika z motywami z historii Rzymu zaprojektowana przez Giulio Rosso i Marii Zaffuto. Dziś plac pełni funkcję parkingu i pętli autobusowej, ale przed 1990 rokiem znajdował się tu piękny ogród i fontanna, również zaprojektowana przez Narducciego. Ach, gdzie te czasy…

Po zwiedzeniu dworca możemy cofnąć się ulicą via della Stazione Ostiense do via Ostiense. Ale my proponujemy coś bardziej… apetycznego. Przejdźmy pod stacją kolejową, by dotrzeć do Piazzale 12 Ottobre 1492 (Kolumb i spółka znowu w akcji), gdzie znajduje się kulinarne królestwo: Eataly!

Ten gigantyczny kompleks handlowy to raj dla smakoszy i pielgrzymka obowiązkowa dla każdego miłośnika włoskiego jedzenia. Firma Eataly Srl została założona przez Oscara Farinetti w 2004 roku. Pierwszy sklep otwarto w Turynie w 2007 roku, ale największy z nich wszystkich znajdziemy właśnie tutaj, w Rzymie, otwarty w 2012 roku. Sklep ma aż 4 kondygnacje i ponad 16 000 m² powierzchni, wystarczająco dużo, by zgubić się między działem makaronów a regałem z oliwą z pierwszego tłoczenia.

Eataly rozrosło się już na cały świat: od USA, przez Brazylię, Niemcy, Szwecję, Turcję, Francję, aż po Japonię, Koreę Południową, ZEA, Katar, Arabię Saudyjską, Rosję, Kanadę, a nawet… na statki rejsowe MSC Preziosa, MSC Divina i MSC Meraviglia. Tylko Polska nadal czeka. Może to i dobrze, byłoby zbyt wiele pokus.

Po solidnym posiłku (a we Włoszech nie ma innego rodzaju posiłków), ruszamy w dalszą drogę. Z ulicy via Pellegrino Matteucci wychodzimy wprost na via Ostiense.

Ale zanim pomkniemy dalej jak rozpędzone Vespy, warto na chwilę skręcić w prawo, na niepozorną uliczkę via del Porto Fluviale. Niby tylko parę kroków, a trafiamy do rzymskiej krainy street artu.

Tu ściany żyją. Graffiti nie są tu aktem wandalizmu, lecz wizualnym manifestem, soczystym, odważnym i nieco zbuntowanym. Fasady kamienic przypominają otwarte galerie sztuki nowoczesnej, a niektóre murale są tak dopracowane, że nawet Michał Anioł by przystanął i powiedział: „Eh, nie najgorzej”.

Wracamy na via Ostiense. Idziemy przed siebie, a po chwili, po prawej stronie, jakby z innej epoki, wyrasta przed nami ogromna, stalowa konstrukcja, która przypomina szkic z notesu H.G. Wellsa. To gazometr, czyli potężny zbiornik na gaz, zbudowany w latach 1935–1937 przez włoską firmę Ansaldo przy współpracy z niemiecką Klonne Dortmund.

W swoim czasie był to największy gazometr w Europie: 89,1 metra wysokości, 62 metry średnicy i aż 1551 metalowych żerdzi, których łączna długość wynosiła… 36 kilometrów! Po zakończeniu eksploatacji gaz usunięto, zostawiając po sobie ten industrialny monument niczym szkielet prehistorycznego potwora energetycznego.

Tymczasem po lewej stronie czeka nas kolejna gratka: pozostałości targu Mercati Generali di via Ostiense.

Budowę rozpoczęto w roku 1913, a wielkie otwarcie nastąpiło w 1922.

Projekt wyszedł spod ręki Emilia Saffiego, który przewidział dwie potężne hale targowe: jedna na zioła, owoce i warzywa, druga dla ryb, nabiału i mięsa. Całość zajmowała aż 138 000 m². To nie było imperium handlu!

Umiejscowienie w pobliżu linii kolejowej Roma–Lido nie było przypadkowe, można było tu dotrzeć błyskawicznie, nawet z Ostii, z torbą na zakupy i zapałem do negocjacji cen ryb. Targ funkcjonował aż do roku 2004, po czym został przeniesiony do dzielnicy Tiburtina. Od roku 2005 trwa jego przebudowa… która, cóż, jak to bywa po włosku, toczy się powoli, majestatycznie i z przerwami na kawę. I tak od dwudziestu lat.

W każdą noc wigilijną odbywał się tu zwyczaj zwany Cottìo. Była to swoista, przedświąteczna festa: aukcja rybna, podczas której sprzedawano owoce morza po niższych cenach, a do tego rozdawano świąteczne paczki ze smażonymi rybami. Prawdziwa rzymska uczta, tyle że pod chmurką.

Tuż za targowiskiem, dalej po lewej stronie, znajdziemy most Ponte Settimia Spizzichino, prawdziwe arcydzieło inżynierii miejskiej XXI wieku.

Oddany do użytku w 2012 r., mierzy 160 m długości, 25,5 m szerokości i aż 126 m wysokości! Powstał dzięki wykorzystaniu najnowocześniejszych technologii 3D, a jego koszt wyniósł okrągłe 15,5 miliona euro. Most nosi imię Settimii Spizzichino, jedynej kobiety, która przeżyła deportację z getta rzymskiego podczas II wojny światowej. Zmarła 3 lipca 2000 r. w szpitalu Fatebenefratelli na Wyspie Tyberyjskiej. Jej historia to nie tylko świadectwo tragedii, ale też siły i odwagi.

Po prawej stronie ukazuje się nam coś naprawdę wyjątkowego: Centrale Montemartini.

Dawna elektrownia, dziś jedno z najbardziej oryginalnych muzeów Rzymu. Uruchomiona 30 czerwca 1912 r., nosiła imię Giovanniego Montemartiniego, inżyniera, miejskiego planisty, człowieka, który kochał Rzym jak Dante piekło. Zmarł zresztą w 1913 r., podczas posiedzenia rady miejskiej. Elektrownia działała do roku 1963, a potem długo stała odłogiem, aż w roku 1995 zaczęła się jej druga młodość, jako siedziba tymczasowej wystawy lapidarium z Muzeów Kapitolińskich, zamkniętych wówczas z powodu renowacji.

Choć Muzea Kapitolińskie wznowiły działalność w 2005 r., duża część kolekcji pozostała w starej elektrowni. Powstało unikalne miejsce, gdzie marmurowe rzeźby spotykają się z turbinami. O samej kolekcji opowiemy innym razem, to temat na osobny odcinek rzymskiej opery mydlanej o sztuce.

Wracamy na via Ostiense, idąc dalej wzdłuż kampusu Uniwersytetu Roma Tre. To jeden z młodszych rzymskich uniwersytetów, ale już całkiem dorosły i prężny. Po prawej stronie ciągnie się Parco Schuster, gdzie znajduje się poruszający pomnik „Foresta d’acciaio”, czyli „Stalowy Las”.

Upamiętnia dziewiętnastu żołnierzy i cywilów, którzy zginęli 12 listopada 2003 r. w zamachu na bazę włoskich Carabinieri w Nassiriyah w Iraku. Składa się z dziewiętnastu stalowych monolitów, które można obejść, wejść między nie i poczuć symbolicznie, że każdy z nas mógł być na ich miejscu. Autorem tego przejmującego dzieła jest zespół artystów: Giuseppe Spagnulo, Lucio Agazzi, Maurizio Costacurta, Nicola Agazzi, Gabriele Amadori, Enrico Pocopagni i Paolo Pittaluga.

Ale to nie koniec tajemnic Parco Schuster. Na jego końcu odkrywamy coś z zupełnie innej epoki: Nekropolię św. Pawła.

To tutaj, na terenach dzisiejszego parku oraz pod Bazyliką św. Pawła za Murami, znajdował się w I wieku naszej ery wielki cmentarz pogański. Gdy pochowano tu apostoła Pawła, cmentarz „awansował”, stał się miejscem spoczynku również dla chrześcijan.

Odkryty pod koniec XIX wieku, skrywa dziś swoje sekrety głęboko pod ziemią. Dla zwiedzających udostępniony jest jedynie maleńki fragment, przykryty daszkiem, który chroni ruiny przed słońcem i deszczem. Ale nekropolia sięga kilku poziomów w głąb ziemi! Dla spragnionych większych wrażeń polecamy wizytę w restauracji Saulo, przy via Ostiense 251. Na jej dziedzińcu zobaczymy świetnie zachowane grobowce z I–IV wieku. To jedyna knajpa, w której pizza serwowana jest obok sarkofagu. Smacznego i… wszystkiego wiecznego!

Przed nami ostatni i najlepszy punkt naszego spaceru. Wielki finał! Oto ona: Bazylika św. Pawła za Murami (San Paolo fuori le Mura), której monumentalna sylwetka wyłania się niczym aktorka filmowa z dymu teatralnej mgły. Piękna, dostojna, skromna tylko z pozoru, a przede wszystkim historycznie i duchowo ciężkiego kalibru. To jedna z czterech bazylik papieskich, druga co do wielkości po św. Piotrze, ale w sercach wielu nie mniej ważna. Jak głosi tradycja, to tutaj św. Lucyna Rzymska pochowała ciało św. Pawła Apostoła.

Zacznijmy jak zawsze od początku. Między rokiem 64 a 67, czyli gdzieś w okolicach największego „bumu” prześladowań chrześcijan za Nerona, św. Paweł został ścięty mieczem, obywatel rzymski nie mógł przecież być ukrzyżowany jak zwykły śmiertelnik. Ścięto go tam, gdzie dziś stoi kościół Opactwa Tre Fontane (Via di Acque Salvie 1), około 3,5 km stąd. Miejsce pochówku oznaczono niewielką kapliczką, która bardzo szybko zaczęła przyciągać tłumy pielgrzymów. Rzymianie zawsze mieli nosa do „świętych miejsc”.

Widząc ten religijny ferment, Konstantyn Wielki postanowił zbudować tu bazylikę, konsekrowaną 18 listopada 324 r. przez papieża Sylwestra I. Z tej konstrukcji do dziś przetrwała tylko krzywizna absydy, ale kiedyś miała trzy nawy i złoty krzyż nad grobem apostoła. Zaiste, skromnie jak na cesarski gest.

Jednak tłumy rosły, a ciasnota nie sprzyja duchowym uniesieniom. Dlatego w latach 386–390 cesarze Teodozjusz I, Gracjan i Walentynian II zamówili wersję deluxe. Konsekracja odbyła się w 390 r. za pontyfikatu papieża Syrycjusza, ale dopieszczanie świątyni trwało aż do 395 r., za panowania Flawiusza Honoriusza.

Architektem całego przedsięwzięcia był niejaki Ciriade, znany jako „profesor mechanicus”, czyli człowiek od rzeczy niemożliwych. Pięć naw, osiemdziesiąt kolumn: do dziś robi wrażenie. A potem? Jeszcze więcej złocenia i pobożnego przepychu.

Papież Leon I Wielki (przed rokiem 440) dodał łuk triumfalny, mozaiki i galerię portretów papieży. Pojawiły się też sceny ze Starego Testamentu, Dziejów Apostolskich, wizerunki Chrystusa, Dwunastu Patriarchów z Apokalipsy, św. Piotra i Pawła, a także podwyższony transept, żeby świętość była lepiej widoczna z ostatniego rzędu.

Na przełomie V i VI wieku, papież Symmachus zajął się odnową absydy i budową habitacula, hostelu dla biedniejszych pielgrzymów. Taki średniowieczny Airbnb z opcją modlitwy. W VII wieku papież Sergiusz I postanowił go wyburzyć, widać standardy się zmieniły.

W kolejnych stuleciach bazylikę podwyższano, przesuwano ołtarz (żeby stał dokładnie nad grobem św. Pawła), a w VIII wieku położono nową posadzkę. Pod koniec tego stulecia papież Leon III dorzucił marmurową podłogę, co na tamte czasy było jak dziś parkiet dębowy z podgrzewaniem.

W IX wieku Jan VIII opasał bazylikę murami obronnymi z wieżami. Dzięki temu miejsce to zwano Giovannopolis, niemal jak osobne miasto świętości. Powstała też dzwonnica.

W roku 1285, rzeźbiarz Arnolfo di Cambio dodał cyborium, kandelabr i piękne krużganki klasztorne. Później, w roku 1600, Klemens VIII wzniósł nowy ołtarz główny, a Benedykt XIII w 1724 r. przebudował Kaplicę Krzyża, gdzie dziś przechowywany jest Najświętszy Sakrament. Znajduje się tam też krucyfiks z XIV wieku, który przypisuje się Pietro Cavalliniemu (lub, jak twierdzą inni, Tino di Camaino).

W roku 1787, w Rzymie przebywał pewien niemiecki turysta z ambicjami: Goethe. To dzięki jego „Podróży do Włoch” wiemy, jak wyglądała dawna bazylika. Ale niestety…

W nocy z 15 na 16 lipca 1823 r. w bazylice wybuchł pożar. Przez 5 godzin ogień pożerał świętość, którą Rzym pielęgnował przez półtora tysiąca lat. Wszystko przez roztargnionego dekarza, który nie zgasił ognia po pracy.

Ale jak każda tragedia i ta ma swą legendę. Pius VII, zauważywszy brak miejsca na nowy portret papieża, miał przewidzieć katastrofę. Tak się przeraził, że zasłabł, złamał nogę i umarł w przekonaniu, że jego ulubiona bazylika wciąż stoi… Od tamtej pory mówi się, że gdy zabraknie miejsca na nowy portret papieża, nastąpi koniec Kościoła. Nic dziwnego, że dziś zakonnicy pilnują, by miejsca było aż nadto.

Bazylika była tak zniszczona, że trzeba było ją wyburzyć niemal w całości. Przetrwały: absyda, łuk triumfalny, część transeptu, kaplice, cyborium, kandelabr i krużganki.

Odbudowę zarządził Leon XII, który 25 stycznia 1825 r. ogłosił encyklikę „Ad plurimas”. Biskupi ruszyli na finansowe łowy i… udało się! Zrzucili się m.in. królowie Sardynii, Francji, Obojga Sycylii, Niderlandów, car Mikołaj I, a nawet namiestnik Egiptu. Cóż, świętość łączy nawet odległe trony.

Pierwszy architekt, Pasquale Belli, korzystał z projektu Giuseppe Valadiera, ale ostateczny wygląd zawdzięczamy Luigiemu Polettiemu. Bazylikę konsekrowano 10 września 1854 r., ale prace trwały dalej.

W 1928 r. ukończono quadriportico, monumentalne atrium złożone ze 150 kolumn. Wcześniej, 23 kwietnia 1891 r., doszło jeszcze do wybuchu prochu w Forte Portuense, który zniszczył witraże z 1830 r. autorstwa Antonio Moroniego. W ich miejsce wstawiono alabastrowe płytki od króla Egiptu Fuada I. Ostatecznie budowę ukończono dopiero w 2006 r., kiedy to odsłonięto fragment grobu św. Pawła.

Idąc od strony Via Ostiense, zanim jeszcze zdążymy się dobrze zastanowić, gdzie właściwie zaczyna się ta cała świętość, z daleka wita nas smukła dzwonnica, przypominająca strażnika, który od wieków bacznie obserwuje pielgrzymów, turystów i gapiów. Wysoka, ceglana, nieco surowa.

Podążamy w jej stronę niczym średniowieczni pątnicy, choć bez kurzu na stopach. Po lewej stronie towarzyszy nam masywny mur. To ogrodzenie strzegące opactwa Benedyktynów, których obecność w tym miejscu datuje się od VIII wieku, od kiedy Frankowie zaczynali dopiero rozumieć, że zamek może służyć nie tylko do zabawy, ale i do obrony.

Za tym murem, w zaciszu modlitwy, kontemplacji i dobrze zaopatrzonej biblioteki, mnisi Benedyktyńscy trwają nieprzerwanie od czasów, gdy Europa dopiero uczyła się pisać i czytać. To właśnie oni przez stulecia strzegli relikwii św. Pawła, dbali o bazylikę i przyjmowali rzesze pielgrzymów. I chociaż dziś ich styl życia może wydawać się „nie na czasie”, to nadal pozostają duchowymi strażnikami tego miejsca.

Ale zanim wpadniemy w zachwyt nad wnętrzem świątyni, warto wiedzieć, jak zwiedzać to wszystko z głową, a nie z rozdziawioną buzią. Zatem przedstawiam plan działania:

Zbliżając się do Bazyliki św. Pawła od strony via Ostiense, nie sposób nie zauważyć strzelistej dzwonnicy, która niczym średniowieczna latarnia morska wskazuje nam duchowy port docelowy. To właśnie kampanila oznaczona numerem 1 na planie.

Jej forma nie jest przypadkowa: pierwsze trzy kondygnacje budowano klasycznie, na planie kwadratu, stabilność przede wszystkim. Potem architekt pokusił się o nutkę szaleństwa: czwarty poziom ma już kształt oktagonu, a zwieńczenie wieży przypomina owalne tempietto, czyli miniaturową świątynię z koronkowymi kolumnami korynckimi.

Skręcamy w lewo i kontynuujemy nasz marsz wzdłuż muru opactwa benedyktyńskiego, które od VIII wieku zamieszkują ci skromni i pracowici mnisi. Jeśli się dobrze wsłuchamy, może usłyszymy odgłos przewracanych stron brewiarza.

Mijamy boczne wejście do bazyliki, oznaczone jako numer 2, zaprojektowane z rozmachem przez Luigiego Polettiego.

Wejście to przypomina pronaos, czyli frontowy przedsionek greckiej świątyni. Składa się z 12 marmurowych kolumn, a marmur ten przywędrował aż z góry Hymet w Grecji, czyli prawdziwa międzynarodówka kamieniarska.

W końcu wychodzimy na viale di San Paolo, gdzie fasada bazyliki objawia się nam w pełnej krasie. Jej przedsionek to tzw. quadriportico (numer 3), czyli monumentalne atrium z czterema rzędami kolumn.

Po przejściu przez część frontową ozdobioną medalionami z wizerunkami 12 apostołów, trafiamy na ogromny dziedziniec z nie mniej ogromnym posągiem św. Pawła autorstwa Giuseppe Obiciego. Święty trzyma miecz i spogląda na nas surowo.

Po prawej stronie znajduje się mniej znany, ale równie zasłużony św. Łukasz, dłuta Francesco Fabj-Altiniego. Całość projektu powstała w głowie wspomnianego już Polettiego, ale realizacji podjęli się w latach 1890–1928 Giuseppe Sacconi i Guglielmo Calderini.

Nie zapominajmy o bocznych ścianach portyku i one udekorowane są medalionami, tym razem z symbolami apostołów oraz niektórych uczniów św. Pawła. Nikt nie został pominięty, Egalitaryzm w stylu rzymskim.

A teraz spójrzmy w górę: fasadę zdobią monumentalne mozaiki wykonane w latach 1854–1874. Zaprojektowali je Filippo Agricola i Nicola Consoni, którzy starali się naśladować pierwowzory średniowieczne. Efekt? Równie boski, co oryginały.

Mozaika ma trzy poziomy:

• Najniższy: pomiędzy oknami widzimy czterech proroków większych (Izajasza, Daniela, Jeremiasza i Ezechiela). Twardy skład, jak na reprezentację nieba.

• Środkowy: Agnus Dei, czyli Baranek Boży na Rajskiej Górze, z której wypływają cztery rzeki, symbole Ewangelii. W nich swoje pragnienie gasi 12 jagniąt, czyli apostołowie w wersji zoologiczno-symbolicznej.

• Górny: w trójkątnym tympanonie Chrystus błogosławi ze środka, a po jego bokach siedzą dwaj starzy znajomi, św. Piotr i św. Paweł.

Wchodzimy do narteksu, czyli przedsionka, w którym znajdziemy aż pięć portali prowadzących do wnętrza bazyliki.

• Największe, środkowe drzwi to dzieło Antonio Marainiego z roku 1930. Mają 7,5 metra wysokości i 3,35 metra szerokości, czyli idealne, gdyby św. Paweł chciał wjechać do świątyni konno. Drzwi zdobią płaskorzeźby przedstawiające sceny z życia św. Piotra i św. Pawła, a wykonano je z brązu, ze srebrnym krzyżem inkrustowanym lapis lazuli. Robi wrażenie? I o to chodziło.

• Po prawej mamy prawdziwy skarb: drzwi z XI wieku, które przetrwały pożar (choć lekko nadpalone), zostały zrekonstruowane i dziś służą jako Porta Santa, czyli Święta Brama, otwierana tylko w Roku Jubileuszowym. Dekorują je sceny ze Starego i Nowego Testamentu, wykonane w roku 1070 przez Staurachiosa da Scio. Bizancjum mówi „dzień dobry”.

W niszach między portalami stoją św. Piotr i św. Paweł.

Wchodzimy do wnętrza bazyliki… ale uwaga! Przekraczając główną bramę, nie tylko przechodzimy z dziedzińca do nawy, my przechodzimy na teren Watykanu! Tak jest, to nie metafora. Bazylika św. Pawła za Murami ma status eksterytorialny, czyli jesteśmy w Rzymie, ale trochę jakby poza nim. Rzym nie Rzym, Watykan nie Watykan, wszystko jasne?

A teraz popatrzmy przed siebie. Wnętrze tej świątyni to nie przelewki: 131,66 metrów długości, 65 metrów szerokości, 29,7 metra wysokości.

Bazylika opiera się na planie krzyża łacińskiego. Przestrzeń podzielono na pięć naw, które oddziela 80 monolitycznych kolumn z granitu. Nawa główna robi niemałe wrażenie: 24,6 metra szerokości to naprawdę sporo jak na miejsce przeznaczone do modlitwy. Aż człowiek się zastanawia, czy modlący się na końcu nawy słyszą jeszcze kazanie.

Spójrzmy w górę! Tam czeka nas prawdziwa uczta dla oka: sufit w stylu cinquecentesco, czyli renesansowy splendor pełną parą. Został wykonany na zlecenie papieża Piusa IX, którego herb papieski (stemma) znajduje się centralnie na suficie.

Pod nogami mozaikowa podłoga z polichromowanego marmuru, która wygląda jakby geometryczne wzory projektował sam Pitagoras w przypływie artystycznej weny. Ściany również są z marmuru, bo przecież nie będziemy się ograniczać tylko do podłogi!

W odróżnieniu od wielu rzymskich bazylik, św. Paweł za Murami nie posiada kaplic bocznych. Zamiast tego mamy monumentalną przestrzeń podzieloną przez rzędy kolumn. Dzięki temu nie zgubimy się w nadmiarze ołtarzy.

Nad arkadami kolumn biegną pasy tond, czyli okrągłych medalionów z mozaikowymi portretami wszystkich papieży, od św. Piotra aż po papieża Leona XIV (na dzień dzisiejszy, oczywiście, lista jest „ciągle otwarta”). Benedyktyni, zmyślni gospodarze tego miejsca, przewidzieli miejsce na przyszłość, więc zobaczymy też trochę pustych tond, w razie gdyby Duch Święty się rozkręcił i powołał jeszcze kilkunastu kolejnych.

Większość z tych portretów powstała w 1847 roku, z inicjatywy papieża Piusa IX, który po zgliszczach pożaru postanowił odtworzyć wcześniejsze wizerunki. Portrety wykonano w technice mozaiki na złotym tle, bo papieża nie wypada pokazać na czymś mniej szlachetnym niż czyste złoto. Warto jednak pamiętać, że większość tych wizerunków nie przedstawia rzeczywistego wyglądu papieży, bo zostały stworzone setki lat po ich śmierci. Dopiero współczesne portrety, od czasów fotografii, można uznać za coś w rodzaju duchowej legitymacji.

Wystarczy unieść wzrok jeszcze wyżej, by dostrzec 36 fresków, które zdobią górne partie naw i transeptu. Malowali je Pietro Gagliardi, Francesco Podesti, Guglielmo De Sanctis, Francesco Coghetti i Cesare Mariani. Temat przewodni? „Sceny z życia św. Pawła”.

A teraz nieco bardziej przyziemna refleksja: pod twoimi stopami znajduje się ponad 1700 płyt grobowych z inskrypcjami. W sumie około 5000 pochówków – historia Kościoła pisana liternictwem na marmurze. Jeśli więc masz wrażenie, że duchowość unosi się tu w powietrzu – masz rację. I to dosłownie.

W bocznych niszach zobaczymy monumentalne posągi apostołów, wykonane w 1884 roku przez takich mistrzów dłuta jak: Francesco Fabj-Altini, Antonio Allegretti, Giuseppe Trabacchi, Emilio Gallori, Eugenio Maccagnani i Filippo Cifariello. Każdy z nich dostał swojego świętego – powiedzmy, że to taki „team project” z duszą.

Odwróćmy się teraz w stronę wejścia. Nad portalem zobaczymy dwa „Anioły”, które unoszą się jak heraldyczne drony. Po prawej dzieło Ignazio Jacometti, po lewej Salvatore Revelli, obaj aniołowie trzymają herb papieża Piusa IX.

W prawej nawie bocznej znajdziemy makietę bazyliki, pokazującą jej architekturę w przekroju, gratka dla każdego miłośnika detalu, a także sposób, by pokazać dzieciom, że wielkość tej budowli to nie tylko metafora.

Zmierzając ku centrum świątyni, nie sposób przeoczyć monumentalnego łuku triumfalnego, znanego jako Arco Trionfale di Galla Placidia.

Nazwa pochodzi od cesarzowej Galli Placydii, żony Konstancjusza III. Jego główną funkcją jest oddzielenie nawy głównej od transeptu.

Łuk wspiera się na dwóch kolumnach z granitu z Montòrfano, zakończonych jońskimi kapitelami: harmonia, proporcja, podręcznik do historii sztuki w jednym.

Przed łukiem stoją dwa dumne posągi: „Św. Piotr” autorstwa Ignazio Jacometti (numer 4 na planie) oraz „Św. Paweł” dłuta Salvatore Revelli (numer 5), para, której nie sposób pomylić, nawet jeśli nie czytamy tabliczek.

Co przedstawia sam łuk?

• Centralnie: „Błogosławiący Chrystus Salwator” z dwoma adorującymi aniołami, otoczony przez symbole Ewangelistów i 24 Starców Apokalipsy, czyli wszystko, co trzeba, by zrobić wrażenie na nawet najbardziej wymagających pielgrzymach.

• Dolne partie łuku: Święty Piotr i Święty Paweł, bo bez nich całość byłaby niekompletna.

• Z drugiej strony łuku: znów Chrystus, tym razem w towarzystwie symboli św. Łukasza i św. Marka, oraz Święci Piotr i Paweł, po raz drugi. Apostolski duet na bis.

Ponad ołtarzem głównym nie sposób nie zauważyć przepięknego cyborium (nr 6), które z dumą wspiera się na czterech kolumnach niczym baldachimowa korona nad miejscem najświętszym. To dzieło Arnolfo di Cambio, wykonane w roku 1284, to prawdziwa gotycka perła wśród rzymskiego baroku.

Co ciekawe, Arnolfo nie pracował sam, w dokumentach pojawia się tajemniczy „socius Petrus”, którego zidentyfikować próbują współcześni historycy sztuki. Najczęściej typuje się Pietro Cavalliniego, ale pojawia się też alternatywa: Pietro di Oderisio. Kto by nie był tym drugim z duetu, jedno jest pewne: opat Bartolomeo, który zlecił budowę, wiedział, komu powierza realizację marzenia o monumentalnym tabernakulum.

To gotyckie arcydzieło wykonano z marmuru i osadzono na czterech kolumnach z czerwonego porfiru, symbolu władzy cesarskiej, jakby podkreślając: „tu króluje Chrystus”. Niestety, oryginalne kolumny nie przetrwały, te obecne to efekt XIX-wiecznej renowacji. Kapitele? Naturalnie ze złoconego marmuru, bo przecież nie będziemy oszczędzać na najważniejszym ołtarzu bazyliki! W niszach baldachimu pysznią się posągi: „Św. Piotr”, „Św. Paweł”, „Św. Łukasz” i „Św. Benedykt”, w sam raz, żeby zapewnić ekumeniczną reprezentację świętych.

Na baldachimie znajdziemy osiem płaskorzeźb, które można czytać jak komiks dla pobożnych: „Opat Bartolomeo”, „Ofiarowanie tabernakulum św. Pawłowi”, „Św. Łukasz”, „Kain i Abel składający ofiarę Wszechmocnemu” (Bóg w tej scenie przyjmuje jedną ofiarę, a drugą odrzuca ruchem ręki), „Konstantyn i Teodozjusz”, „Adam i Ewa zbrukani grzechem”. W czterech tympanonach ulokowano anioły, zapewne czuwające, by żadne doczesne niechlujstwo nie zakłóciło sacrum.

Pod ołtarzem głównym, w tzw. konfesji, zobaczymy to, co pielgrzymów elektryzuje najbardziej: odsłonięty fragment grobowca, w którym, wedle tradycji, pochowano św. Pawła (nr 7). Obok fragment starej absydy z oryginalnej bazyliki konstantyńskiej. I jest też łańcuch, którym rzekomo był skuty święty. Mówiąc obrazowo, po drugiej stronie ołtarza znajdziemy duchowe dziedzictwo, a po tej, jego literalny, żelazny ciężar.

Ale to jeszcze nie koniec gotyckich rarytasów. Po prawej stronie ołtarza stoi niepozorne, a jednak niezwykłe dzieło: kandelabr paschalny (nr 8), wykonany przez Pietro Vassalletto i Nicolò D’Angelo w XII wieku.

Jego baza to coś w rodzaju biblijnego ZOO, cztery pary zwierząt trzymane za szyje przez kobiety, które najwyraźniej wzięły na poważnie rolę zarządczyń Arki Noego. Na trzonie znajdziemy płaskorzeźby z Epizodami Pasyjnymi, w sam raz, by podczas Wielkanocy mieć materiał do refleksji i estetycznej kontemplacji.

Spójrzmy teraz wyżej, ku absydzie (nr 9), którą niemal w całości zdominowała olbrzymia mozaika z czasów papieża Honoriusza III (XIII w.).

Centralną postacią jest „Chrystus Błogosławiący”, u stóp którego widnieje malutki napis: „HONORIUS III”, taka średniowieczna sygnatura producenta. Po jego prawicy Święci Piotr i Andrzej, po lewej Święci Paweł i Łukasz. Poniżej znajduje się „Krzyż Tronujący” flankowany przez anioły oraz rząd apostołów i świętych pomiędzy palmami.

Na łuku absydalnym również sporo się dzieje. Po prawej „Św. Jan Ewangelista błogosławi Jana XXII” oraz jego symbol. Po lewej zaś „Madonna z Dzieciątkiem na tronie” i symbol św. Mateusza. Autorem tego wspaniałego mozaikowego spektaklu był Pietro Cavallini, który mozaikę traktował jak fresk, a złote tło potrafił uczynić niemal lirycznym.

A teraz najważniejszy element absydalnej symboliki: Tron Papieski. W jego centrum znajduje się złocona płaskorzeźba „Chrystus przekazuje klucze św. Piotrowi” autorstwa Pietro Teneraniego. To scena, która przypomina każdemu papieżowi, kto tu naprawdę rozdaje karty. A nad tym wszystkim, w lunecie dramatyczne i zarazem mistyczne przedstawienie: „Św. Paweł wzniesiony do Trzeciego Nieba”, dzieło Vincenzo Camucciniego z roku 1840.

No właśnie: Trzecie Niebo. Co to takiego? To nie tylko wyraz z Listu do Koryntian, ale i część starochrześcijańskiej koncepcji Siedmiu Niebios. Otóż:

1. Pierwsze Niebo – blisko Ziemi, czyli powietrze i chmury. Mieszkają tam złe duchy, zapewne ci, którzy spóźnili się na rekolekcje.

2. Drugie Niebo – firmament. Tam przetrzymywani są aniołowie-dezerterzy, oczekujący sądu.

3. Trzecie Niebo – Raj, gdzie dusze spokojnie czekają na zmartwychwstanie. Podobno graniczy z Piekłem.

4. Czwarte Niebo – Słońce i Księżyc, czyli iluminacja nie z tej ziemi.

5. Piąte Niebo – Niebo Czuwających: 200 000 upadłych aniołów pod wodzą Semyazzy, zbuntowanego herosa, który dziś rządzi wśród Upadłych.

6. Szóste Niebo – Dom Siedmiu: Archaniołów, Cherubinów, Serafinów i… Feniksów (tak, tych od odrodzenia).

7. Siódme Niebo – mieszkanie samego Boga. Stąd powiedzenie „być w siódmym niebie”, bo wyżej to już tylko tron Wszechmogącego i niebiańskie espresso.

Transept, czyli monumentalne skrzydło przecinające nawę główną bazyliki, przyciąga wzrok już od pierwszego spojrzenia. Nie sposób nie unieść głowy w zachwycie, sufit aż kipi od papieskich herbów, każdy bardziej dostojny od drugiego. Mamy tu stemmy Piusa VII, Leona XII, Piusa IX oraz Grzegorza XV, prawdziwy panteon pontyfikalnych podpisów. A jakby tego było mało, dostrzeżemy jeszcze jedno godło: Stemma Bazylikalna, przedstawiające ramię dzierżące miecz. Delikatna sugestia, że w tej bazylice łaska i miecz idą ręka w rękę.

Pilastry korynckie w tej części nie są tylko dekoracją, mają historię! Powstały z fragmentów kolumn pochodzących z antycznej bazyliki. To trochę tak, jakbyśmy przy stole świątecznym usadzili przodków, nie tylko ich duch jest z nami, ale i ich fizyczna obecność, zaklęta w marmurze.

W obu ramionach transeptu pysznią się ołtarze wykonane z luksusowego malachitu i lapis lazuli. Podarował je sam car Mikołaj I. Prawdopodobnie pomyślał, że skoro nie może mieć bazyliki w Petersburgu, to przynajmniej dołoży się do jednej w Rzymie.

W lewym ramieniu transeptu znajdziemy ołtarz nr 10 z dramatycznym przedstawieniem „Nawrócenia św. Pawła” autorstwa Vincenzo Camucciniego. Po bokach stoją dwie marmurowe postacie: „Św. Romuald” (nr 11) wyrzeźbiony przez Achille Stocchiego oraz „Św. Grzegorz Wielki” (nr 12), dzieło Francesco Massimiliano Laboureura. Każda z tych rzeźb to symfonia w marmurze, szlachetna, spokojna, a jednocześnie pełna duchowego napięcia.

W tej samej części transeptu nie przegapmy organów, które mają własną historię podróży.

Powstały w pracowni braci Serassi i pierwotnie rozbrzmiewały w arcybazylice św. Jana na Lateranie, ale w 1885 r. papież Leon XIII postanowił je „przeprowadzić” tutaj.

Zanim dotrzemy do absydy, skręćmy w lewo, znajdziemy tam dwie kaplice.

Pierwsza to Kaplica św. Stefana (nr 13).

W Polsce bardziej znany jako Szczepan, choć to po prostu zdrobniała wersja imienia Stefan. W kaplicy stoi pełen dostojeństwa posąg protomęczennika autorstwa Rinaldo Rinaldiego. Towarzyszą mu dwa obrazy: po prawej dramatyczne „Ukamienowanie świętego Szczepana” pędzla Francesco Podestiego, a po lewej pełne napięcia „Św. Szczepan osądzony przez Sanhedryn” autorstwa Francesco Coghettiego.

Tuż obok znajduje się Kaplica Przenajświętszego Sakramentu (nr 14), której projekt wyszedł spod ręki niezrównanego Carlo Maderny.

Co ciekawe, przetrwała ona pożar bazyliki praktycznie bez szwanku. Wewnątrz kryje się bezcenny „Krucyfiks” z XIV wieku, przypisywany Pietro Cavalliniemu (choć są tacy, którzy upierają się, że stworzył go Tino da Camaino). Sam Cavallini, nota bene, spoczywa w tym miejscu, nieco bardziej statyczny niż jego Chrystus. Po lewej stronie zauważymy mozaikę „Madonny” z XII wieku, a po prawej drewniany posąg św. Pawła z przełomu XIV i XV w., noszący na sobie wyraźne ślady ognia.

Przetrwał jak prawdziwy weteran. W niszy po lewej dumnie prezentuje się „Św. Brygida”, dzieło Stefano Maderna.

Za absydą znajdziemy Kaplicę św. Wawrzyńca (nr 15), również projektu Carlo Maderny, ukończoną w 1629 roku.

W centrum znajduje się marmurowy tryptyk stworzony przez artystów szkoły Andrea Bregno w 1492 roku. Był to rok, w którym Kolumb odkrył Amerykę, a rzymscy artyści kończyli arcydzieło. Inkrustowane stelle chóru i obrazy Giuseppe Ghezzi’ego, w tym słynna „Ostatnia Wieczerza”, dopełniają całości. A jeśli słuch masz czuły, nie przegap organów Williama George’a Trice’a z 1891 roku, które do 1911 roku znajdowały się w kościele Sant’Anselmo na Awentynie. Tak, one też przeprowadziły się w lepsze miejsce.

Po sąsiedzku odnajdziemy Kaplicę św. Benedykta (nr 16), zaprojektowaną przez Luigiego Polettiego na wzór celli antycznej świątyni.

Dwanaście marmurowych kolumn przyjechało aż z etruskiego miasta Weje. W centrum siedzi św. Benedykt, wyrzeźbiony przez Pietro Teneraniego, w pozycji godnej mędrca i opata. Przy wejściu wita nas kropielnica Pietro Galli z 1860 roku (nr 17).

W prawym ramieniu transeptu, dla symetrii, zobaczymy ołtarz nr 18 z mozaikową kopią „Koronacji Marii” według Giulio Romano i Francesco Penni’ego.

Po bokach czuwają rzeźby: „Św. Scholastyka” dłuta Felice Baini (nr 19) oraz „Św. Benedykt” autorstwa Filippo Gnaccarini (nr 20).

Zaraz obok, po prawej stronie ołtarza, znajduje się Sala Męczeństwa, znana także jako Oratorium św. Juliana (nr 21). W jej wnętrzu zachowały się fragmenty fresków z XII i XIII wieku, przedstawiające świętych czczonych przez benedyktynów. Wśród nich znajdziemy choćby św. Cezara z Terraciny, dziś trochę zapomnianego, ale kiedyś prawdziwą gwiazdę klasztornej sceny.

Z oratorium przechodzimy do Baptysterium (nr 22), zbudowanego na planie krzyża greckiego. Cztery antyczne kolumny z jońskimi kapitelami dodają mu urody i klasy. W niszy stoi posąg św. Pawła, przypisywany Antoniazzo Romano, z miną surową i pełną skupienia, nic dziwnego, tyle lat towarzyszy pielgrzymom. Kolejna sala, do której trafimy, to Sala Gregoriańska (nr 23) z monumentalnym posągiem Grzegorza XVI, dłuta wspomnianego wcześniej Rinaldo Rinaldiego. Na ścianach odnajdziemy freski z XV wieku: „Chrystus adorowany przez anioły”, „Madonna z Dzieciątkiem wśród świętych”, a także mozaiki z absydy z XIII wieku.

Tuż obok zobaczymy przejście do krużganków (nr 24). Zaprojektowane przez Pietro Vassalletto w XII wieku, ukończone przed rokiem 1214.

To arcydzieło sztuki kosmatów, arte cosmatesca. Kolumny? Do wyboru, do koloru: gładkie, spiralne, mozaikowe, a nawet takie, których nie sposób opisać bez gestykulacji.

Szczególnie wyróżnia się ramię sąsiadujące z bazyliką, kolumny bardziej wyrafinowane, bazy pełne fantastycznych stworów, łuki oplecione motywami roślinnymi. A pod fryzem biegnie poetycka inskrypcja:

„To miejsce, dekorowane z wielkim przepychem, kryje święte milicje . Tu studiuje, czyta i modli się rodzina klasztorna. Obowiązuje ich klauzura, dlatego miejsce to nazywa się Chiostro od słowa chiudere (zamykać). Tu mieszkają pobożni bracia, którzy radują się w Chrystusie. Krużganek z zewnątrz jest najpiękniejszy w mieście, podczas gdy wewnątrz obowiązuje surowa reguła klasztornej rodziny. Piękno krużganka podkreślone przez złoto przewyższa wszystkie inne, gdyż zbudowany on jest z godnych podziwu materiałów. Dzieło to  zapoczątkował urodzony w Kapui Pietro, którego później Rzym uhonorował kapeluszem kardynalskim; resztę dokończyła w latach, w których był opatem, opatrznościowa prawica Jana”.

W ściany krużganków wmurowano fragmenty starożytnej bazyliki i nekropolii, a wśród eksponatów wyróżnia się rzymski sarkofag zdobiony scenami z Apollinem i Muzami, Apollinem i Marsjaszem oraz Apollinem grającym na lirze, to dopiero muzyczne tour de force!

Z krużganków przechodzimy do Pinakoteki (nr 25). Na jej ścianach widzimy portrety papieży, a także bezcenne dzieła: „Madonnę z Dzieciątkiem” w stylu Antoniazzo Romano, „Zwiastowanie”, „Męczeństwo św. Sebastiana”, „Świętych Piotra i Pawła” – wszystko szkoła umbryjska z XVI w.. Do tego jeszcze „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Benvenuto di Giovanni, „Biczowanie” pędzla Bramantino i inne skarby. Na środku stoi Kaplica Relikwii (nr 26) z krzyżem z pozłacanego srebra, przypisywanym Nicola da Guardiagrele, prawdziwa perełka.

A na koniec? Wyjście z bazyliki to nie tylko koniec duchowej podróży, ale i początek bardzo ziemskich przyjemności. Można tu kupić pamiątki, napić się kawy i podziwiać zachowane kapitele i fragmenty kolumn starożytnej bazyliki. Dla głodnych wiedzy, Muzeum Archeologiczne czeka z reliktami przeszłości. I pamiętajmy: od 1980 roku bazylika św. Pawła za Murami widnieje na liście światowego dziedzictwa UNESCO. I słusznie!

Tym samym kończymy nasz spacer po dzielnicy Ostiense. Kto by pomyślał, że za murami można zmieścić tyle historii?

Do zobaczenia kolejnym razem. Rzym jeszcze nie powiedział ostatniego słowa.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Claudia Cerchiai, I Rioni e i Quartieri di Roma, Roma, 1991;
• Claudio Rendina, I quartieri di Roma, Roma, 2006;
• Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 2003;
• Settimia Spizzichino, Isa di Nepi Olper, Gli anni rubati: le memorie di Settimia Spizzichino, reduce dai lager di Auschwitz e Bergen-Belsen, Comune di Cava de’ Tirreni, 1996;
• Marina Bertoletti, Maddalena Cima e Emilia Talamo, Centrale Montemartini. Musei Capitolini, in Musei in Comune. Roma, Milano 2006;
• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma, 1996;
• Niccolò Costa, Le Basiliche Maggiori, meta obbligata del pellegrino a Roma, Città del Vaticano, 2003;
• Marina Docci, San Paolo fuori le mura: dalle origini alla basilica delle origini, Roma, 2006;
• Graziano Fronzuto, Organi di Roma. Gli organi delle quattro basiliche maggiori, Firenze 2007;
• Marina Docci, San Paolo fuori le mura: dalle origini alla basilica delle origini, Roma 2006.

Artykuł Ostiense pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Pora na wielki, choć krótki, finał naszej wędrówki po via Appia Antica! Dzisiaj zagłębimy się w te mniej znane, ale równie fascynujące zakątki drogi, które znajdują się za słynną VI milą.

Zaczynamy od grobowca Horacjuszy, o którym wspominaliśmy ostatnio. Przemierzając drogę, mijamy kolejne, mniej lub bardziej zachowane grobowce, aż docieramy do prawdziwego giganta: mauzoleum Casal Rotondo.

Nazwa pochodzi od średniowiecznego gospodarstwa („casal”), które rozgościło się na ruinach tego olbrzyma. Mauzoleum to pochodzi z czasów Oktawiana Augusta, a jego powstanie datuje się na koniec I wieku p.n.e., czyli jakieś 2000 lat temu, co już samo w sobie powinno robić wrażenie.

Do dziś przetrwała jedynie ogromna, cylindryczna podstawa o średnicy około 35 metrów, więc wyobraźcie sobie, jak monumentalna musiała być ta konstrukcja w pełnej krasie! W XIX wieku archeolog Luigi Canina, jak rasowy detektyw starożytności, odkrył i wkomponował w nowożytny mur architektoniczne detale dawnego mauzoleum. Wśród nich zachowały się fragmenty inskrypcji z imieniem Marek Waleriusz Messala Korwinus, konsula Rzymu z 31 roku p.n.e., czyli prawdopodobnego właściciela tego grobowca. Facet był nie tylko politykiem, ale i adwokatem oraz mecenasem literatów.

Kilka kroków dalej, po lewej, wyrasta przed nami Torre in Selce, średniowieczna wieża z XII wieku, zbudowana na ruinach anonimowego grobowca z czasów antycznych.

Co ciekawe, jej budulec to mieszanka trawertynu i peperynu, kamieni o kontrastujących barwach, dzięki czemu wieża była jak neon na starożytnej drodze, widoczna z daleka.

Idąc dalej, nad głowami przelatuje nam współczesność w postaci potężnej rzymskiej obwodnicy, zwanej GRA (Grande Raccordo Anulare). Ma aż 68 km długości, 3 pasy ruchu i 42 zjazdy. Zbudowana została w latach 50-tych XX wieku.

Za obwodnicą, kierując się w stronę lotniska Ciampino, miniesz jeszcze masę ruin mniej znanych grobowców, zbyt małych, by stać się gwiazdami tego przewodnika, ale wystarczająco ciekawych, by każdy pasjonat historii docenił ich obecność.

Warto zwrócić uwagę na pozostałości Świątyni Herkulesa, której majestatyczne ruiny ciągle przypominają o sile i mitach antycznego Rzymu. Dalej imponujące jest mauzoleum zwane Berretta del Prete, które w średniowieczu przeszło z roli cesarskiego grobowca w… kościół pod wezwaniem św. Marii Matki Boskiej. I w końcu okrągłe, ceglane mauzoleum zwane grobowcem cesarza Galiena z III wieku.

I tak oto kończymy nasz wieloczęściowy, pełen historii, kurzu i odrobiny rzymskiego magnesu spacer po via Appia Antica. Trzymajcie się, bo już wkrótce zapraszamy na kolejne opowieści z serca Wiecznego Miasta. Niech rzymskie echa będą z Wami!

——————————-

Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Paolo Montanari, Sepolcri circolari di Roma e suburbo. Elementi architettonici dell’elevato, Roma 2009;
• Stefania Quilici Gigli, Roma fuori le mura, Roma 1980;
• Valter Vannelli, Roma, architettura. Da città dei Papi a capitale d’Italia, Bologna 2001;

Artykuł Via Appia Antica cz.6 – VI mila pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przed nami kolejny spacer po antycznej via Appia, tej samej drodze, która od wieków łączyła serce Rzymu z południowymi prowincjami, a obecnie raczej serwuje nam piękne widoki i mnóstwo starożytnych tajemnic do odkrycia. Dziś wybierzemy się właśnie w tę najbardziej malowniczą jej część, usłaną strzelistymi cyprysami i piniami, które stoją jak strażnicy, strzegąc spokoju licznych grobowców.

Zapraszamy Was za czwartą milę, gdzie zaczynamy tam, gdzie skończyliśmy ostatnio, przy ruinach tajemniczego i pełnego historii kościoła San Nicola a Capo di Bove.

Idziemy dalej, stąpając po kamieniach antycznej drogi, która pamięta kroki legionistów i cesarzy. Po kilkunastu minutach naszym oczom ukaże się Torre Capo di Bove, ruiny wieży, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak porzucona budowla, ale kryją historię zaskakująco… nowożytną!

Na murze zauważymy tablicę informacyjną, że w roku 1865 ojciec Angelo Secchi przeprowadził tu prace geodezyjne. Ojciec Secchi, znany nie tylko ze swoich badań astronomicznych, ale także z zamiłowania do dokładności, postawił tutaj swój znak.

Pod numerem 222 natrafimy na coś, co wygląda na spokojną, choć pełną tajemnic posiadłość, Villa Capo di Bove.

W rzeczywistości to jednak całkiem spore stanowisko archeologiczne, gdzie archeolodzy wygrzebali ruiny term z II wieku naszej ery. Pomyślcie tylko, te termy były częścią ogromnej prywatnej rezydencji, która należała do samego Heroda Attyki, o którym wspominaliśmy przy okazji wizyty w Parco della Caffarella. Jej wielkość i przepych przyprawiają o zawrót głowy, zwłaszcza jeśli pomyślimy, że nie były to termy publiczne, ale luksusowy dom kąpielowy dla bogaczy, gdzie pewnie rzymska elita oddawała się relaksowi, plotkom i rywalizacji na temat najnowszych fryzur.

Po upadku Imperium Rzymskiego termy znalazły nieco mniej błyszczącą funkcję, służyły jako zbiorniki do nawadniania pól uprawnych. Co tu dużo mówić, nawet w czasach chaosu trzeba było podlewać warzywa.

W 1302 roku posiadłość przeszła w ręce kardynała Francesco Caetani, siostrzeńca papieża Bonifacego VIII, czyli od razu wiadomo, że teren był dobrze pilnowany i wyjątkowo prestiżowy. Od 1660 roku właścicielem był Szpital Św. Zbawiciela, a później, od XIX wieku, ziemie kontrolowali zakonnicy z bazyliki św. Pawła za Murami. Po II wojnie światowej teren przeszedł w ręce prywatne, a nowy właściciel wybudował sobie tam dom, jak gdyby nigdy nic. Dopiero w 2002 roku państwo włoskie wykupiło teren od rodziny Streccioni za… bagatela 3 miliardy lirów (przypomnijmy, że lir zniknął z obiegu, ale suma i tak robi wrażenie) i zaczęły się wykopaliska.

Dziś można zwiedzać to miejsce za darmo, a na powierzchni odkryto prawdziwe skarby: mozaiki, monety rzymskie, fragmenty polichromowanego marmuru oraz… brązową szkatułkę, prawdopodobnie na farby do makijażu, wraz ze szpachelką i igłami do fryzur, bo w antycznym Rzymie kobiety (i mężczyźni?) lubili wyglądać dobrze. W termach wyraźnie widać podział na poszczególne części: calidarium (gorące pomieszczenie), tepidarium (letnie) i frigidarium (zimne). Wodę dostarczały dwie gigantyczne cysterny o imponujących wymiarach 35 metrów długości, 2,4 metra szerokości i 2,35 metra wysokości.

W dawnym domu mieszkalnym urządzono archiwum poświęcone Antonio Cedernie, włoskiemu dziennikarzowi, intelektualiście i politykowi (1921–1996), gdzie przechowuje się około 4000 woluminów. Miejsce pełne wiedzy i historii, które dopełnia ducha tej niezwykłej posiadłości.

Podążając dalej, trafiamy do położonego po prawej stronie Fortu Appio pod numerem 258.

Ten fort jest jednym z 15 fortów rzymskich zbudowanych w latach 1877–1891, czyli już po upadku Imperium, ale nadal pełnych wojskowego ducha. Fort powstał w latach 1877–1880 z rozkazu króla Vittorio Emanuele II, zajmuje ogromną powierzchnię 16,5 hektara i przez pewien czas aż do roku 1910 był siedzibą Dyrekcji Artylerii Korpusu Lotniczego. Dziś pełni nieco bardziej współczesną funkcję, jest magazynem Departamentu Zautomatyzowanych Systemów Informatycznych Włoskich Sił Powietrznych, co brzmi jak kosmiczny upgrade dla średniowiecznych murów.

Co ciekawe, to jedyny fort w Rzymie z mostem zwodzonym o mechanizmie „alla Poncelet”, który wyróżnia się przeciwwagami i łańcuchem do podnoszenia. To kawałek technicznej historii, który można by było nazwać „mostem z efektem wow” dla wszystkich fanów inżynierii.

Po stronie przeciwnej ulicy via Appia dostrzeżemy coś, co na pierwszy rzut oka wygląda jak zwykły ceglany blok, ale uwaga, to pozostałości grobowca Marka Serwiliusza IV, wyzwoleńca rzymskiego, który pewnie do końca życia dumnie powtarzał, że zrobił to „na własny koszt”.

Bo napis mówi wyraźnie: „grób zbudowano na jego koszt”, a dziś powiedzielibyśmy, że to jak inwestycja w nieruchomości z wieczystą dzierżawą. Cóż, Rzymianie lubili, gdy każdy mógł zostawić po sobie coś trwałego. Nawet jeśli był wyzwoleńcem.

Tuż obok kryje się obiekt zwany Grobowcem Seneki.

W okolicy stał ponoć dom, gdzie mieszkał Lucjusz Anneusz Seneka Młodszy, filozof stoicki, mentor i wychowawca młodego Nerona. Wiecie, ten sam Neron, który gdy już objął tron, w roku 65 wydał swemu nauczycielowi polecenie, żeby się sam zabił. Seneka, zgodnie z honorem stoików, wykonał rozkaz właśnie w swojej rezydencji, co nadaje temu miejscu tragicznej, niemalże teatralnej atmosfery.

Naprzeciwko, dosłownie tuż przy grobowcu Seneki, stoi coś, co miejscowi nazywają Okrągłym Mauzoleum.

Niestety, o nim wiemy niewiele. To cylindryczne ciało wznosi się na prostokątnej podstawie, ma jedno pomieszczenie nakryte sklepieniem, a w środku aż cztery nisze na sarkofagi. Czy to była jakaś ekskluzywna rodzinna kryjówka? Nikt nie wie. Czasami historia lubi sobie robić z nas żarty i zostawiać zagadki bez odpowiedzi.

Jeszcze niedaleko stoi fragment grobowca synów św. Pompejusza Giusto. Tutaj również brakuje szczegółów, ale dzięki fragmentom inskrypcji możemy zidentyfikować właściciela. To trochę jak odnaleźć stare rodzinne zdjęcie bez twarzy: wiemy, że ktoś ważny tam był, ale szczegóły pozostają w cieniu.

A teraz pod numerem 286 natrafiamy na pozostałości grobowca św. Urbana, biskupa i męczennika.

W II wieku była tu rezydencja pewnej rzymskiej matrony, Marmenii, która przyjęła chrzest (co było wtedy nie lada wydarzeniem, bo chrześcijaństwo było jeszcze w fazie raczkowania). To właśnie z jej woli ciało św. Urbana zostało złożone na terenie jej posiadłości, wcześniej pochowanego w katakumbach Pretestato. Po śmierci Marmenii dom przeszedł w ręce Kościoła i zmienił się w cmentarz chrześcijański, czynny aż do tragicznej inwazji Wizygotów w roku 410.

Podczas wykopalisk odsłonięto tu wiele sarkofagów, które do dziś możemy podziwiać. Mauzoleum składało się z hypogeum (czyli sali grobowej) oraz z głównej sali ceremoniowej, do której wchodziło się po schodach.

Wyobraźcie sobie te misterne obrzędy odbywające się w tym miejscu! A w XIII wieku całe mauzoleum przeobrażono w wieżę obronną, Torre Borgiani, której fragmenty nadal można zobaczyć. Kto by pomyślał, że miejsce spoczynku świętego zmieni się w coś jak średniowieczna strażnica?

Po drugiej stronie drogi natrafiamy na ruiny obiektu z II wieku zwane Świątynią Jowisza. Co do niej, historia milczy, tak jakby świątynia postanowiła pozostać tajemnicą, ukrytą wśród ruin. Możemy tylko zgadywać, jaki kult tam się rozwijał i czy Jowisz faktycznie patrzył na tych, którzy tu przychodzili, z lekkim uśmiechem.

Kolejne metry via Appia to prawdziwa mozaika grobowców znanych i mniej znanych. Zacznijmy od tomby Gajusza Licyniusza, o którym wiemy jedynie tyle, co mówi inskrypcja, czyli jego nazwisko i fakt, że chciał być zapamiętany.

Niedaleko leżą ruiny tzw. Grobu Doryckiego. Nie wiemy, kto tam spoczywał, bo tablica inskrypcyjna zaginęła w czeluściach historii. Wiadomo tylko, że pochodzi z końca epoki republikańskiej, prawdopodobnie z czasów Juliusza Cezara.

Podziwiać możemy także grobowiec Ilario Fusco, z zachowaną płaskorzeźbą przedstawiającą portrety zmarłych. Ten grobowiec również pochodzi z końca epoki republikańskiej i z pewnością kryje sporo historii o rodzinie, której już dziś nie znamy.

Zbliżając się do końca tej części spaceru, docieramy do grobowca Tyberiusza Klaudiusza Secondo Filippiano z końca I wieku n.e. Był on wyzwoleńcem Nerona. Tu spoczywa on wraz z żoną Flavią Ireną oraz dziećmi: Tyberiuszem Klaudiuszem Secondino i Claudią Secondiną. Rodzina jak każda inna, tylko z epoki, w której życie potrafiło być mniej przewidywalne niż dzisiaj kalendarz wydarzeń sportowych.

Kilka kroków dalej napotkamy grobowiec Kwintusa Apulejusza. Zachował się fragment inskrypcji oraz piękny, kwiecisty lakunar, czyli kaseton zdobiony kwiatonem.

Jeszcze dalej, mijając Mauzoleum zwane Małą Świątynią, które pochodzi z II wieku n.e., możemy podziwiać zachowaną bazę i ścianę z niszą na sarkofag, ciche świadectwo wieków minionych.

Tuż za nią, na tej samej stronie, wyłania się Grobowiec Rabirii, wyzwoleńców rzymskich, co wynika z inskrypcji.

Obiekt pochodzi z I wieku p.n.e. i zdobiła go płaskorzeźba przedstawiająca początkowo dwie osoby z rodu Rabirio. Trzeci portret, po prawej stronie, dodano w I wieku n.e., być może wtedy pochowano Ursia Primę, kapłankę bogini Izydy, co dodaje jeszcze więcej tajemnicy i mistycyzmu temu miejscu.

Kolejne ruiny Tomba dei Festoni, która kusi nas swoim fryzem festonowym, czyli takim rzymskim girlandowym majstersztykiem, zapewne z czasów republiki. Można by rzec, że to taki antyczny wieniec laurowy w formie architektonicznej, idealny do celebrowania wiecznego odpoczynku.

Za rogiem wyłania się Grobowiec Frontespizio, gdzie na płaskorzeźbach zobaczymy portrety zmarłych.

Jeszcze dalej trafimy na Tombę Arkadową, swoją nazwę zawdzięcza charakterystycznej budowie, przypominającej arkady, ale nie myślcie, że to taka rzymska łukowa impresja do codziennego użytku. To jednak poważna sprawa.

Mijając małe skrzyżowanie, po lewej zauważymy kolejny grobowiec w formie małej świątyni, datowany na II wiek n.e.

A naprzeciwko stoi fragment tajemniczej budowli, zwany nie mniej tajemniczo Betonową Wieżą. Ta nazwa aż sama się prosi o jakieś sensacyjne teorie. Kto wie, czy nie była to forteca wyzwoleńców żydowskiego pochodzenia, albo ich pierwsza „betonowa knajpa”. Prawda jak zwykle gdzieś po środku.

Idąc dalej docieramy do Mauzoleum Rotundalnego: okrągły budynek, o którym nic konkretnego nie wiemy. Tu akurat pamięć historii szwankuje, więc sam fakt, że dotrwał do naszych czasów, to i tak sukces.

A teraz najfajniejsza część: via Appia na tym odcinku nazywa się Fossae Cluiliae, czyli miejsce, gdzie w VII wieku p.n.e. biegła fosa oddzielająca Rzym od Albalongi. I tu zaczyna się legenda, która sprawia, że historia Rzymu to nie tylko daty i kamienie, ale prawdziwe kino akcji!

W roku 673 p.n.e. król Tuliusz Hostyliusz marzył o podbiciu Albalongi, miasta, które albo było tak blisko, że aż piekło sąsiadów, albo po prostu nie chciał mieć konkurencji w hodowli bydła. Kłótnie między pasterzami obu miast o kradzież zwierząt stały się pretekstem do wojny, bo jak to w Rzymie, wszystko można załatwić mieczem. Walka ciągnęła się bez rozstrzygnięcia, więc wymyślono sposób bardziej „sportowy”: pojedynek trzech najdzielniejszych wojów z każdej strony.

Z jednej strony stanęli bracia Horacjusze, z drugiej bracia Kuracjusze z Albalongi. Co ciekawe, oba rody były spokrewnione, można by rzec, że to była rzymska wersja rodzinnej sprzeczki, tylko że z ostrymi sztyletami. Walka była długa i brutalna. Został tylko jeden Horacjusz i dwóch Kuracjuszy, obaj ranni. Horacjuszowi udało się zabić obu kuzynów. Rzym triumfuje, Albalonga pada, a ciała poległych pochowano z honorami właśnie tutaj, na Fossae Cluiliae.

Ale jak to w tragedii rodzinnej bywa, historia miała dalszy ciąg. Wracając do domu, Horacjusz spotkał swoją siostrę Horację, która zamiast lamentować nad zmarłymi braćmi, rozpłakała się nad śmiercią narzeczonego, jednego z Kuracjuszy. Na to Marek Horacjusz zareagował klasycznie rzymsko: zabił ją! Mówił przy tym coś w stylu: „Niech tak ginie każda Rzymianka, która się żałośnie rozczula nad śmiercią wroga.” Nie brzmi to zbyt empatycznie, ale to Rzym, tu się nie pieścimy.

Za to Rzym miał swoje prawo i Horacjusz został skazany na śmierć za zabicie obywatelki. Jednak ojciec wojownika przekonał sąd, że to jego ostatni syn i nie da rady przeżyć jego straty. W efekcie Marek Horacjusz uniknął śmierci, ale musiał przejść pod jarzmem, symboliczną karą i upokorzeniem, którą wyobrażam sobie jako starożytną wersję więziennego „community service”.

Tuż za zakrętem, po prawej stronie, stoi Tomba Kuracjuszy, cylindryczny tumulus z wejściem prosto do grobowej komory. Za nią wąska uliczka prowadzi gdzieś dalej. Obiecujemy, że za chwilę tam wrócimy.

Na razie idziemy dalej via Appia i już po lewej ukaże nam się Piramidalny Grobowiec, jak nietrudno zgadnąć, zbudowany na kształt piramidy i najpewniej należał do rodu Quintili. Pochodzi z II wieku n.e., a o samym rodzie i ich rezydencji w głębi opowiemy sobie później, bo to ciekawa historia, którą warto zachować na deser.

Kilka kroków dalej, po prawej stronie, dostrzeżemy dwa małe kopce, czyli grobowce Horacjuszy, o tych panach już wiecie, to rodzina, która naprawdę potrafiła zrobić dramat nawet z grobowca.

No dobrze, wracamy na moment do tej wąskiej uliczki, która z via Appia Antica odchodzi jak tajemniczy zaułek, gdzie czas jakby zwalniał. Pod numerem 251 kryje się wejście na prawdziwy rzymski kombajn archeologiczny — teren, który mógłby zawstydzić niejeden hollywoodzki plan filmowy. Mówimy o olbrzymiej arenie archeologicznej, gdzie znajdziemy aż dwie perełki: średniowieczny Casale di S. Maria Nova oraz ruiny Villi dei Quintili.

To prawdziwy przykład rzymskiego przepychu w skali XXL, czyli coś jak rezydencja na bogato, tylko że z marmurem, kolumnami i mozaikami zamiast jacuzzi i basenu z widokiem na morze.

Ale zanim zaczniemy podziwiać rzymskie złote czasy, musimy przejść przez klasyczną procedurę: zakup biletu. Przy wejściu dostaniemy też plan zwiedzania. Co ciekawe, choć plan jest oczywiście sporządzony według jednego schematu, my na przekór wszystkim ruszamy w przeciwnym kierunku. Bo jak tu nie być buntownikiem, skoro spacer po willi to jednocześnie lekcja historii i trening dla nóg?

Przygotujcie się zatem na wędrówkę przez czas i przestrzeń, gdzie średniowiecze spotka się z antykiem, a historia będzie opowiadana zarówno przez kamienie, jak i przez wiatr huczący między kolumnami.

Przed nami od razu wyrasta Casale di S. Maria Nova, czyli średniowieczna rezydencja. Wspólnie z nią na tym terenie znajdziemy także starą cysternę na wodę, tę zaznaczoną na planie literą V.

Ta średniowieczna budowla została wzniesiona na fundamentach dużo starszych, rzymskiej cysterny z II wieku, która dostarczała wodę do słynnej Villi dei Quintili.

Podążając wyznaczonym szlakiem, docieramy do ruin małego kompleksu termalnego (oznaczonego literą U), odkrytego dopiero niedawno, między 2006 a 2008 rokiem, czyli świeżynka w świecie archeologii.

To, co tu widzimy, pochodzi z II wieku i było kiedyś częścią pewnej nieznanej, aczkolwiek pewnie bardzo luksusowej rezydencji. Patrząc na ruiny, można zgadywać funkcję poszczególnych pomieszczeń, jak prawdziwy detektyw historii.

Na przykład zauważamy pokój z absydą, to musiało być frigidarium, czyli basen z zimną wodą, gdzie Rzymianie chłodzili się po intensywnych kąpielach. Po lewej widzimy dwa pokoje z mozaikową posadzką, której fragmenty zachowały się z walkami gladiatorów i wyścigami rydwanów. Pod tymi mozaikami skrywa się system hypocaustum, czyli podgrzewana podłoga, znany rzymski wynalazek, który wprowadził „ciepłe stopy” na wyższy poziom.

Te dwa pokoje to zapewne tepidarium, miejsce relaksu i komfortu.

Idąc dalej, po lewej mijamy pozostałość jednej z olbrzymich rzymskich cystern (litera Q), które zasilały willę w wodę niczym dzisiejsze rury kanalizacyjne, tylko o wiele bardziej efektowne. A dalej… dochodzimy do najbardziej wysuniętej części Villi dei Quintili.

Zanim zagłębimy się w ruiny, rzucimy okiem na krótką, ale dramatyczną historię tego miejsca. Villa została zbudowana na wzgórzu powstałym na skutek wybuchu wulkanu Albano. Budowę datujemy na pierwszą połowę II wieku, za czasów panowania cesarza Hadriana.

Jak wiemy, właścicielami byli dwaj bracia: Sesto Quintilio Condiano i Sesto Quintilio Valerio Massimo, arystokraci i konsulowie z roku 151. Ich nazwisko zachowało się na ołowianych rurach, które można dziś podziwiać w muzeum na terenie Villi. A teraz ciekawostka: kiedy do władzy doszedł cesarz Kommodus, nie zadziałał jak fan sportu, lecz jak prawdziwy gangster. Zapragnął przejąć majątek Quintiliów, oskarżył ich o spisek i w roku 183 kazał zgładzić obu braci, przejmując willę na własność. Później, aż do III wieku, mieszkało tu kilku kolejnych cesarzy, ostatnim był cesarz Tacyt.

Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego i krótkiej bizantyjskiej interwencji, o czym świadczą znalezione tu pieczęcie cesarza Teodoryka, willa pełniła różne funkcje, w końcu trafiła pod opiekę Kościoła. Przez wieki przeszła z rąk do rąk: od klasztoru Sant’Erasmo al Celio, potem pod opiekę świątyni Santa Maria Nova (obecnie Santa Francesca Romana), a pod koniec XVIII wieku stała się własnością Szpitala Santissimo Salvatore na Lateranie.

W roku 1797 posiadłość zakupił książę Giovanni Raimondo Torlonia, który urządził pierwsze wielkie wykopaliska, przynosząc na świat mnóstwo dzieł sztuki, zasilając swoją rodzinną kolekcję. Dopiero w roku 1985 teren przeszedł na własność państwa, a wykopaliska trwają nieprzerwanie do dziś, archeolodzy mają tu co robić, a każdy kamień może skrywać tajemnicę.

Ciekawostka dla kinomanów: ruiny Villi wykorzystał sam Woody Allen w filmie „Zakochani w Rzymie”, czyli można powiedzieć, że Quintiliowie wciąż przyciągają celebrytów.

Zaczynamy spacer od najdalej wysuniętej części Villi, dwukondygnacyjnego nimfeum (litera H), czyli monumentalnej fontanny z czasów cesarza Kommodusa.

To nie byle fontanna, bo miała półokrągłą eksedrę zdobioną niszami i centralnie umieszczoną fontannę, która dziś jest raczej nostalgiczną ruiną.

Całość oryginalnie oddzielał mur od via Appia, z bramą ozdobioną kolumnami na wysokich bazach i pilastrami, prawdziwe wejście godne cesarza.

Posadzka nimfeum była biała, wielkopłytkowa, dziś pozostały tylko fragmenty, ale wyobraźnia podpowiada, jak to musiało wyglądać.

Średniowiecze nie mogło sobie darować i nimfeum włączyło do swojego fortu, Castrum Caetani, o którym mówiliśmy już podczas poprzedniego spaceru. Cóż, stara rzymska fontanna zyskała nieco wojskowego charakteru.

Za nimfeum rozciągał się monumentalny ogród o długości 300 metrów, otoczony portykiem kolumnowym (litera R).

Po jego wschodniej stronie biegł akwedukt Anio Novus (litera N), zbudowany w 52 roku na zlecenie cesarza Klaudiusza.

To on dostarczał wodę do Villi dei Quintili i był jedną z tych rzymskich inwestycji, które można by nazwać „infrastrukturą na bogato”.

Wzdłuż akweduktu zbudowano sklepiony korytarz zwany Xystus, mierzący około 300 metrów, który łączył główną rezydencję z nimfeum.

Wchodząc do środka, po drugiej stronie zobaczymy ruiny kolejnej cysterny rzymskiej (litera P), magazynu wody, który zasilał łaźnie zewnętrzne oraz wnętrza willi.

Podążając dalej wzdłuż akweduktu, natrafiamy na ruiny jeszcze jednej cysterny (litera G), pełniącej podobną funkcję.

A po lewej rozciąga się wielka łąka. To teren dawnego cyrku do wyścigów rydwanów (litera S), z długością około 400 metrów i szerokością 115 metrów.

Wchodzimy na teren rezydencji, zaczynając zwiedzanie od części reprezentacyjnej, czyli tej, gdzie zapewne przyjmowano gości, którym chciano pokazać: „Patrzcie, tu mieszka ktoś ważny, kto zna się na dobrym marmurze i kolumnach”.

Przed nami olbrzymia przestrzeń, która nie była zwykłym podwórkiem, lecz prawdziwą architektoniczną perłą. Na pierwszy ogień idzie portykowa eksedra z półokrągłą salą, prawdopodobnie jadalnią, gdzie starożytni Quinitilowie ucztowali. Co ciekawe, podczas prac archeologicznych archeolodzy znaleźli tu… resztki posiłków!

Portyk ten był dekorowany marmurowymi kolumnami z korynckimi kapitelami. Wokół dostrzeżemy też pozostałości małych pokoi, być może gościnnych, bo przecież rzymski pan domu musiał mieć gdzie rozstawić swoich znajomych, a także po stronie północnej dużą salę reprezentacyjną (litera A), gdzie odbywały się poważniejsze spotkania.

Schodzimy teraz na parter i idziemy korytarzem, który kiedyś był częścią dawnego dziedzińca. Tutaj znajdowały się małe, wewnętrzne ogrody otoczone kolumnowymi portykami (litera T).

Wyobraźcie sobie takie miejsce, w środku luksusowej rezydencji mini-paradise, gdzie można było odpocząć, z dala od gwaru, w cieniu marmurowych kolumn.

Te ogrody wyposażone były w otwarte wanny kąpielowe, jedną w formie prostokątnej możemy podziwiać po dziś dzień, nieźle zachowaną jak na swój wiek.

A teraz ciekawostka, która przyprawia o szybsze bicie serca każdego archeologa i fana rzymskiej technologii: po drugiej stronie korytarza, za murem, odkryto coś na kształt cementowni! W 2006-2008 roku znaleziono tu doskonale zachowane wapno rzymskie, wciąż świeże, gotowe do użytku po ponad 1800 latach!

Jakim cudem? Pomieszczenie było szczelnie zamknięte, bez dopływu tlenu, wielkości 4 metrów długości, 1,4 metra szerokości i ponad 1 metra wysokości. To jakby rzymski bunkier wapienny.

Z tego gaszonego wapna Rzymianie robili swoje magiczne spoiwa, czyli zaprawy murarskie, które łączono z innymi materiałami: pucolaną (pyłem wulkanicznym), piaskiem, czy proszkowanym marmurem. Dzięki temu ich mury i posadzki były nie do zdarcia, a malowane tynki nadal trzymają się jak w dniu malowania (no, prawie). To wapno zabrano i jako oryginalny materiał rzymski będzie używane przy ewentualnych renowacjach.

Teraz przechodzimy za część dawnych ogrodów (litera T) do wejścia na teren owalu zwanego Ludus Viridarium (litera F).

To prywatna arena do walk gladiatorów! Własna arena do krwawych widowisk, która powstała po tym, jak cesarz Kommodus przejął willę. Kommodus, znany z tego, że nie tylko był cesarzem, ale też zapalonym gladiatorem-amatorem (dla którego zwykłe rządy to było zbyt nudne zajęcie), bardzo często organizował tutaj walki, a czasem sam brał w nich udział. Możemy tylko podziwiać jego pewność siebie, albo uważać, że miał poważny problem z nadmiarem wolnego czasu.

Przy arenie znajdowała się też mała szkoła gladiatorów, choć dziś nie zostało z niej nic prócz fantazji archeologów. Po śmierci Kommodusa arenę przerobiono na ogród, czyli viridarium, bo najwyraźniej późniejsi mieszkańcy uznali, że czas na trochę mniej krwawe rozrywki.

Na lewo od areny widzimy kompleks termalny.

Kierujemy się tam korytarzem. Termy Villi dei Quintili składały się z trzech części. Centralną zajmowało tepidarium (litera L), pomieszczenie relaksacyjne, składające się z wielu mniejszych sal: szatni, sal masażu, saun i łaźni parowych, oraz wanien do ablucji (czyli kąpieli oczyszczających). Wciąż widać tu pozostałości systemu grzewczego zwanego hypocaustum, czyli podgrzewanie podłogowe (a w tym przypadku: podłogowo-ścienne). Gorące powietrze, podgrzewane przez piece, wędrowało przez terakotowe rurki, tzw. tubuli, ukryte w ścianach i uchodziło przez otwory na szczytach ścian, utrzymując temperaturę i wygodę kąpiących się.

Woda w basenach i wannach podgrzewana była przez zanurzeniowe kotły z brązu, które chyba można by nazwać antycznymi bojlerami.

W jednym z pomieszczeń term odnajdziemy nawet dziurę, pozostałość po piecu, zbudowanym już w czasach późniejszych.

W średniowieczu i renesansie ten piec służył do spalania antycznych marmurów, by odzyskać wapno! W rogach pomieszczenia widzimy jeszcze fragmenty, których piec nie zdołał spalić.

Z tepidarium przechodzimy do dwóch innych części term. Pierwsza to calidarium (litera E), duże pomieszczenie z basenem, gdzie rodzina Quintili relaksowała się w wodzie o temperaturze od 45 do 50 stopni Celsjusza.

Przy calidarium znajdowało się też laconicum, czyli sucha sauna, w której, jak mawiali Rzymianie, można było „wypocić trucizny”.

Po kąpieli w gorącej wodzie i pobycie w suchej saunie następowało przejście do frigidarium (litera D), pomieszczenia z basenami zimnej wody, gdzie zamykały się pory skóry.

W centrum frigidarium panowała niska temperatura, a po bokach zachowały się fragmenty ławek, na których mieszkańcy willi mogli sobie odpocząć.

Przy krótszych ścianach były dwa baseny z zimną wodą, idealne na chłodny reset.

Tuż obok frigidarium odnajdujemy także antyczną latrynę z czterema siedzeniami obok siebie, czyli można było jednocześnie robić to, co trzeba, a przy tym towarzyszyć sobie wzajemnie w rozmowach towarzyskich.

Pod spodem biegł kanał, którym spływały nieczystości, a przed siedziskami była rynienka z wodą i… gąbkami, którymi Rzymianie się podmywali po „załatwieniu sprawy”.

Po prawej stronie wejścia były umywalki do mycia rąk (na górze) i do obmywania stóp (na dole), wraz z prysznicem, bo i higiena w starożytnym Rzymie była na poziomie, którego nie powstydziłoby się nawet dzisiejsze SPA.

Ostatnie skrzydło budynku to część mieszkalna (oznaczona literą B), gdzie prawdopodobnie właściciele willi spędzali chwile prywatnego komfortu.

Gdy opuszczamy tę część rezydencji, kierujemy się ścieżką, która prowadzi nas do budynku dawnych stajni. I nie, nie mówimy tu o jakichś zwykłych stajniach z XIX wieku, ale o rzymskim odpowiedniku parkingu dla koni. W końcu gdy żyjesz w luksusie, nawet konie muszą mieć swoje „apartamenty”.

Dziś wnętrza tego budynku pełnią zupełnie inną funkcję, mieszczą się tu bowiem obiekty odnalezione podczas wykopalisk prowadzonych w latach 1925–1929 oraz w 1985 roku na terenie Villa dei Quintili. To właśnie tu znajduje się Antiquarium, czyli swoiste muzeum, w którym historia dosłownie „siada na skale”.

W centralnym miejscu Antiquarium dumnie prezentuje się potężny posąg „Zeusa” siedzącego na skale, pochodzi z połowy II wieku.

Wzdłuż ścian, za szybą gablot, możemy podziwiać całe bogactwo rzymskiego kunsztu: fragmenty rzeźb, portrety, reliefy, a także monety, detale architektoniczne oraz rury z wyrytym imieniem cesarza Kommodusa.

Oczywiście to tylko skromny wycinek tego, co udało się wydobyć spod ziemi, większość znalezisk zasiliła kolekcje Muzeów Watykańskich, gdzie królują wśród innych antycznych skarbów.

I tak kończymy kolejną fascynującą część naszej wycieczki, tym razem po Villa dei Quintili. Ale nie martwcie się, przed nami jeszcze ostatni, finałowy spacer po Via Appia Antica, gdzie historia i legenda mieszają się tak intensywnie, jak w dobrej rzymskiej sałatce.

——————————-

Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Elvira Cajano, Il sistema dei forti militari a Roma, Roma 2006;
• Giorgio Giannini, I forti di Roma, Roma 1998;
• Andreina Ricci, La Villa dei Quintili. Fonti scritte ed arti figurative, Roma 1998;
• Riccardo Frontoni, Giuliana Galli, Rita Paris, Villa dei Quintili. Guida pieghevole, Milano 2010;
• Susanna Le Pera Buranelli, Rita Turchetti, Sulla Via Appia da Roma a Brindisi, Roma 2003;
• Giuseppe Tomassetti, La campagna romana, antica, medioevale e moderna, Firenze 1979.

Artykuł Via Appia Antica cz.5 – Villa dei Quintili pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Przed nami kolejny etap spaceru po najstarszej i chyba najbardziej spektakularnej drodze antycznego Rzymu – via Appia Antica. Jeśli myślisz, że ta droga to tylko kamienie i kurz, to znaczy, że nie byłeś tu jeszcze z odpowiednim przewodnikiem. Czas poznać kolejne niezwykłe obiekty, które kryje ta antyczna arteria – historia, architektura i trochę cesarskich dramatów gwarantowane!

Zaczynamy zaraz za dobrze znaną bazyliką św. Sebastiana „za murami” – bo jak to w Rzymie, nic nie jest proste i szybkie, tu zawsze trzeba się trochę poprzekręcać i obejść. A my idziemy dalej, docierając do prawdziwej perły pod numerem 153, czyli do imponującego Kompleksu Maksencjusza, znanego również jako Villa di Massenzio.

Ten kompleks to nie jest zwykła willa, tylko trójca antycznej wspaniałości: Pałac Cesarski (Palazzo Imperiale), który mógłby śmiało rywalizować z niejednym dzisiejszym pałacem prezydenckim, Cyrk Maksencjusza (Circo di Massenzio) – miejsce, gdzie niegdyś zasiadali tłumnie widzowie, trzymając kciuki za rydwany (bo przecież Rzym bez wyścigów to jak pizza bez sera), oraz Mauzoleum Romulusa (Mausoleo di Romolo), gdzie pochowano syna samego cesarza. Cóż, rodzina Maksencjusza miała swoją własną sekcję VIP.

Historia tego miejsca sięga początku IV wieku, kiedy to cesarz Maksencjusz zlecił przebudowę i powiększenie istniejącej tu wcześniej konstrukcji – pierwotnie była to drobna villa z II wieku, z fragmentami architektury jeszcze z II wieku p.n.e., czyli starych jak Rzym sam. Maksencjusz chciał mieć kompleks, który pokaże, kto tu rządzi i kto ma najpotężniejszy dom w mieście. Budowa trwała, a plany były ambitne — mieszkanie i nekropolia w jednym, co miało chyba przypominać, że nawet władcy muszą kiedyś przejść na „wieczną zmianę”.

Niestety, Maksencjusz nie nacieszył się długo swoją rezydencją – w 312 roku przegrał bitwę nad Mostem Mulwijskim z Konstantynem Wielkim. Można by powiedzieć, że dostał rzymskiego kopa i imperium przeszło na nowego właściciela, jak w starym dobrym stylu „kto nie jest ze mną, ten przeciwko mnie”.

Po śmierci cesarza kompleks przeszedł w ręce różnych rodzin szlacheckich, od baronów rzymskich – hrabiów Tuscolo, przez słynny i nieco złą sławą ród Cenci, aż po rodowity rzymski ród Mattei. Prawdziwa karuzela arystokratycznych nazwisk, jak na Rzym przystało. Każdy z nich zostawił swój ślad na tej ziemi, choć już raczej w formie delikatnych przekształceń niż cesarskich wielkości.

W 1825 roku teren kupił książę Giovanni Torlonia, który nie tylko miał kasę, ale też zmysł do historii – zlecił pierwsze poważne wykopaliska, bo trzeba było w końcu sprawdzić, co tak naprawdę kryje ziemia pod starymi murami.

Następne ważne wydarzenie nastąpiło w 1943 roku, gdy władze Rzymu dokonały wywłaszczenia tej ziemi – jak to się mówi, „dla dobra wspólnego” (czyt. archeologii i turystów spragnionych antycznych atrakcji). Kulminacją prac było odsłonięcie w 1960 roku oryginalnych murów Cyrku Maksencjusza z okazji Olimpiady w Rzymie – tak, sami Rzymianie nie mogli sobie odmówić pokazu historycznych fajerwerków przy wielkiej sportowej imprezie.

Dziś teren jest dostępny do zwiedzania, a prace archeologiczne trwają, bo jak wiadomo – Rzym to nie budowlany one-shot, tu zawsze coś się znajdzie i odkryje.

Jeśli chcesz poczuć się jak cesarz, obejdźmy ten kompleks razem, wykorzystując poniższy plan i krok po kroku odkrywając kawałki historii, które naprawdę potrafią zaskoczyć:

Największą dumą i chlubą Kompleksu Maksencjusza jest bez wątpienia jego serce – Cyrk Maksencjusza (oznaczony na planie jako nr 2). Powstał około roku 311, czyli pod koniec rządów cesarza Maksencjusza, który najwyraźniej chciał sobie zapewnić nie tylko władzę, ale też VIP-owskie miejsca na najlepsze wyścigi rydwanów. Cyrk ten zbudowano z cegły – bo w Rzymie, jeśli nie marmur, to przynajmniej cegła, i to solidna jak rzymska prawość. Miał zawrotne rozmiary: 520 metrów długości i 92 metry szerokości. Wyobraźcie to sobie!

Chociaż był to prywatny obiekt sportowy cesarskiej rodziny (mówimy tu o ekskluzywnym klubie z czasów antyku), mógł pomieścić aż około 10 000 widzów – całkiem nieźle, jak na prywatne zawody. W końcu to nie byle jaki cyrk, ale miejsce, gdzie miały odbywać się emocjonujące wyścigi rydwanów i inne widowiska.

Przez środek toru przebiegał charakterystyczny mur zwany spiną – mierzył aż 283 metry długości i dzielił arenę na dwie części. Spinę zdobił wówczas majestatyczny obelisk pochodzący sprzed świątyni Izydy, który dziś możemy podziwiać na Piazza Navona – tak, ten sam, co wygląda trochę jak gwiazda Instagramu między fontannami.

Niestety, dziś z tego rzymskiego „stadionu” niewiele zostało. Zobaczymy fragmenty murów, resztki spiny (nr 9) z jej charakterystycznymi półkolistymi zakończeniami (nr 10 i 11), a także pozostałości dwóch wież (nr 6 i 7), między którymi znajdują się fragmenty dwunastu bram startowych (nr 8) – wyobraź sobie, że to takie antyczne bramki na start wyścigu.

Po przeciwnej stronie cyrku znajdowała się brama wejściowa (nr 12), przy której w 1825 roku archeolodzy dokonali bardzo ważnego odkrycia – znaleźli posąg Romulusa, syna cesarza Maksencjusza, co znacząco ułatwiło identyfikację całego kompleksu.

Po stronie północnej zachował się fragment trybuny cesarskiej (nr 5) – czyli specjalne miejsce dla VIP-a, który nie mógł sobie pozwolić na to, by stać jak zwykły lud. Długość trybuny łączyła się z tarasem pałacowym długim na 115 metrów korytarzem zwanym kryptoportykiem (nr 4) – to taki antyczny „korytarz VIP”, którym cesarz mógł przemykać z pałacu na trybunę bez obijania się o tłum.

Ciekawostka: najprawdopodobniej cyrk nigdy nie był używany! Brzmi jak klasyczny rzymski paradoks – monumentalna budowla, tyle wysiłku i pieniędzy, a jednak brak śladów piasku, którym powinien być pokryty tor wyścigowy. To wszystko przez tragiczne losy Maksencjusza, który zginął w bitwie nad Mostem Mulwijskim w 312 roku, tuż po rozpoczęciu budowy. Cyrk został więc porzucony, jak niedokończony projekt na stole architekta.

Przechodząc do kolejnego elementu – Pałacu Cesarskiego (nr 1), wznosił się on nad cyrkiem, a jego największą chlubą była wielka sala absydowa o imponujących wymiarach 33 x 19,45 metra. To było jedno z najważniejszych miejsc w rezydencji: służyło zebraniom, przesłuchaniom i oficjalnym ceremoniom. Sala miała podgrzewanie podłogowe i ścienne – rzymski luksus na poziomie „ciepły dom w zimie”, czego my teraz często nie mamy.

Przed salą rozciągało się atrium, którego fragmenty wciąż można zobaczyć, a po stronie północnej znajdowała się cysterna – nie, nie na wino, tylko na wodę. Po wschodniej stronie widzimy z kolei fragmenty monumentalnego portalu, który prowadził do wnętrza pałacu – bo wejście do cesarza nie mogło być byle jakie.

Trzecim, ale wcale nie mniej ważnym elementem kompleksu jest Mauzoleum Romulusa (nr 3), nazwanego imieniem tragicznie zmarłego syna cesarskiego, który utonął w Tybrze w 309 roku.

Grobowiec ten otoczony był prostokątnym portykiem (nr 14) o wymiarach 107 x 127 metrów z bramą od strony via Appia. Mauzoleum zbudowano na wzgórzu i miało owalny kształt, o średnicy około 33 metrów – całkiem dostojna rodzinna krypta.

Przed mauzoleum znajdował się prostokątny pronaos, wzorowany na portyku Panteonu, który jednak w XIX wieku rodzina Torlonia zastąpiła swoim gospodarstwem – i ten budynek widoczny jest po dziś dzień, co pokazuje, jak Rzym nie lubi marnować miejsca.

Wnętrze mauzoleum to owalna sala sklepiona kolebkowo z potężnym centralnym filarem o średnicy 7,5 metra.

W ścianach znajdują się 6 nisz na sarkofagi, a kolejnych 8 ukryto w samym filarze. Na piętrze, które niestety już nie istnieje, mieściło się pomieszczenie do kultu sepulkralnego, przykryte kopułą z centralnym oculusem – czyli otworem w dachu, przez który niebo patrzyło na potomków Romulusa.

Co ciekawe, po wschodniej stronie portyku (nr 15) archeolodzy odkryli fragmenty starszego mauzoleum z epoki augustowskiej. Prawdopodobnie był to grobowiec Servilii, kochanki Juliusza Cezara i matki Brutusa – tak, tego samego, który później wsławił się zabójstwem Cezara. Mauzoleum składa się z kwadratowej podstawy i bębna z dobrze zachowaną komorą grobową ozdobioną stiukami – dowód na to, że nawet w antyku można było mieć gustowne dekoracje.

Wracając na via Appia, dochodzimy do kolejnego słynnego mauzoleum – Tomba Cecilia Metella.

O tej damie niewiele wiadomo, poza tym, że była córką Kwintusa Cecyliusza Metello Kreteńskiego i żoną jednego z Krassusów, czyli synową słynnego Marka Licyniusza Krassusa, który w 71 roku p.n.e. stłumił bunt Spartakusa. Jeśli ktoś ma takie koneksje rodzinne, to nie ma co się dziwić, że zostawił po sobie tak majestatyczne mauzoleum – w końcu teść to najbogatszy facet w Rzymie!

Mauzoleum powstało w połowie I wieku p.n.e. i ma kształt cylindryczny o wysokości wraz z podstawą 39 metrów. Składa się z prostokątnej, betonowej podstawy obłożonej trawertynem, na której spoczywa cylinder o wysokości 11 metrów i średnicy 29,5 metra. Pierwotnie dach był stożkowy lub kopulasty, ale w średniowieczu zmieniło się to na militarną fortecę – w 1302 roku dobudowano wtedy charakterystyczne blankowanie na szczycie, które widzimy do dziś.

Fryz zdobiły festony i ornamenty w kształcie łbów byka, a na mauzoleum znajduje się tablica upamiętniająca zmarłą Cecylię Metellę.

Do komory grobowej wchodzimy przez dromos – czyli długie przejście zajmujące całą wysokość budowli. Niestety, sarkofag nie znajduje się tu już na miejscu, został przeniesiony do Palazzo Farnese, czyli dzisiejszej Ambasady Francji.

Po przeciwnej stronie ulicy rzucają się w oczy ruiny kościoła San Nicola Capo di Bove z początku XIV wieku.

Zbudowany na zlecenie rodu Caetani, z którego pochodził papież Bonifacy VIII, kościół był częścią potężnej fortecy Castrum Caetani – imponującego zamku o wymiarach 240 na 98 metrów, otoczonego murem z 19 wieżami. Jego projekt przypisuje się prawdopodobnie neapolitańskiemu architektowi Masuccio II.

Kościół San Nicola Capo di Bove jest jednym z bardzo rzadkich przykładów gotyku sakralnego w Rzymie, z zachowanymi murami prostokątnej hali i absydą oraz fasadą zwieńczoną dzwonowym szczytem. Niestety dach nie przetrwał wieków.

I tak kończymy nasz kolejny, pełen historii, architektury i nieco tragicznych losów spacer po via Appia Antica. Ale spokojnie – za chwilę czeka nas kolejna odsłona, bo Rzym nigdy się nie nudzi, a ta droga jeszcze wiele tajemnic kryje.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Maria Antonietta Lozzi Bonaventura, A piedi nella Roma antica, Roma 1994;
• Lorenzo Quilici, Via Appia, da Porta Capena ai Colli Albani, Roma 1997;
• Claudio Rendina, Le Chiese di Roma, Milano 2000;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891.

Artykuł Via Appia Antica cz.4 – Villa Maksencjusza pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś znów ruszamy na Via Appia Antica – najstarszą drogę Rzymu, która więcej widziała, niż niejeden starożytny senator. W trzeciej części naszego spaceru odwiedzimy odcinek, który skrywa pod ziemią jedne z najsłynniejszych katakumb. Miejsce pełne tajemnic, historii, zapachu wilgotnych korytarzy… i nieco grobowego humoru.

Startujemy tam, gdzie zakończyliśmy poprzednią wędrówkę – przed urokliwym kościółkiem Domine Quo Vadis. Znacie go już doskonale – to ten, w którym według legendy sam Jezus pojawił się Piotrowi, zadając mu pytanie, które zawstydziłoby niejednego Rzymianina na spowiedzi.

Ostatnio skręciliśmy w lewo, by zatopić się w zieleni parku. Dziś jednak idziemy prosto główną ulicą, w rytmie stukotu naszych butów o starożytną bazaltową nawierzchnię, którą przemierzali zarówno legioniści, jak i późniejsi pielgrzymi.

Po około 750 metrach marszu, wśród cyprysów i szelestu historii, naszym oczom ukazuje się Villa Casali (nr 99).

Z pozoru zwykły średniowieczny budynek, ale – jak to w Rzymie bywa – pod fundamentami kryje się antyczny grobowiec, znany jako Ipogeo di Vibia. Odkrył go w 1754 roku Giovanni Gaetano Bottari, duchowny, uczony i archeolog w jednej osobie – człowiek, który potrafił odczytywać historię z każdego ziarenka piasku.

W latach 1842–1847 ponownie wzięto się za badania, tym razem pod czujnym okiem jezuity Giuseppe Marchiego. I wtedy właśnie archeologiczna bomba wybuchła bez prochu – oto grobowiec okazał się chrześcijańsko–pogański! Tak, dobrze czytasz – ekumeniczna nekropolia z IV wieku. Do tej pory nikt nie śmiał nawet pomyśleć, że wyznawcy Chrystusa i miłośnicy Mitry mogą leżeć ramię w ramię, zgodnie, choć już bez tchu.

W malowidłach odnaleziono odniesienia do frygijskiego boga Sabazjosa oraz perskiego Mitry – czyli zestaw, którego nie znajdziesz w żadnym współczesnym poradniku „Religia dla początkujących”. Cały podziemny kompleks składa się z ośmiu prywatnych hypogeów, rozmieszczonych na trzech poziomach, od 6 do 12 metrów pod ziemią. Najniższy poziom, najstarszy z całej gromady, kryje grobowiec pewnej Vibii – i to od niej cały kompleks bierze nazwę: Hypogeum Vibii.

To właśnie tam zachowało się malowidło przedstawiające anioła prowadzącego Vibię za rękę na Pola Elizejskie – czyli nieco bardziej elegancką wersję nieba, zaczerpniętą z greckiej mitologii. Pod tą sceną widzimy „Sąd Ostateczny nad Vibią” – czyli klasyczne połączenie wiary w zbawienie z odrobiną rzymskiej dramatyczności. I pomyśleć, że wszystko to powstało około połowy IV wieku, w epoce, gdy Cesarstwo chyliło się ku upadkowi, ale artyści nadal wiedzieli, jak zostawić po sobie ślad.

Zwiedzanie możliwe tylko po rezerwacji – oczywiście nie przez Booking.com, lecz u świętej władzy – Pontificia Commissione di Archeologia Sacra, czyli Papieskiej Komisji do Spraw Świętej Archeologii. Wejście znajduje się pod numerem 101. Łatwe do zapamiętania – jak temperatura gotującej się wody + pierwszy dzień szkoły.

Idąc dalej, pod numerem 105 trafiamy do Katakumb Świętego Krzyża (Catacombe della Santa Croce) – miejsce, o którym większość turystów nie ma pojęcia. A szkoda, bo choć kompleks jest niewielki – zaledwie 150 metrów korytarzy na dwóch poziomach, to jednak skrywa prawdziwe perełki z epoki późnego antyku.

Pochodzą również z IV wieku i zostały odkryte dopiero pod koniec XIX wieku, a dokładniej zbadane w roku 1951. Nazwa tych katakumb pochodzi od malowidła przedstawiającego duży, czerwony krzyż – symbol wiary, nadziei i, jak sądzimy, także niezłego wyczucia kolorystyki.

W środku odnaleziono także fragmenty sarkofagów należących do trzech małżeństw: Leo i Lepidy, Mavortiusa i Aelii oraz Claudii Agathy i Corneliusa Tityrusa. Nazwiska niczym z antycznej powieści romantycznej. Czy ich miłość przetrwała wieki? Tego nie wiemy, ale kamień milczy z godnością.

Także i te katakumby można zwiedzać po uprzednim kontakcie z Papieską Komisją – więc zanim zejdziesz pod ziemię, musisz wznieść modlitwę do urzędników.

Pod numerem 110, po przeciwnej stronie via Appia Antica, ukazuje się nam brama do innego świata – świata cichego, mrocznego i… zaskakująco dobrze zorganizowanego. Oto wejście do najbardziej znanego cmentarzyska wczesnego chrześcijaństwa – Katakumb św. Kaliksta. Nie jest to jednak zwykły cmentarz, ale prawdziwe miasto umarłych, podziemne królestwo z własną topografią, historią, a nawet VIP-roomem dla papieży.

Katakumby powstały w połowie II wieku n.e., kiedy to zbudowano tu pierwsze prywatne hypogea – czyli podziemne grobowce chrześcijan, jeszcze wtedy z konieczności dość dyskretnych. Nazwę zawdzięczają Kalikstowi I, który zaczynał jako diakon, a skończył na papieskim tronie – klasyczna kariera „od grabarza do watykańskiego menedżera”. Z polecenia biskupa Zefiryna objął pieczę nad tym miejscem, a kiedy sam został biskupem Rzymu, rozbudował nekropolię z iście cesarskim rozmachem.

I rzeczywiście, rozmachem trudno się nie zachwycić: 150 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, 20 kilometrów korytarzy, cztery poziomy, z których najgłębszy biegnie 20 metrów pod ziemią. Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się, jak wyglądało chrześcijańskie metro w III wieku, to właśnie tu znajdziecie odpowiedź – tylko bez wagonów, za to z mnóstwem świętych.

Ponad 50 męczenników, 16 papieży, około 600 000 zmarłych chrześcijan – takiej frekwencji nie miałby nawet stadion podczas beatyfikacji.

Na powierzchni, przy wejściu, wita nas niepozorny zespół budowli – dwie bazyliki z trzema absydami, zwane Tricore. Najpewniej pełniły funkcję grobowców papieża Zefiryna i św. Tarsycjusza, męczennika, którego historia – jak głosi tradycja – zawiera więcej dramatyzmu niż niejeden serial historyczny.

We wnętrzu papieskiej bazyliki, będącej początkiem trasy zwiedzania, natrafiamy na popiersie Giovanni Battisty de Rossiego – nie, nie ten od kawy, tylko XIX-wiecznego pioniera archeologii chrześcijańskiej, który w 1849 roku odkrył na nowo ten podziemny labirynt. Gdyby żył dziś, pewnie miałby własny program na Netflixie pt. „De Rossi i tajemnice katakumb”.

Wzdłuż ścian: fragmenty sarkofagów, płyt nagrobnych i napisów, które szeptem przeszłości opowiadają o ludziach wierzących, zmarłych i pochowanych z nadzieją. Współczesna klatka schodowa, prowadząca do głębszych poziomów, stoi dokładnie na oryginalnych schodach z IV wieku, najpewniej z czasów papieża Damazego, człowieka, który zamienił katakumby w święty park pamięci.

Schodzimy w dół, coraz głębiej, i trafiamy do najstarszej części z połowy II wieku. W końcu stajemy u wrót prawdziwego serca tej nekropolii – Krypty Papieży, nazywanej też z szacunkiem (i lekko ironicznie) Małym Watykanem. Tu spoczywało 17 duchownych, w tym 9 papieży i 8 biskupów Rzymu z III wieku.

Na ścianach – fragmentaryczne inskrypcje, dzięki którym poznajemy imiona tych, którzy kierowali Kościołem w czasach, kiedy bycie papieżem oznaczało raczej szybki bilet do nieba niż złotą kadencję.

Papieże i biskupi Krypty – krótkie dossier z nutą dramatyzmu

• Poncjan – Rzymianin, papież od 230 roku. Za panowania cesarza Aleksandra Sewera miał spokój, ale pod rządami Maksymiana Traka skończył na przymusowej emigracji na Sardynię. Tam zrezygnował z urzędu w 235 roku, stając się pierwszym papieżem-rezygnującym. Niestety, nie dożył papieskiej emerytury – zmarł w kamieniołomach. To jemu zawdzięczamy wprowadzenie śpiewu psalmów – pierwszy papież, który umiał łączyć duchowość z muzyką.

• Anteros – Grek, papież przez dokładnie 43 dni: od 21 listopada 235 do 3 stycznia 236. Za jego rządów trwały prześladowania. Wprowadził scrinium – czyli archiwum relikwii. Choć bywa uznawany za męczennika, brak na to dowodów – możliwe, że zmarł z przyczyn naturalnych, ale kto wie?

• Fabian – papież w latach 236–250. Zginął śmiercią męczeńską za cesarza Decjusza. To on podzielił Rzym na diakonie, czyli coś w rodzaju starożytnego podziału administracyjnego – logistyk idealny.

• Lucjusz I – papież przez 8 miesięcy, od czerwca 253 do marca 254. Znany z łagodności i wyrozumiałości, zwłaszcza dla wielkich grzeszników. Można rzec – pierwszy papież z duszą terapeuty.

• Eutychian – papież od 275 do 283. Mało o nim wiemy, co w jego przypadku oznacza: „żył spokojnie, zmarł naturalnie”. Ostatni papież pochowany w Katakumbach Kaliksta.

• Sykstus II – rządził krótko: 30 sierpnia 257 – 6 sierpnia 258. Męczennik, zginął wraz z diakonami podczas mszy – brutalne dzieło prześladowań za cesarza Waleriana. Tego dnia zginął także słynny św. Wawrzyniec, upieczony na ruszcie – jak mawiają, ironicznie, „patron kucharzy”.

Na prawej ścianie Krypty Papieży widnieje wiersz autorstwa papieża Damazego – inskrypcja ku czci Sykstusa II. Elegia godna męczennika.

• Stefan I – papież 254–257. Zdecydowany przeciwnik ponownego chrztu dla nawróconych heretyków. Zmarł jako męczennik.

• Dionizy – rządził w latach 259–268. Zasłynął jako reorganizator Kościoła – papieski strateg i reformator.

• Feliks – papież 269–274. Prawdopodobnie to on ustalił prawo dotyczące konsekracji kościołów – człowiek, który nadał świętość budynkom.

Groby czterech ostatnich nie zostały jeszcze odnalezione, ale ich obecność potwierdza Liber Pontificalis – papieski „who’s who”.

W IV wieku papież Damazy przekształcił kryptę w miejsce kultu – postawił tu ołtarz, z którego do dziś zachowała się marmurowa podstawa. Prawdziwa relikwia liturgicznego designu.

Z tyłu, po lewej stronie, wąskie przejście prowadzi do kolejnej sali – oto Krypta Świętej Cecylii, jednej z najpopularniejszych świętych starożytnego Rzymu. Patronka muzyki, dziewica, męczennica i… kobieta, która, według legendy, potrafiła zachować spokój nawet przy próbie egzekucji.

W lewej ścianie widzimy dużą niszę, w której znajdował się sarkofag św. Cecylii. W 821 roku, na polecenie papieża Paschalisa I, jej relikwie przeniesiono na Zatybrze. Dziś w niszy widnieje rzeźba przedstawiająca świętą, będąca kopią posągu Stefano Maderno z bazyliki św. Cecylii. Ciało świętej, gdy je odnaleziono, miało być „nienaruszone” – co przyczyniło się do jej jeszcze większego kultu.

Krypta pierwotnie była ozdobiona mozaikami i freskami – do dziś przetrwały ich fragmenty. Na lewej ścianie widoczna jest „Modlitwa św. Cecylii”, a ponadto zobaczymy Chrystusa Pantokratora, św. Urbana oraz wizerunki męczenników: Policama, Sebastiana i Quirina.

Wśród licznych inskrypcji szczególnie porusza ta, należąca do senatora Septymiusza Frontone:

„Ja, Septymiusz Frontone Pretestato Liciniano,
Sługa Boży tu spoczywający.
Nigdy nie będę żałował, że żyłem uczciwie.
Będę Ci służył również w Niebie, o Panie,
Twemu imieniu niech będą dzięki.
Oddał ducha Bogu w wieku lat 33 i 6 miesięcy.”

Śmierć senatora, a brzmi jak gotowy tekst psalmu…

Nieco dalej znajduje się pięć sal zwanych Komnatami Sakramentów. Ich nazwa nie jest przypadkowa – zdobią je freski z III wieku, ukazujące Chrzest i Eucharystię – najważniejsze rytuały chrześcijaństwa, ujęte w prosty, ale poruszający sposób. To jak katecheza w obrazach – starochrześcijańska wersja PowerPointa.

Na jednej ze ścian katakumb św. Kaliksta zobaczymy najstarsze znane przedstawienie chrztu – kapłan delikatnie kładzie rękę na głowie wiernego, który trzyma stopy w wodzie. Brzmi prosto? Otóż nie! To obraz pełen symboliki i mistycyzmu – niemal jak praprzodek dzisiejszego „błogosławieństwa” przy basenie, tyle że bez ręcznika i z dużo większą powagą. A skoro o sakramentach mowa, to nie możemy zapomnieć o Eucharystii, którą dawniej ukazywano jako cud rozmnożenia chleba. Na fresku widzimy stół, przy którym siedzi siedem osób – niby nic, ale talerzyki pełne chleba i ryby oraz kosze pełne chleba po bokach stołu robią wrażenie prawdziwej uczty cudów. No bo kto by pomyślał, że chrześcijańska kolacja mogła wyglądać jak catering z rybą i chlebem w roli głównej?

W Komnatach nie sposób przeoczyć także postać proroka Jonasza, jednego z najważniejszych bohaterów wczesnego chrześcijaństwa. Ten gość miał w sobie wszystko – był symbolem uniwersalnego zbawienia, bo głosił, że nawet poganie mają szansę na życie wieczne. W dodatku przeszedł swoje trzy dni i trzy noce w brzuchu wieloryba – wyobraź sobie to jako pierwszą na świecie kwarantannę, tylko o wiele bardziej dramatyczną. No i jeszcze ten happy end z zmartwychwstaniem – Jonasz to prawdziwy influencer na niebiańskiej liście.

Gdy zmierzamy ku końcowi Komnat, natrafiamy na schody męczenników z III wieku. Nazwa nie jest przypadkowa – to po nich stąpali papieże, którzy potem sami zostali męczennikami, a ich ciała spoczywają w słynnej Krypcie Papieży. To jak historyczny czerwony dywan, tylko z odrobinę bardziej dramatycznym finiszem.

Wchodzimy do tzw. Regionu Papieża Milcjadesa – przestronnej galerii, którą dawniej tłumnie odwiedzano podczas pielgrzymek na groby męczenników. Ściany ozdobiono najwspanialszymi symbolami wczesnego chrześcijaństwa: gołębicą, symbolem Ducha Świętego, rybą – czyli symbolem samego Chrystusa (ta, którą zna każdy wariat od Rybaka), kotwicą oznaczającą nadzieję oraz ptakiem pijącym z wazy – znak życia i odrodzenia.

Znajdziemy tu też dwie płyty grobowe z III wieku z inskrypcjami: „Julianus presbyter” i „Presbyter in pace” (czyli „ksiądz Julian” i „ksiądz w pokoju”). Dalej, za skrzyżowaniem, czeka nas malownicza płytka z Feniksem w płomieniach – symbol odrodzenia i zmartwychwstania, czyli taki ptak, który dosłownie wygrywa życie na „hard mode”.

Pierwsze, na co powinniśmy zwrócić uwagę, to arcosolium – wczesnochrześcijańska forma grobu, czyli nisza z łukowatym obramowaniem. To właśnie tam spoczywa Irena, chrześcijańska dziewczynka, której grób jest jednym z najstarszych w tym regionie. Jeśli kiedyś będziesz chciał zrobić wrażenie na znajomych, możesz rzucić hasło: „Widziałaś kiedyś łukowate arcosolium? To nie żaden mebel, tylko grób!”

Nieco dalej po lewej stronie mamy Kryptę Nawrócenia, miejsce modlitw pierwszych chrześcijan, którzy co roku spotykali się tu na dorocznych modlitwach za zmarłych – taki wczesny klub wsparcia duchowego. W środku spoczywa płyta sarkofagowa – niestety bez instrukcji obsługi.

Po przeciwnej stronie leży Kubikulum 4 Pór Roku – symbol ciągłości życia, czyli taki starożytny odpowiednik kalendarza ściennego, tyle że z większą dozą mistycyzmu.

Na końcu galerii, tuż przed bramą, czekają jeszcze dwa kubikula: po lewej Kubikulum Aquiliny z inskrypcją „Aquilina dormit in pace” („Aquilina śpi w pokoju”), a po prawej Kubikulum Sofronii. Imię Sofronii powtarza się tu aż cztery razy, co wskazuje na prawdziwie romantyczną historię – najpewniej ukochany Sofronii (może mąż? albo ktoś z gatunku tych, co rozkładają na kolana) umieścił te napisy jako wyraz swojej tęsknoty i wiary w życie po życiu.

Oto fragmenty napisów do odszyfrowania, które brzmią niczym modlitwa i miłosny list jednocześnie:

• „O Sofronio, będziesz żyć w Panu”

• „O Sofronio, teraz dołączyłaś do swoich”

• „O słodka Sofronio, będziesz żyć wiecznie w Bogu”

• „Tak, Sofronio, będziesz żyć”

Po prostu serce rośnie, a łzy same cisną się do oczu – co za piękna pamiątka po miłości i wierze w zmartwychwstanie.

Za zakrętem trafiamy do kolejnej galerii, gdzie po prawej stronie widzimy Kubikulum Oceano, nazwane tak od malowidła przedstawiającego mitycznego władcę oceanów – bo kto by nie chciał mieć oceanu w piwnicy?

Idąc dalej, docieramy do najdłuższej galerii w katakumbach – to prawdziwy labirynt z licznymi tunelami zwanymi cardines (po łacinie: „zawiasy” albo „osie”), które rozchodzą się we wszystkie strony jak sekretne przejścia z filmu przygodowego.

Kilka kroków od schodów wyjściowych znajduje się Kubikulum Sarkofagów – miejsce, gdzie spoczywało więcej niż kilka ciałek.

Ale spokojnie, nie wychodzimy jeszcze! Niedaleko są dwie krypty, które zasługują na uwagę. Po prawej – Krypta św. Gajusza. Zbudowana, aby pomieścić aż 60 osób modlących się razem – coś jak klub VIP, tylko z modlitwą. W ścianach znajdują się liczne „loculus” (małe nisze grobowe), a w tylnej ścianie trzy większe. Najważniejszy grobowiec należy do papieża św. Gajusza – dowiadujemy się o tym z inskrypcji: „Złożono do grobu biskupa Gajusza 22 kwietnia 296”. Warto zauważyć też epigrafy afrykańskich biskupów, którzy przybyli tu, by modlić się przed grobem swojego rodaka, św. Optata z Mielwy – tak, z samej Afryki!

Po drugiej stronie znajduje się mała, prostokątna Krypta św. Euzebiusza, papieża zmarłego w 310 roku. Cała wyłożona marmurem, z trzema arcosoliami. Grobowiec św. Euzebiusza zdobi marmurowa płyta z wierszem napisanym przez papieża Damazego – literackie perełki nie tylko na niebie! Naprzeciwko spoczywa apostata Herakliusz – no cóż, miejsce zawsze znajdzie się dla kontrowersyjnych typów.

Po wyjściu z krypty św. Euzebiusza i skręceniu widzimy kolejne ważne miejsca: Kryptę Świętych Męczenników Calocero i Partheniosa – ofiar okrutnych prześladowań za czasów Dioklecjana.

Jeszcze dalej, po lewej, odkryjemy Kryptę Pięciu Świętych – nazwaną tak od fresku z przedstawieniem pięciu modlących się osób w ogrodzie, każda z inskrypcją „Spoczywaj w pokoju”. Świetny przykład chrześcijańskiego teamwork’u sprzed wieków.

Po prawej stronie korytarza widzimy Kubikulum diakona Sewera z inskrypcją, w której po raz pierwszy w historii biskup Rzymu Marcelin jest nazywany „papieżem” – datowana na 304 rok, co czyni ten napis prawdziwym historycznym kamieniem milowym.

Trochę dalej znajduje się Kubikulum Owieczek, z malowidłem z IV wieku, a w centrum – słynny Dobry Pasterz niosący owieczkę na barkach. To jedna z najstarszych ikonografii Jezusa w katakumbach, pochodząca z II wieku – czyli ponad 1800 lat temu! Tak właśnie wyglądał Jezus, zanim stał się gwiazdą wszelkich billboardów i plakatów.

Następnie trafiamy do Regionu Liberiusza, nazwanego na cześć papieża Liberiusza, słynnego budowniczego bazyliki S. Maria Maggiore. To właśnie jemu przypisuje się chrzest św. Hieronima, który później przetłumaczył Biblię na łacinę – bez niego mielibyśmy sporo problemów z j. łacińskim Kościoła katolickiego.

W tym regionie odkryto ponad 2000 inskrypcji i mnóstwo malowideł z wczesnochrześcijańskimi motywami: „Chrystus Pantokrator”, „Adam i Ewa”, „Zuzanna i starcy” i inne. Naukowcy na podstawie tych inskrypcji stwierdzili, że pierwszych chrześcijan nie można było nazwać samotnymi pustelnikami – wręcz przeciwnie, żyli wśród pogan i angażowali się we wszystkie aspekty życia społecznego. Śmierć była dla nich raczej przerwą, momentem odpoczynku i oczekiwania na zmartwychwstanie – co brzmi dużo lepiej niż „kończy się i tyle”.

Tu kończy się część dostępna dla zwiedzających – katakumby św. Kaliksta ciągną się dalej na czterech poziomach, ale niestety większość jest niedostępna dla zwykłych śmiertelników.

Na terenie tzw. Kompleksu Kallistańskiego znajduje się także kościół oraz Instytut Salezjański pod wezwaniem św. Tarcisio, zbudowany w 1927 roku na antycznych Katakumbach świętych Marka i Marcelina.

Wejście do nich znajduje się w Instytucie Salezjańskim, ale żeby się tam dostać, trzeba najpierw zrobić rezerwację w Papieskim Instytucie Archeologii Chrześcijańskiej – bo tam bez zaproszenia nie wpuszczają.

Te katakumby pochodzą z IV wieku i są miejscem pochówku świętych Marka i Marcelina oraz papieża Kajusa (zm. 296 r.), matki papieża Damazego – Lorenzy oraz jego siostry Ireny.

Na terenie kompleksu katakumb odnajdziemy prawdziwe podziemne skarby — ale nie takie dla turystów z aparatem i selfie-stickiem. Mowa o Katakumbach św. Sotery oraz Katakumbach św. Balbiny, które pozostają niedostępne dla ciekawskich mas. W ich wnętrzu spoczywa m.in. papież św. Marek, który zakończył swoje ziemskie wędrówki w roku 336. Taki to spokój wieczny – trochę jakby „zamknąć drzwi na klucz”, tylko że tych drzwi od wieków nikt nie otwiera.

Wychodząc z Kompleksu Kallistańskiego, ruszamy dalej starą i majestatyczną via Appia Antica – czyli drogą, po której niegdyś maszerowały legionowe gladiusy i wozy pełne oliwy. Docieramy do rozgałęzienia, gdzie w lewo odchodzi via Appia Pignatelli. Ostrzegam od razu — tu się porusza jak po parkiecie na weselu po kilku kieliszkach: pobocza praktycznie brak, więc trzeba mieć refleks kaskadera i oczy dookoła głowy.

Ci najbardziej nieustraszeni i żądni przygód znajdą pod numerem 11 wejście do dwupoziomowych Katakumb Pretestato. Pierwszy poziom, nazywany dumnie „spelunca magna” — czyli „wielka jaskinia” — pochodzi jeszcze z II wieku. Nie byle co, bo miejsce z prawdziwym rodowodem. Drugi poziom, wykuty dopiero w IV wieku, miał własne, niezależne wejście. Niezłe, prawda? Jak apartament z oddzielnym wejściem – w czasach, gdy luksus to było coś więcej niż kamień pod poduszką.

Z czasem rozszerzono tamtejsze galerie o krypty i rozgałęzienia, tworząc prawdziwe podziemne miasto zmarłych. Tam chowano senatorów, arystokrację oraz… uwaga, uwaga — cesarskie rodziny! W tym samym miejscu znaleziono sarkofag cesarza Balbino, który zmarł w roku 238. A teraz najlepsze: katakumby te były w latach 561–574… zamieszkiwane przez samego papieża Jana III! Wyobraź sobie – podziemne apartamenty papieskie, coś jak Watykan w wersji undergroundowej.

W XIX wieku, w roku 1852, katakumby odkrył ponownie genialny archeolog Giovanni Battista de Rossi. Od tego czasu znamy groby wielu męczenników, takich jak: św. Tyburcjusz, św. Walerian, św. Maksimus, św. Zenon, biskup Urban, św. Felicissimo i św. Agapirus, a także diakoni papieża Sykstusa II — Quirino i Gennaro. Lista bohaterów spod ziemi, prawdziwe „All Stars” chrześcijańskiego starożytnego świata.

Katakumby Pretestato należą do najbogatszych pod względem architektonicznym, epigraficznym i ikonograficznym. Szczególne miejsce zajmuje tu Krypta Coronatio, gdzie zachowały się malowidła z III wieku. Przedstawiają one m.in. „Koronację koroną cierniową”, „Zmartwychwstanie Łazarza” oraz „Jezusa i Samarytankę”. Jak na podziemia, całkiem kolorowo i na wysokim poziomie artystycznym!

Co więcej, to jedyne w Rzymie katakumby, gdzie do dziś zachował się tzw. Dom Straży — czyli miejsce, gdzie strażnik pilnował, by nikt nie robił w podziemiach niepotrzebnego rozgardiaszu. Żeby wejść do tego miejsca, potrzeba jednak specjalnego pozwolenia od Papieskiego Instytutu Archeologii Chrześcijańskiej — czyli tak, jakbyś chciał zwiedzać papieski sejf.

Pod numerem 12, po sąsiedzku, znajduje się wejście na niezwykłe cmentarzysko — katakumby żydowskie Vigna Randanini. Odkrył je w roku 1859 Raffaele Garrucci. To jedna z siedmiu podziemnych nekropolii dawnej rzymskiej społeczności żydowskiej — jednej z najstarszych i najliczniejszych na świecie! Ta nekropolia powstała w II wieku i zajmuje imponujące 18 000 m² powierzchni, z dwoma poziomami o długości około 700 metrów każdy. Niestety dziś można zwiedzać tylko 400 metrów — no cóż, podziemia to nie galeria handlowa z biletami open.

Katakumby Vigna Randanini bogato zdobią malowidła oraz inskrypcje, które pozwoliły zlokalizować aż 11 starożytnych synagog. Co ciekawe, aż 30% napisów wykonano w języku aramejskim i łacińskim, reszta zaś jest po grecku. Niestety, jak to często bywa z perłami podziemi, cały obiekt znajduje się w rękach prywatnych, więc zdobycie pozwolenia na zwiedzanie to wyczyn godny Herculesa — ale kto wie, może się uda?

Wracamy do głównej arterii — via Appia Antica — kontynuując spacer wzdłuż tej starożytnej drogi. W końcu docieramy do bazyliki św. Sebastiana, a na środku niewielkiego placu przykuwa uwagę kolumna upamiętniająca prace restauracyjne z 1852 roku. Taka pamiątka po ludziach, którzy mieli odwagę zaryzykować i odkryć to, co pod ziemią przez wieki było skrywane.

Drugi koniec placu zamyka majestatyczna bazylika św. Sebastiana, która niejedną historię w sobie kryje — i to taką, że aż ciarki przechodzą.

Już w III wieku na tym miejscu postawiono dwie niewielkie kapliczki, poświęcone Świętym Apostołom: Piotrowi i Pawłowi. Małe, skromne, ale z wielką misją – tak jak te legendy, które chodzą po Rzymie od wieków.

W roku 258 wydarzyło się coś, co dziś nazwałbym „operacją specjalną”: ponoć przeniesiono tutaj ciała obu apostołów, by uchronić je przed profanacją przez pogan. No bo jak to tak — bezczeszczenie ciał świętych? To się nie godzi! A więc przez jakiś czas via Appia Antica stała się taką chrześcijańską strefą VIP.

Lata mijały, apostołowie wrócili na swoje pierwotne miejsca — między 297 a 305 rokiem — a cesarz Konstantyn Wielki, który miał nos na rzeczy święte, kazał wybudować w tym miejscu kościół. Początkowo dedykowany właśnie Apostołom, ale znany później jako „bazylika nad katakumbami”. Bo cóż może być bardziej klimatycznego niż świątynia zbudowana nad ogromnym podziemnym cmentarzyskiem?

Warto pamiętać, że w tym samym miejscu w III wieku pochowano św. Sebastiana — męczennika, którego odwaga i wytrwałość są wręcz legendarne. To właśnie z jego powodu bazylika i cmentarzysko przylgnęły do dzisiejszego wezwania.

Ale jak to w historii Rzymu bywa — nie obyło się bez dramatów. W roku 826 szczątki św. Sebastiana przeniesiono do bazyliki św. Piotra — wszystko w obawie przed najazdem Saracenów. Nie żeby święci bali się Saracenów, ale jak powiedział klasyk, lepiej dmuchać na zimne.

Po tym najazdowym zawirowaniu zniszczona bazylika św. Sebastiana doczekała się odbudowy z inicjatywy papieża Mikołaja I w IX wieku, a jej ołtarz męczennika ponownie konsekrował papież Honoriusz III. Gdyby św. Sebastian miał konto na Instagramie, to pewnie wrzuciłby zdjęcie „przed i po” z podpisem #renowacja.

Obecny wygląd świątyni to dzieło z XVII wieku, kiedy to kardynał Scipione Caffarelli – Borghese zlecił prace remontowe. Najpierw ster nad budową objął architekt Flaminio Ponzio, a później przejął je Giovanni Vasanzio — co w efekcie dało nam fasadę i wnętrze, które podziwiamy dziś.

Pierwsza, tzw. konstantyńska bazylika miała trzy nawy i poprzedzona była wielkim, czworokątnym atrium, co nadawało miejscu powagi i przestrzeni. Fragmenty tej antycznej architektury przetrwały do naszych czasów i można je w bazylice spokojnie odnaleźć – tak jak ślady dawnej chwały, które nigdy nie znikają.

Fasada, którą dziś widzimy, pochodzi z roku 1613 i powstała pod czujnym okiem Giovanniego Vasanzio. To arcydzieło klasycznej architektury: portyk z trzema łukami wspartymi na jońskich kolumnach granitowych, które – uwaga – pochodzą właśnie z pierwszej budowli z czasów Konstantyna Wielkiego. Taka piękna powtórka z rozrywki, niekoniecznie na Netflixie, ale na pewno w historii sztuki.

Nad łukami znajdują się trzy okna, podzielone pilastrami i zwieńczone półkolistymi naczółkami, a całość ukoronowana jest klasycznym tympanonem, który nadaje fasadzie charakter i majestat. Można powiedzieć, że to taki „rzymski garnitur” – elegancki i ponadczasowy.

We wnętrzu bazyliki dominuje dziś jednonawowa przestrzeń nakryta drewnianym stropem, którego projekt powstał również dzięki talentowi Giovanni Vasanzio. Ten strop to nie byle jaka deska – na suficie znajdziemy malowidła przedstawiające postać św. Sebastiana oraz herby kardynała Scipione i papieża Grzegorza XVI. Można powiedzieć, że to takie barokowe selfie ważnych osób z epoki.

Bazylikę zwiedzimy według przygotowanego planu, który pozwoli nam zagłębić się w każdy zakamarek tego niezwykłego miejsca, gdzie historia, sztuka i duchowość łączą się w jedną fascynującą opowieść:

Po prawej stronie od wejścia wita nas grobowiec słynnego lekarza Altobello da Montecorvino z roku 1515 (nr 1 na planie). Ten pan nie tylko leczył ciała, ale chyba też wiedział, jak zadbać o wieczną sławę — bo jego nagrobek wciąż tu stoi, przypominając, że medycyna i sztuka mogą iść w parze. Albo przynajmniej mogą razem wyglądać efektownie.

Nieco dalej, jakby czekając cierpliwie na swój moment chwały, stoi dzieło z 1679 roku – „Salvator Mundi” autorstwa samego GianLorenzo Berniniego (nr 2).

Tak, tak, tego Berniniego, który kochał rzeźbić niczym bóg, nawet jeśli miał już wtedy solidne 80 lat na karku. Mówi się, że to jego ostatnie dzieło — i jak na emerytowanego artystę, zaskakująco dynamiczne. Bernini, wyraźnie pewny swego talentu, zapisał rzeźbę w testamencie swojej przyjaciółce, królowej Szwecji, Krystynie Wazównie. Nie wiem, co między nimi było, ale pewnie nie sam fakt, że ona była królową — musiał być jakiś artystyczny deal. Swoją drogą, dzieło zaginęło na początku XVIII wieku i odnalazło się dopiero w 2001 roku w klasztorze przylegającym do bazyliki. Kto by pomyślał, że taki skarb będzie się chował za rogiem przez całe stulecia? Popiersie mierzy 103 cm, więc idealne do postawienia na biurku – gdyby ktoś miał takie życzenie.

Kolejny przystanek to Kaplica Relikwii (nr 3), zbudowana w 1625 roku na zlecenie księcia Bawarii – Maksymiliana I. Kaplica jak kaplica, ale co w niej trzymają, to już nie jest zwykły skarbczyk! Mamy tu całą kolekcję świętości: kolec z Korony Cierniowej, palec, ząb i żebro św. Piotra, ząb św. Pawła, ramię św. Andrzeja Apostoła, fragment czaszki i ramię papieża św. Fabiana, głowy papieży św. Kaliksta i św. Stefana (tak, dwie głowy!), ramię św. Rocha i jeszcze więcej czaszek – św. Nereusza, św. Achillesa, św. Avenisto, św. Walentego i św. Lucyny. Nie zapominajmy o strzale, która przeszyła św. Sebastiana, kawałku kolumny, do której był przywiązany, i – uwaga, uwaga – oryginalnych odciskach stóp Chrystusa. No dobrze, może to nie tak, że Jezus zostawił tu swoje ślady, ale kamień, który widzieliśmy w kościele Quo vadis Domine, to tylko kopia. Tutaj mamy oryginał, więc warto się pokłonić.

Tuż za kaplicą uwagę przykuwa pomnik grobowy kardynała Giovanni Maria Gabrielli z 1720 roku (nr 4). Kardynał postanowił, że jego serce zostanie pochowane tutaj, natomiast ciało… no cóż, to już inna historia – spalone w kościele św. Bernarda przy Termach Dioklecjana, a wewnętrzne organy (oprócz serca) spoczęły w Santa Pudenziana. Cóż za logistyczna rozpusta – chciałoby się powiedzieć, że kardynał był prawdziwym globtroterem, nawet po śmierci!

Nieco dalej trafiamy na dzieło Filippo Frigiotti z 1727 roku – „Wizja św. Franciszki Rzymianki” (nr 5). Jak na wizję przystało, powinno być pełne mistycyzmu i zachwytu, a Frigiotti podołał zadaniu.

Kolejnym punktem jest antyczne wejście do katakumb św. Sebastiana, ozdobione dziełem Antonio Caracci – „Bóg Ojciec i Święci” (nr 6). Jeśli myśleliście, że do katakumb wchodzi się bez fanfar, to tu mamy zapowiedź czegoś naprawdę ważnego.

Zaraz za wejściem ujrzymy ołtarz z dziełem Archita Ricci z 1613 roku – „Św. Hieronim klęczący przed archaniołem” (nr 17). Jeśli Hieronim umiał się tak skromnie pokłonić, to może i my powinniśmy odrobinkę się przycisnąć podczas zwiedzania.

Następna kaplica po prawej stronie to Kaplica Albani (nr 7), zbudowana w latach 1706 – 1712.

Bazując na rysunkach Carlo Maderno, budowę prowadził Carlo Fontana, któremu pomagali Alessandro Specchi i Filippo Barigioni. Wejście pilnuje krata z brązu i kutego żelaza z 1714 roku – w dawnych czasach chyba lepsza niż niejeden system alarmowy. Ołtarz zdobi statua papieża św. Fabiana autorstwa Francesco Papaleo, a po prawej podziwiamy „Św. Fabiana chrzczącego Filipa Araba” Pierre Leone Ghezzi. Naprzeciw, „Wybór św. Fabiana na papieża” autorstwa Giuseppe Passeri – coś jak papieskie reality show na ścianie.

Ołtarz główny bazyliki (nr 8) to dzieło Flaminio Ponzio, a ponad nim rozpościera się fresk Innocenzo Tacconi z 1614 roku – „Ukrzyżowanie”. Po bokach dwie klasyki – popiersia św. Piotra i św. Pawła autorstwa Nicolasa Cordiera. Warto też zwrócić uwagę na dzieło Pietro Sigismondi – „Św. Sebastian Męczennik”. W mensie ołtarzowej spoczywa sarkofag z V wieku (nr 9) – historyczna perła na wyciągnięcie ręki.

Przechodzimy na lewą stronę kościoła, gdzie po minięciu wejścia do zewnętrznej nawy (nr 10) trafimy do ołtarza zdobionego dziełem Girolamo Muziano z XVI wieku – „Modlitwa św. Franciszka” (nr 11). To miejsce idealne, żeby złapać chwilę zadumy i podziwu.

Odrobinę dalej czeka na nas „Św. Karol Boromeusz adorujący Święty Gwóźdź” autorstwa Archita Ricciego (nr 12). Niecodzienny widok – gwóźdź jako obiekt adoracji, ale przecież każdy ma swoje świętości.

Za nim kryje się wejście do starej zakrystii (nr 13), zwanej czasem Kaplicą Ukrzyżowania. Zbudowana w 1727 roku przez Carlo Fontanę i udekorowana malowidłami Marco Tullio Fontany, na suficie zaś króluje dzieło Pietro da Cortony z 1618 roku – „Bóg Ojciec i święci”. Takie dekoracje to nie byle co – pełen przepych.

Ostatnią kaplicą jest Kaplica Św. Sebastiana (nr 14), której budowę zlecił kardynał Francesco Barberini, a ukończył w 1672 roku Ciro Ferri. Kaplica ta bardzo przypomina Kaplicę Relikwii, którą już odwiedziliśmy – i trudno się dziwić, skoro oba miejsca pełne są świętości i tajemnic. Pod ołtarzem spoczywa statua św. Sebastiana wyrzeźbiona w 1672 roku przez Giuseppe Giorgettiego. Choć rzeźba powstała w rękach Giorgettiego, to projekt przypisywany jest oficjalnie Ciro Ferriemu. Jednak plotki krążą, że faktycznym autorem koncepcji był… sam GianLorenzo Bernini! Prawdziwa zagadka, godna renesansowego thrillera.

Tuż przy wyjściu dostrzeżemy tabernakulum autorstwa Mino da Fiesole z XV wieku (nr 15) oraz tablicę z katakumb zawierającą wiersz papieża Damazego dedykowany męczennikowi Eutichio (nr 16). Poetyckie pożegnanie w stylu starożytnego Rzymu.

Wychodząc z kościoła po lewej stronie znajduje się wejście do kas, gdzie możemy zakupić bilet do katakumb. Tamtędy trafimy do części starego kościoła, gdzie zachowały się zamurowane łuki dawniej prowadzące do nawy głównej, a także fragmenty sarkofagów i płyt grobowych. Schodząc w dół, docieramy do głównej galerii katakumb – prawdziwego labiryntu historii i tajemnic, choć nie wszystko jest tu dostępne dla zwiedzających.

Oto najważniejsze kubikula (czyli małe grobowce) dla turystów:

• Kubikulum Junony – udekorowane malowidłami z IV wieku, jakbyśmy patrzyli przez okno do starożytności;

• Krypta św. Sebastiana – z odbudowanym ołtarzem i popiersiem świętego, które przypisuje się prawdopodobnie GianLorenzo Berniniemu – czyli mistrz wciąż obecny;

• Piazzuola – rozległa arena z przejściami do trzech mauzoleów z II wieku, niemal jak antyczny amfiteatr, tylko bez walk gladiatorów;

• Mauzoleum Dżarasz – nazwane od malowidła „Wypędzenie demonów w Dżarasz” – jednego z cudów Jezusa. Tablica pamiątkowa mówi nam, że pochowany tu Marek Klaudiusz Hermes nie był byle kim;

• Mauzoleum Nieskalanych – nie, to nie jest nazwa nowego sezonu „Gry o Tron”, ale miejsce pełne greckich i łacińskich inskrypcji oraz malowideł;

• Mauzoleum Ascii – przyozdobione pędami winorośli, które leniwie wychylają się zza fałszywych pilastrów – niemal jak natura próbująca się przebić przez kamień;

• Triclium – ogromna sala na uroczystości pogrzebowe, dostępna bezpośrednio z Piazzuoli – trochę jak antyczny VIP room;

• Ambulatorium – ciągnie się wokół absydy kościoła i mieści bogaty zbiór epigrafów z III i IV wieku – prawdziwa lekcja historii pisana kamieniem;

• Platonia – miejsce, gdzie przez pewien czas spoczywało ciało św. Pawła. W 1892 roku odkryto tu także mauzoleum biskupa Kwiryna z miasta Sisak, dzisiejszej Chorwacji – Rzymianie mieli szerokie horyzonty;

• Kaplica Honoriusza III – dawniej przedsionek mauzoleum biskupa Kwiryna, ozdobiona malowidłami z XIII wieku: „Święci Piotr i Paweł”, „Ukrzyżowanie” oraz „Maria z Dzieciątkiem”;

• Mauzoleum Domus Petri – przedsionek, gdzie przez krótki czas spoczywało ciało św. Piotra – trochę jak hotel dla VIP-ów z I wieku.

Po prawej stronie dawnej bazyliki znajdziemy jeszcze wiele średniowiecznych grobowców, z których większość jest niedostępna dla zwiedzających (czyli coś dla tych, którzy lubią tajemnice). Wśród nich znajdziemy popiersie Klemensa XI i sarkofag z IV wieku, bogato zdobiony scenami biblijnymi, który w 1711 roku ponownie posłużył jako miejsce spoczynku kardynała Orazio Albani. Z tego miejsca można także przejść do ruin antycznej willi podmiejskiej z II wieku, udekorowanej freskami, które wciąż potrafią zachwycić.

Na tym kończymy naszą podróż po skarbach bazyliki św. Sebastiana. Nie ma co owijać w bawełnę – to miejsce to prawdziwa perła, gdzie historia, sztuka i duchowość mieszają się w jednym kielichu z niezwykłym smakiem. Warto tu zajrzeć, jeśli tylko cenisz sobie tradycję, kunszt i historię, która nie boi się pokazać pazura.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Giovanni Gaetano Bottari, Sculture e pitture sagre estratte dai cimiteri di Roma, Roma 1746;
• Antonio Ferrua, La catacomba di Vibia, Rivista di Archeologia Cristiana, Roma 1973;
• Leonella De Santis, I segreti di Roma Sotterranea, Roma 2008;
• Benedetto Coccia, I percorsi dell’aldilà nel Lazio, Roma 2007;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891;
• Claudio Rendina, Le chiese di Roma, Roma 2000;
• Luciano Zeppegno, Roberto Mattonelli, Le chiese di Roma, Roma 1996;
• Paolo Coen, Le sette chiese. Le basiliche giubilari romane, Roma 1994;
• Leonella De Santis, Giuseppe Biamonte, Le catacombe di Roma, Roma 1997;
• Antonio Ferrua, La basilica e la catacomba di San Sebastiano, Città del Vaticano 1990.

Artykuł Via Appia Antica cz.3 – Katakumby pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś czas na kolejny rozdział naszych rzymskich peregrynacji wzdłuż antycznej via Appia Antica – tej samej drogi, po której niegdyś stąpali legioniści, senatorowie i handlarze figami. Nasz spacer będzie tym razem dość krótki, ale nie dajcie się zwieść – choć trasa skromna, skarby, które odkryjemy, są absolutnie bezcenne, tym bardziej że większość przewodników milczy o nich jak sfinks. A zatem – kto z Państwa gotów, niech podciągnie sandały, bo dziś wkroczymy do zielonego serca południowego Rzymu – Parco della Caffarella.

Wyruszamy z miejsca, gdzie zakończyliśmy poprzednią przygodę, czyli spod kościoła Quo Vadis Domine, znanego też jako Santa Maria in Palmis. Jeśli właśnie się tam znajdujecie, to po prawej stronie rozciąga się via Ardeatina – nie wchodzimy tam jednak dziś, bo to zupełnie inna opowieść i, jak to się mówi, co się odwlecze…

Na wprost ciągnie się via Appia Antica, ale my tym razem skręcimy lekko w lewo, w wąską odnóżkę zwaną Viale della Caffarella. To właśnie nią podążymy, by odkryć miejsce, gdzie natura przeplata się z historią, a echa przeszłości rozbrzmiewają wśród śpiewu ptaków i… dźwięków grillowania przez okolicznych mieszkańców w słoneczne popołudnia.

Zanim jednak zanurzymy się w zieleni, jeszcze przed zakrętem w lewo, po prawej stronie zauważymy dziwną, okrągłą budowlę, wyglądającą nieco jak antyczna UFO-kaplica. To dawna Capella di Reginald Pole, wybudowana w 1539 roku przez angielskiego kardynała o arcyfilmowym nazwisku – Reginalda Pole’a.

Historia jego życia to gotowy scenariusz na hollywoodzki dramat: pochodzący z rodu Plantagenetów duchowny cudem uszedł z życiem, gdy Henryk VIII, znany reformator i seryjny mąż, wymordował jego rodzinę. Reginald, wdzięczny losowi (i prawdopodobnie też swoim sprytnym nogom), ufundował to okrągłe oratorium z kopułą i polichromiami jako podziękowanie za ocalenie.

Skręcamy wreszcie w lewo, w wąską uliczkę biegnącą między murami współczesnych domów. Wygląda niepozornie, jak zwykłe rzymskie zaplecze, ale na końcu, po prawej stronie, czeka na nas brama prowadząca do Parco della Caffarella – i tu zaczyna się prawdziwa magia.

Historia tego miejsca sięga 30 marca 1461 roku, kiedy to Antonio Caffarelli – człowiek wpływowy, ambitny i zafascynowany przyrodą – zakupił olbrzymią połać tutejszych terenów, by stworzyć rezydencję marzeń, otoczoną ogrodami, z których nawet Horacy byłby dumny. Kilka wieków później, w 1816 roku, teren ten przeszedł w ręce jednej z najpotężniejszych rodzin Rzymu – Torloniów. Markiza Teresa Torlonia, przekazywana jak królewski klejnot, została wydana za mąż za polityka Gerino Geriniego, a w posagu wniesiono właśnie te ziemie. Gdyby dziś robić z tego telenowelę, nosiłaby tytuł: Miłość, Markiza i Park Krajobrazowy.

Ale – jak to bywa – przyszło XX stulecie i z nim buldożery urbanizacji. W 1996 roku państwo włoskie postanowiło wywłaszczyć część terenu pod nowe osiedle – to właśnie Appio Latino, które istnieje do dziś, pełne bloków, dziecięcych rowerków i psów na smyczy. Reszta posiadłości została przekształcona w park, co okazało się zbawieniem dla tej części Rzymu, duszącej się od spalin i betonu.

Parco della Caffarella to dziś zielona oaza o powierzchni około 200 hektarów, leżąca między antycznymi drogami – via Appia a via Latina. Warto wiedzieć, że park to dziś swoisty patchwork własnościowy:
– 95% to tereny prywatne,
– z czego 40% należy do arystokracji rzymskiej (tak, szlachta nie rdzewieje),
– 25% dzierży państwo włoskie,
– 20% to własność drobnych gospodarstw rolnych,
– 10% należy do Kościoła – bo jak wiadomo, duchowni lubią mieć rękę na zieleni,
– a ostatnie 5% to tereny publiczne, czyli dostępne dla spacerowiczów, zakochanych, biegaczy i zbłąkanych turystów z przewodnikiem w ręku.

Park zwiedzimy według poniższego planu:

Przekraczamy bramę i wchodzimy na teren Parco della Caffarella – jakbyśmy właśnie wkraczali w inny świat, z dala od hałasu Rzymu, spalin i klaksonów. Tutaj czas płynie inaczej, jakby bardziej po łacinie. Przed nami rozciąga się aleja Valle della Caffarella, którą podążymy w kierunku pierwszego, niezwykle interesującego obiektu. No dobrze, może nie krzyczy z daleka „Jestem fascynujący!”, ale warto się przy nim zatrzymać.

To tzw. Tempio di Dio Redicolo – numer 1 na mapie, czyli popularnie zwana „świątynia boga Redicolo”.

Tajemnicze, prawda? Jednak nie dajcie się zwieść nazwie – to wcale nie jest świątynia, tylko grobowiec, a dokładniej cenotaf, czyli symboliczny grób. I to nie byle kogo, lecz Aspasii Annii Regilli – żony Heroda Attyka, rzymskiego arystokraty, polityka, filozofa i, żeby było ciekawiej, nauczyciela przyszłego cesarza Marka Aureliusza (tak, tego od Medytacji).

Historia Regilli to gotowy scenariusz greckiej tragedii z dodatkiem kryminału sądowego: w 160 roku, będąc w ósmym miesiącu ciąży, została brutalnie zamordowana – podobno na zlecenie własnego męża. Czy Herod był potworem czy ofiarą pomówień? Ostatecznie został uniewinniony, ale niesmak pozostał. Co ciekawe, Regillię pochowano nie tutaj, lecz w Grecji, więc ów cenotaf to coś w rodzaju pustego nagrobka z wielką ilością emocjonalnego bagażu.

Idziemy dalej, zanurzając się coraz głębiej w park. Dochodzimy do rozdroża – proszę się nie rozpraszać i iść prosto, nie skręcać ani w lewo, ani w prawo, choć kusi. Przekraczamy jedno z dziesięciu źródełek znajdujących się na terenie Caffarelli. To numer 2 na mapie, i nie byle jakie źródło, ale słynna „Święta Woda Rzymu”. Tak, proszę Państwa – to właśnie stąd pochodzi butelkowana woda mineralna Egeria, którą można kupić w niemal każdym sklepie we Włoszech. Kto by pomyślał, że z antycznego źródła robi się dziś biznes na skalę przemysłową?

Ścieżka prowadzi nas dalej, aż docieramy do malowniczych ruin znanych jako Ninfeo di Egeria (nr 3).

I znów jesteśmy w świecie mitów. Egeria była kameną, czyli nimfą źródlaną – piękną, boską istotą, której zadania wykraczały daleko poza podlewanie paproci. Była również kochanką, doradczynią i wieszczką króla Numy Pompiliusza, legendarnego drugiego króla Rzymu. Spotykali się w gaju, nieopodal Porta Capena, czyli w zasadzie tutaj. Po śmierci Numy, zrozpaczona Egeria płakała tak długo, aż sama zmieniła się w źródło. Mówią, że miłość boli – ale tu dosłownie wypłynęła w formie mineralnej.

W II wieku, nasz dobrze znany Herod Attyk, najwyraźniej lubiący przebywać w towarzystwie mitów i nieszczęśliwych kobiet, zbudował w tym miejscu willę. Wkomponował źródło Egerii w swoją posiadłość, jakby chciał mieć dostęp do mądrości na kran. Do dziś można podziwiać fragmenty murów, w tym główną niszę z tryskającym źródłem i boczne nisze, niegdyś ozdobione statuami bóstw akwatycznych. W niszy głównej przetrwał fragment figury – prawdopodobnie to personifikacja boga Almone, bóstwa lokalnych wód. Dawniej całość była wyłożona białym i zielonym marmurem, a posadzkę zdobiła wielobarwna mozaika. Sklepienie kolebkowe, którego resztki nadal można dostrzec, miało tworzyć iluzję naturalnej groty – taka rzymska wersja spa z efektem wow.

Maszerujemy dalej leśną ścieżką, aż dochodzimy do kolejnego rozdroża.

Tym razem skręcamy w prawo, by stanąć przed jedną z najbardziej intrygujących i najlepiej zachowanych budowli czasów rzymskich – kościołem Sant’Urbano (nr 4).

A zaczęło się to wszystko od… Bachusa. Tak, boga wina, płodności i niekończących się imprez. Początkowo w tym miejscu znajdowała się świątynia poświęcona jemu, ale w II wieku, nasz stary znajomy Herod Attyk znów postanowił coś zmienić i przemianował budowlę na świątynię Ceres i Faustyny. Cóż, czasy się zmieniają, gusta również – od dzikich orgii do matki natury i pobożnej cesarzowej.

W VI wieku, gdy część świątyni się zawaliła, odbudowano ją jako kościół pod wezwaniem św. Urbana, biskupa i męczennika. W XI wieku świątynię ozdobiono freskami, które częściowo przetrwały do dziś. Potem przyszedł rok 1634, a wraz z nim kardynał Francesco Barberini, który zarządził kolejną restaurację. Wtedy właśnie powstała ceglana ściana zamykająca antyczny portyk – decyzja, która pewnie dziś wywołałaby protesty konserwatorów zabytków, ale cóż, czasy były inne.

W XIX wieku kościół porzucono, a w 1962 roku budynek trafił w ręce prywatne i… stał się domem mieszkalnym. Czy można mieszkać w starożytnej świątyni? W Rzymie – wszystko jest możliwe. Na szczęście w 2002 roku miasto odkupiło obiekt i przekazało go Kościołowi. W 2005 r. kościół został ponownie konsekrowany i choć otwiera się niezwykle rzadko, wciąż pełni funkcję sakralną.

Wewnątrz, jeśli dopisze szczęście, można dostrzec słabo zachowane freski przedstawiające aż 34 sceny z życia Chrystusa, św. Urbana, św. Cecylii i innych świętych. U podstawy fresku z „Ukrzyżowaniem” da się nawet odczytać datę powstania i autora: Fratel Bonizzo 1011. Na kolebkowym sklepieniu widnieje „Apoteoza Annia Regilla” – hołd dla nieszczęsnej małżonki Heroda. Mała klatka schodowa prowadzi do krypty, w której przechowywano relikwie świętych. W jednej z wnęk dostrzeżemy fresk z X wieku: „Madonna z Dzieciątkiem, św. Janem i św. Urbanem” – niezwykle cenny, mimo że czas nie był dla niego łaskawy.

Od kościoła odchodzi boczna ścieżka, która zaprowadzi nas do kolejnego antycznego zabytku – rzymskiej cysterny (nr 5).

Zbudowana najpewniej w I wieku, służyła do magazynowania deszczówki, potrzebnej do nawadniania pól. W IV wieku cysternę częściowo rozebrano, a pozyskany materiał wykorzystano do budowy Cyrku Maksencjusza – ale o tym porozmawiamy podczas następnego spaceru.

Za cysterną widzimy zejście prowadzące do kolejnych ruin. Tym razem to Konstantyńskie Kolumbarium (nr 7) – grobowiec z II wieku, wzniesiony na planie prostokąta.

Miał dwa poziomy: na dole znajdowała się komora grobowa, a na górze odprawiano ceremonie pogrzebowe. Do dziś widoczne są pozostałości portalu, choć kolumny niestety przepadły w mroku dziejów.

Budulec to klasyczna żółta cegła, z dekoracyjnymi akcentami z cegły czerwonej – jak na ówczesne standardy, całkiem modne połączenie. W XVI wieku budynek przekształcono w młyn, jak widać – nawet grobowiec może zmienić zawód.

Ruszamy dalej! Tym razem ścieżką prowadzącą na lewo od grobowca. Po chwili marszu — w cieniu drzew, które mogłyby z powodzeniem służyć za statystów w filmach fantasy — naszym oczom ukazuje się Torre Valca (nr 8).

Nieco samotna, ale dumna z siebie jak stary legionista wspominający dawne czasy, ta kamienna dama powstała prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku. Jej zadanie było proste i nieco nerwowe: pilnować mostu na rzece Almone, strzegąc przejścia między via Appia a via Latina, dwiema arteriam antycznego Rzymu. Strażnica, jak się patrzy — surowa, solidna, bez cienia uśmiechu. A jednak, jeśli dobrze się jej przyjrzeć, zdaje się szeptać: „Wiele widziałam, a jeszcze więcej przemilczałam”.

A teraz… czary się zaczynają.

Dokładnie naprzeciw wieży, wśród zieleni tak gęstej, że mogłaby ukrywać całą kohortę legionistów, znajduje się zarośnięta ścieżka prowadząca do miejsca owianego legendą: Bosco Sacro di Egeria – Święty Gaj nimfy Egerii (nr 6).

Ach, co za klimat! Wilgotne powietrze, szeleszczące liście i ten zapach ziemi, jakby las sam oddychał starożytnymi opowieściami. To jedno z najstarszych miejsc kultu rzymskiego.

Według przekazów to właśnie tutaj król Numa Pompiliusz spotykał się ze swoją boską doradczynią, Egerią — nimfą, wieszczką, muzą, a kto wie, może nawet pierwszą królewską terapeutką?

Dziś Gaj żyje inną historią — równie piękną. Co roku sadzone są tu młode drzewka w urodziny Lorenza Cuneo, młodego wolontariusza o wielkim sercu, który uwielbiał to miejsce. W 1998 roku, mając zaledwie 28 lat, Lorenzo zginął tragicznie pod kołami ciężarówki, próbując pomóc ofiarom wypadku drogowego. Gaj pamięta. Drzewa szumią o nim z czułością.

Schodząc ze wzgórza, zostawiając za plecami szumiące legendy i żywą pamięć, znów stajemy przed Ninfeo di Egeria — jakby Egeria uparcie przypominała nam: „Nie zapominajcie o mnie!”. Idziemy dalej, aż znów trafiamy na znajome rozdroże. Tym razem skręcamy w prawo i po kilku minutach marszu docieramy do mostu na rzece Almone (nr 9).

Rzeczka ta, choć dziś niepozorna i leniwa jak kot w południe, była kiedyś święta dla Rzymian. 27 marca każdego roku odbywał się tu mistyczny rytuał: obmywano w niej czarny kamień, nóż ofiarny i posąg bogini Kybele — niczym wstęp do rzymskiej wersji spa. I choć dziś nikt już nie szoruje posągów w Almone, rzeka wciąż szemrze coś o dawnych misteriach.

Zaraz za rzeką dostrzegamy urokliwą budowlę: Casale Vaccareccia (nr 10).

Wzniesiony w XVI wieku dla rodziny Caffarelli, która prowadziła tu pokaźne gospodarstwo rolne. Budynek „wchłonął” pozostałości XIII-wiecznej wieży, jakby chciał powiedzieć: „Zbudujemy coś nowego, ale tradycja niech zostanie”. Potem przejęli go Pallavicini, a w XIX wieku – ród Torlonia (któż by się ich tu nie spodziewał?). Dziś mieści się tu Agencja Agrokulturalna Caffarella, która — nie przesadzajmy — produkuje najlepszą w Rzymie ricottę i równie godny rzymskiego tronu Pecorino Romano. Jeśli macie okazję, nie wychodźcie bez sera. Naprawdę. Tego nie wybaczy wam ani Kybele, ani Wasze podniebienie.

Droga w lewo prowadzi nas ku kolejnym ruinom: Cisterna Fienile Torlonia (nr 13).

Podejrzewa się, że powstała pod koniec IV wieku. Długo trwała, ale w końcu natury nie da się przechytrzyć: zawaliła się w nocy 13 stycznia 2011 r. Jak na staruszkę przystało – odeszła w ciszy, bez fanfar.

Za ruinami skręcamy w prawo, wspinamy się nieco i wchodzimy do wyżej położonej części parku. Na końcu alei, tuż za placem zabaw (z którego dzieci mogłyby przegonić samego Cezara, gdyby próbował huśtawki), dostrzegamy kolejną cysternę — Cisterna Ninfeo (nr 12).

Zbudowana na planie prostokąta o wymiarach 6,80 x 9,15 m i wysokości ok. 3,5 m, pochodzi najpewniej z III wieku. Jej południowo-wschodnia część skrywa trzy nisze nakryte łukami, które mogły być częścią fasady fontanny – bo nic tak nie poprawia nastroju, jak dekoracyjna woda sącząca się wśród kamieni. I niech nikt nie mówi, że Rzymianie nie znali się na relaksie.

W pobliżu wznosi się jeszcze jeden obiekt: Casale Vigna Cardinali, dziś znany jako Casa del Parco (nr 11).

Nazwa pochodzi od winnicy rodu Torlonia, która działała tu na początku XX wieku. Dziś w miejscu, gdzie kiedyś fermentowało wino, fermentują dziecięce zabawy — siedzibę ma tu bowiem Centrum Zabawowe Parku Caffarella. Historia zatacza koło: najpierw radość w kieliszku, teraz radość na zjeżdżalni.

Wracamy pod Cysternę Torlonia, ale tym razem skręcamy w prawo, wspinamy się ostatni raz i wychodzimy na szeroką zieloną arenę wypoczynkową. Idealne miejsce na oddech, kanapkę albo marzenie o winie z dawnych winnic.

Tu też, w samym sercu tej zielonej sceny, znajduje się pomnik upamiętniający Lorenza Cuneo — tego samego, którego wspominaliśmy wcześniej. Wzruszająca inskrypcja to cytat libańskiego poety Khalila Gibrana, który lepiej niż niejeden senator oddaje ducha tego miejsca: prostego, pięknego, ludzkiego.

Na tym kończymy nasz spacer. Choć kroki mamy już wydeptane, dusza jeszcze błądzi po ścieżkach legend i ruin. Ale spokojnie — wrócimy. Kolejny spacer poprowadzi nas via Appia Antica, wprost w objęcia historii, która nigdy nie przestaje mówić.

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Roberto Vergara Caffarelli, Storia della famiglia Vergara Caffarelli;
• Lucrezia Spera, Il paesaggio suburbano di Roma dall’antichità al Medioevo: il comprensorio tra le vie Latina e Ardeatina dalle Mura aureliane al III Miglio, Roma 1999;
• Mariano Armellini, Le chiese di Roma dal secolo IV al XIX, Roma 1891.

Artykuł Via Appia Antica cz.2 – Parco della Caffarella pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.

Dziś wyruszamy poza mury! Zaczynamy cykl spacerów poza historyczne, miejskie granice Rzymu — czyli tam, gdzie kończy się zgiełk Forum Romanum, a zaczyna… szelest cyprysów, echa przeszłości i tupot sandałów legionistów! Naszym pierwszym krokiem będzie wędrówka wzdłuż najstarszej rzymskiej drogi – via Appia Antica, tej samej, którą nie bez dumy nazywano „Regina Viarum”, czyli „Królową dróg”. Ale zanim wyruszymy, warto nieco przygładzić togi i ogarnąć kilka faktów z kart dziejów — tych z pyłem drogowym w roli głównej.

Powszechnie mówi się, że drogi wynaleźli Rzymianie. To wprawdzie piękna legenda, ale jak każda legenda — z prawdą ma na pieńku. Zanim Romulus wykopał pierwszy rów pod Palatynem, Etruskowie już wiedzieli, że człowiek bez porządnej drogi to jak wino bez amfory. To jednak Rzymianie doprowadzili sztukę budowy dróg do perfekcji godnej samego Apolla.

Drogi nie powstawały, żeby można było łatwiej wędrować na wakacje do Ostii. Ich pierwotnym celem było podboje, handel i komunikacja. Armie miały się szybko przemieszczać, kupcy – bezpiecznie przewozić towary, a kurierzy – gnać z wiadomościami, zanim inna prowincja zdąży wpaść na pomysł buntu. A gdzie armia, handel i poczta — tam imperium.

Już w IV wieku p.n.e. zaczęto budowę tych imponujących arterii, z których pierwszą pełnoprawną była właśnie via Appia. Potem to już poszło — 382 drogi, 85 tysięcy kilometrów, trzy kontynenty i tyle kamieni, że niejeden współczesny brukarz poczułby się przy tym jak skromny amator.

Po pierwsze: trzeba wyrównać teren. Po drugie: wykopać rów. Po trzecie: zbudować pięciowarstwową konstrukcję, która bardziej przypominała architekturę niż zwykłe drogownictwo.

• Na samym dnie układano wielkie kamienie, których szczeliny łączono zaprawą z pucolany, czyli pyłu wulkanicznego z rejonów Wezuwiusza. To ten sam, który spopielił Pompeje, ale wcześniej robił karierę w budownictwie. Warstwa ta miała 30–50 cm.

• Boczne krawężniki ważyły nawet 50 kilogramów – idealne, by na nich złamać miecz albo przysiąść z amforą wina.

• Potem szedł tłuczeń, też z zaprawą — około 30 cm.

• Na to żwir z zaprawą, a następnie żwir z piaskiem – to już robiło za ochronę przeciw wodzie.

• Całość wieńczyła górna warstwa z płasko szlifowanych kamieni, czasem dochodzących do metra długości!

Suma sumarum – standardowa droga miała 1,5 metra grubości, czyli więcej niż niejedna współczesna ściana nośna. I nic dziwnego, że Rzymianie przejeżdżali przez stulecia, a XVIII-wieczni inżynierowie kopiowali ich rozwiązania z nabożną czcią.

Rzymianie rozróżniali drogi według szerokości i przeznaczenia. Oto krótka ściągawka:

• „Wozostrady” – prawdziwe autostrady starożytności, aż 15 metrów szerokości! To już bardziej droga dla słoni Hannibala niż dla zwykłego centuriona.

• Drogi główne – 3,5 do 5 metrów, czyli idealnie na mijankę dwóch rydwanów.

• Drogi lokalne – około 1,2 metra, może nie za szeroko, ale wystarczyło na sąsiedzkie „salve!”.

• Drogi piesze – 60 cm, z opcją konną.

• Ścieżki – skromne 30 cm, raczej dla pieszych i kotów miejskich.

I tu uwaga: drogi były perfekcyjnie oznakowane! Co milę rzymską (czyli 1478,5 m – tak, mierzyli dokładnie) ustawiano kamienie milowe z informacjami o odległościach. Co 5 mil – kamienie kurierskie dla tych, co gnali szybciej niż wiadomości z Twittera.

Kamienie te ważyły nawet 2 tony, były 1,5 metrowe, a średnicę miały pół metra. Na ich bazie widniał numer mili, a na kolumnie – odległość od Złotego Kamienia Milowego z Forum Romanum. Nie zabrakło też informacji o innych miastach. GPS? Pff, Rzymianie mieli kamień z inskrypcją.

Na skrzyżowaniach ustawiano kapliczki Lares Compitales – bóstwa strzegące rozdroży, bo nigdy nie wiadomo, czy za zakrętem nie czyha zbój albo senator z nową ustawą. Wzdłuż dróg wznoszono też kapliczki Lares Viales, czyli patronów dróg. 30 stycznia odbywały się specjalne ceremonie – otwierano kapliczki, składano ofiary i proszono o bezpieczne podróże. Bo wiadomo – jak się jedzie przez imperium, to lepiej mieć boskie plecy.

Wzdłuż dróg stawiano zajazdy, lupanary (czyli domy publiczne) i budowano chodniki, a nawet kamienne przejścia dla pieszych w miastach! I jeszcze niektórzy mówią, że cywilizacja zaczęła się w średniowieczu…

Wróćmy do naszej dzisiejszej bohaterki. Via Appia, znana dziś jako via Appia Antica, powstała w 312 r. p.n.e. z inicjatywy cenzora Appiusza Klaudiusza. Tak, ten Appiusz, który tak kochał porządek, że zbudował coś, co przetrwało dłużej niż niejeden senat. Nazwa drogi to nie poetycka metafora – po prostu: od jego nazwiska.

Początkowo biegła od Porta Capena do Kapui, czyli nieopodal dzisiejszego Neapolu. Ale to był dopiero początek. W latach 270–225 p.n.e. drogę przedłużono aż do Brundisium (dziś Brindisi). W efekcie miała 532 kilometry i 260 metrów długości oraz 4,1 metra szerokości. Przy niej ciągnęły się chodniki – dla pieszych, filozofów i poetów szukających natchnienia.

Przez 28 kilometrów droga przebiegała przez legendarne Błota Pontyjskie – bagno, z którym trzeba było się zmierzyć inżynieryjnie. Rzymianie zbudowali tu nasyp o wysokości 4 metrów i szerokości 23 metrów, a w niektórych miejscach dodali mury oporowe, by droga się nie osunęła. Najwyższy miał aż 43 metry! Tyle to dziś mają niektóre wieżowce…

Do dziś przetrwał fragment o długości 16 kilometrów i 263 metrów, którym już niedługo wspólnie powędrujemy. I uwierzcie, to nie będzie zwykły spacer. To będzie podróż w czasie, po której nawet asfalt Apeninów wyda się nieco… współczesny.

Via Appia była nie tylko praktyczna. Miała znaczenie prestiżowe, strategiczne i propagandowe.

• Prestiżowe – bo pokazywała, że Rzym może wszystko, nawet zbudować autostradę przed wynalezieniem asfaltu.

• Strategiczne – bo łączyła stolicę z ważnym portem nad Adriatykiem.

• Propagandowe – bo właśnie na tej drodze, w 71 r. p.n.e., ukrzyżowano 6000 buntowników Spartakusa między Kapuą a Rzymem. Ku przestrodze. Dziś nazwalibyśmy to brutalną kampanią informacyjną.

Spacer naszą Królową – via Appia Antica – rozpoczynamy z przytupem, bo tuż przy monumentalnej Porta San Sebastiano, jednej z największych i najlepiej zachowanych bram w murach aureliańskich. To właśnie przez nią wędrowcy, legioniści i pielgrzymi opuszczali niegdyś Rzym, udając się na południe – ku przygodzie, wojnie lub… domowi na wakacje, jeśli ktoś miał willę w Kampanii.

Zaraz po wyjściu z bramy stajemy na skrzyżowaniu, które obecnie wygląda dość niepozornie – trochę jakbyśmy opuścili Wieczne Miasto i trafili do bardziej wiejskiej dzielnicy. Ale nie dajmy się zwieść pozorom. Ulica, którą podążamy prosto, to właśnie legendarna via Appia Antica.

Już na samym początku warto spojrzeć w prawo, na mur, który może z pozoru wygląda jak zwykłe ogrodzenie, ale skrywa prawdziwą perełkę dla spostrzegawczych. Wmurowano tam bowiem kopię kamienia milowego, oznaczającego jedną milę od Forum Romanum – czyli równe 1478,5 metra od serca Imperium.

Oryginał, jak przystało na cenny zabytek, odpoczywa w klimatyzowanym luksusie Muzeów Kapitolińskich. Ale kopia też ma swój urok i daje wyobrażenie, jak znakomicie oznakowana była niegdyś sieć rzymskich dróg – GPS mógłby się uczyć od starożytnych.

Kilka kroków dalej, pod numerem 19, znajduje się dom, który spokojnie mógłby być scenografią do filmu historyczno-surrealistycznego: zbudowany na antycznym grobowcu! W ścianie do dziś można zobaczyć fragmenty oryginalnego rzymskiego muru, a legenda, jak to legendy mają w zwyczaju, opowiada, że tu właśnie miał być pochowany sam Horacy – ten od „carpe diem”. Owszem, oficjalna wersja mówi, że poeta spoczął w ogrodach Mecenasa na Eskwilinie, ale kto wie? Może jednak lubił bardziej tę stronę miasta, z dala od zgiełku? Przecież nawet starożytni potrzebowali trochę świętego spokoju.

Podążając dalej, pod numerem 42, trafiamy na monumentalny przykład architektury industrialnej, który robi wrażenie nawet na miłośnikach ruin i kolumn. To dawna fabryka papieru, jedna z największych we Włoszech, działająca aż do II wojny światowej. Choć pierwsze budynki w tym miejscu powstały już w XI wieku, obecny wygląd to efekt modernizacji z roku 1912. Dziś mieści się tu siedziba Regionalnego Parku Appia Antica oraz małe, urokliwe muzeum z eksponatami z czasów, gdy papier robiło się nie z danych osobowych w internecie, a z prawdziwego drewna i maszyn parowych.

Po drugiej stronie, czyli pod numerem 41, znajduje się miejsce o nieco mroczniejszym uroku: Tomba di Geta.

Grobowiec ten ukryty jest we wnętrzu niewielkiego XVI-wiecznego budynku, ale jego historia sięga czasów krwawych intryg pałacowych. Geta, syn cesarza Septymiusza Sewera i cesarzowej Julii Domny, był rówieśnikiem znacznie bardziej pamiętliwego brata – Karakalli. Ten ostatni, nie mogąc znieść perspektywy współrządzenia, zamordował Getę w 212 roku, mając zaledwie 23 lata na karku. I choć dziś wspominamy go z grobową powagą, to warto przypomnieć, że po jego śmierci Karakalla kazał wymazać go z wszelkich inskrypcji i portretów. To się nazywa „unfriend” w stylu rzymskim.

Idąc dalej, po tej samej stronie co Geta, lecz kilka kroków dalej, wyłania się z krzaków majestatyczna Tomba di Priscilla – i tu znów wracamy do klimatów romantycznych z domieszką gotyku.

Grobowiec zbudowany jest na czworobocznej bazie, na której ustawiono dwa cylindryczne bębny, a na nich – niczym wisienka na grobowcu – pozostałości XIII-wiecznej wieży zbudowanej przez możny ród Caetani. Wieża pełniła funkcję obronną, bo nawet nekropolia może potrzebować ochrony przed wandalami i… okoliczną młodzieżą.

We wnętrzu tego antycznego grobowca znajduje się tzw. cella grobowa, czyli kameralne miejsce wiecznego spoczynku, nakryte sklepieniem kolebkowym, gdzie zachowały się trzy wnęki na sarkofagi. Podobno pochowano tu Priscillę, żonę Tytusa Flawiusza Abascanto, wyzwoleńca samego cesarza Domicjana. A że życie toczy się dalej – nawet po śmierci – to w średniowieczu komora grobowa służyła jako… magazyn serów. Tak jest! Sery dojrzewały sobie w spokoju wśród rzymskich duchów, w idealnym mikroklimacie. Czyżby stąd pochodziło słynne „formaggio stagionato con storia”?

Na charakterystycznym zakręcie via Appia Antica, po lewej stronie, pośród cienia drzew i szumu cykad, naszym oczom ukazuje się niewielki kościółek, który wielu pielgrzymów zna jako „Quo Vadis, Domine?”, ale którego prawdziwe wezwanie brzmi: Santa Maria in Palmis. Niby to samo miejsce, a jednak – jak to często w Rzymie – jedna historia kryje drugą, starszą, jeszcze bardziej zagadkową.

Już w IX wieku powstała tu skromna kapliczka, upamiętniająca jedno z najbardziej symbolicznych i wzruszających spotkań w chrześcijańskiej tradycji. Według legendarnej opowieści, po wybuchu prześladowań chrześcijan, jakie nastąpiły po wielkim pożarze Rzymu w 64 roku (tak, tym samym, który Neron najpierw obserwował z tarasu, a potem zrzucił winę na chrześcijan), święty Piotr, przerażony i wewnętrznie rozdarty, uciekał z Rzymu właśnie tą drogą.

I oto właśnie tutaj, w tym miejscu, miał spotkać samego Jezusa, który – ku zaskoczeniu Piotra – szedł w przeciwną stronę, do miasta. Zaskoczony apostoł zapytał: „Quo vadis, Domine?”, czyli – w tłumaczeniu z łaciny na język śmiertelników – „Dokąd zmierzasz, Panie?”. Chrystus miał odpowiedzieć: „Skoro Ty uciekasz z Rzymu, ja do niego podążam, by dać się na nowo ukrzyżować”. Mocne słowa. Szlachetny wyrzut sumienia w wersji boskiej.

Poruszony Piotr zawrócił. Wrócił do Rzymu i – jak wiemy – zakończył swoje życie męczeńską śmiercią na krzyżu, na Wzgórzu Watykańskim, prosząc, by ukrzyżowano go głową w dół, bo nie czuł się godny umrzeć jak Chrystus.

W miejscu tego legendarnego spotkania, na antycznym bruku, pozostał ponoć odcisk stóp Jezusa – tak przynajmniej głosi tradycja. I to właśnie na tym kamieniu stanęła niegdyś wspomniana kapliczka, rozbudowana do obecnych rozmiarów między końcem XVI a początkiem XVII wieku. Obecna fasada kościoła to dzieło z roku 1632, ufundowane przez kardynała Francesco Barberiniego, siostrzeńca papieża Urbana VIII. Jak to u Barberinich – nie mogło być skromnie, musiało być z rozmachem, choć nadal z nutą pobożnej prostoty.

Wnętrze kościoła jest jednonawowe, skromne, ale bardzo klimatyczne.

I właśnie tam, w fragmencie autentycznego antycznego bruku, za kratą, spoczywa kamień z odciśniętymi stopami.

Dziś jest to kopia – bo oryginał, zmęczony dotykiem tysięcy pobożnych dłoni, został przeniesiony do kościoła San Sebastiano fuori le mura (do którego też kiedyś zajrzymy). Rozmiar stopy? 27,5 cm. Rzymski Jezus miałby więc dzisiaj buta mniej więcej 44/45. Pewnie sandały, bo latem jednak przewiewne.

Tyle legenda. Piękna, wzruszająca, ale – niestety – mało prawdopodobna. Kamień ten nie jest jedyny w swoim rodzaju. W rzeczywistości to tzw. kamień wotywny z pogańskiego sanktuarium boga Redicolo – opiekuna podróżnych i szczęśliwych powrotów. W czasach, gdy GPS był jeszcze tylko akronimem dla „Gajus Publikus Septymius”, wędrowcy wracający do domu zatrzymywali się w tej okolicy i składali Redicolo ofiary w podzięce za udaną podróż. Kamienie ze śladami stóp miały symbolizować wdzięczność i powrót na ojczystą ziemię – dosłownie.

A jakby tego było mało, w tej samej okolicy znajdował się grobowiec słynnego czarnowrona, który – uwaga – potrafił mówić i przepowiadał przyszłość. Czarny jak atrament i mądry jak biblioteka, ptak żył za czasów cesarza Tyberiusza i miał swoich fanów w całym mieście. Po jego śmierci urządzono mu procesję pogrzebową, a nawet ceremonię żałobną, której nie powstydziłby się niejeden senator. Kruk miał lepszy PR niż niejeden filozof.

Wracamy do wnętrza kościoła. W ołtarzu głównym spogląda na nas spokojna „Madonna z Dzieciątkiem”, a po jej bokach dwa freski, które przypominają, że cierpienie i ofiara to nieodłączne elementy historii Kościoła: „Ukrzyżowanie Jezusa” oraz „Ukrzyżowanie św. Piotra”. Nad ołtarzem, w lunecie, dominuje fresk przedstawiający „Spotkanie Jezusa ze św. Piotrem”, czyli ilustracja legendarnego dialogu „Quo vadis”.

Na bocznych ścianach kościoła odnajdziemy kolejne dwa freski poświęcone tej samej tematyce. W bocznej wnęce kaplicy, bardziej zacienionej i intymnej, pojawia się nieoczekiwany bohater: św. Franciszek z Asyżu, który spogląda na nas na tle panoramy Rzymu. Można powiedzieć, że też był trochę pielgrzymem – tyle że z nieco większym bagażem duchowym niż plecakiem.

Na koniec, po lewej stronie od wejścia, czeka niespodzianka dla polskich serc: brązowy pomnik Henryka Sienkiewicza, naszego noblisty, pisarza i ojca literackiego słynnej powieści „Quo vadis?”. To dzięki niemu cały świat dowiedział się o tej małej kapliczce na zakręcie via Appia, a Rzymianie jeszcze raz przekonali się, że historia – nawet ta zmyślona – może być wielką siłą kultury.

Tu kończymy pierwszą część naszej wędrówki po via Appia Antica, należącej do IX dzielnicy Rzymu – Appio Latino. Ale nie żegnamy się na długo. W kolejnej części spaceru zajrzymy do malowniczego Parco della Caffarella, gdzie historie stają się bardziej rustykalne, ale nie mniej fascynujące. Ciąg dalszy nastąpi – i to z rozmachem!

——————————-
Podoba Ci się Spacerownik po Rzymie? Postaw nam kawę, przy kawie teksty szybciej się piszą

Bibliografia:

• Felice Ramorino, Mitologia classica illustrata, Milano 1984;
• Carmelo G. Malacrino, Ingegneria dei Greci e dei Romani, San Giovanni Lupatoto 2010;
• Attilio Stazio, Via Appia: da Roma a Brindisi attraverso Capua e Benevento, Napoli 1987;
• Giuseppe Tomassetti, La campagna romana, antica, medioevale e moderna, Firenze 1979;
• Santo Mazzarino, L’Impero romano, Roma-Bari 1976.

Artykuł Via Appia Antica cz.1 – Quo vadis Domine pochodzi z serwisu Zagubieni w Rzymie.